1. Ny fahamendrehan’ny olombelona

Ny nahariana ny olombelona hitovy endrika sy hifanahaka amin’ Andriamanitra no fototry ny fahamendrehany (andalana 1) ; tanteraka izany amin’ny fiantsoana azy ho amin’ny hasambaran’Andriamanitra (andalana 2). Anjarany ny mirotsaka amin-kalalahana hanatratra izany tanjona izany (andalana 3). Amin’ny alalan’ny asa ataony amim-piniavana (andalana 4) no anarahany, na tsia, ny soa nampanantenain’Andriamanitra sy anamarinan’ny kônsiansy môraly izany (andalana 5). Ny tenan’ny olombelona ihany no manabe ny maha-olona azy sy mampitombo izany avy ao anaty : amin’ny fiainan’izy ireo manontolo ara-nofo sy ara-panahy no ampitomboan’izy ireo izany (andalana 6). Ny fanampian’ny fahasoavana no itomboan’izy ireo amin’ny herim-panahy (andalana 7), andosiran’izy ireo ny fahotana, ary raha tafalatsaka tamin’izany ireo, iverenan’izy ireo toy ilay zaza mpandany¹⁷ jer. Lk 15,11-31. handray ny famindram-pon’ny Raintsika any an-danitra (andalana 8). Amin’izany izy ireo no miditra amin’ny fahalavorariam-pitiavana.

“I Kristy, amin’ny fanambaràna ny misterin’ny Ray sy ny Fitiavany, dia mampiseho miharihary ny olombelona amin’ny tenan’ny olombelona ihany sy mampahafantatra mazava aminy ny fahambonian’ny fiantsoana azy”¹⁸ FAA 22.. Ao amin’i Kristy, “endrik’Andriamanitra tsy hita maso” (Kôl 1,15)¹⁹ jer. 2 Kôr 4,4. izany, no nahariana ny olombelona “mitovy endrika sy mifanahaka” amin’ny Mpahary. Ao amin’i Kristy, mpanavotra sy mpamonjy izany, ny endrik’ Andriamanitra, simban’ny fahotana voalohany tao amin’ny olombelona, no navaozina amin’ny hatsarany tany am-piandohana sy nasandratra ho mendrika amin’ny fahasoavan’Andriamanitra²⁰ jer. FAA 22..

Hita ao amin’ny olona tsirairay ny endrik’Andriamanitra. Mamirapiratra ao amin’ny fiombonan’ny olona izany, amin’ny fifanahafana amin’ny firaisan’ireo Olona-Andriamanitra amin’izy samy izy (jer. toko faharoa).

Ny olombelona, noho izy nomena fanahy “maha-olona sy tsy mety maty”²¹ FAA 14., no “hany voary eto ambonin’ny tany izay sitrak’Andriamanitra ho olombelona mihitsy”²² FAA 24, § 3.. Vao notorontoronina izy, dia natokana ho amin’ny hasambarana mandrakizay.

Mandray anjara amin’ny fahazavana sy amin’ny herin’ny Fanahin’ Andriamanitra ny olombelona. Amin’ny alalan’ny saina, afaka mahatakatra ny filaminan’ny zavatra naorìn’ny Mpahary izy. Amin’ny alalan’ny sitrapony, afaka mitondra ny tenany ihany mankamin’ny tena hasoany tokoa izy. Mahita ny fahalavorariany amin’ny “fikatsahana sy ny fitiavana ny marina sy ny tsara”²³ FAA 15, § 2. izy.

Ny olombelona, noho ny herin’ny fanahiny sy ny herin’ny sainy mahiratra ary ny herin’ny sitrapony, dia nomena fahafahana, izay “famantarana manokana ny maha-endrik’Andriamanitra azy”²⁴ FAA 17..

Ny olombelona, amin’ny alalan’ny sainy, dia mahalala ny feon’ Andriamanitra izay manery azy “hanao ny tsara sy handositra ny ratsy”²⁵ FAA 16.. Voatery ny tsirairay hanaraka io lalàna io izay manako ao amin’ny kônsiansy, sy hanatanteraka izany amin’ny fitiavana an’Andriamanitra sy ny namana. Ny fampiasana ny fiainana ara-môraly no manamarina ny fahamendrehan’ny olombelona.

“Ny olombelona, noho izy voasodokan’ilay Ratsy, hatrany am-piandohan’ny tantara, dia nanararaotra ny fahafahany”²⁶ FAA 13, § 1.. Resin’ny fakam-panahy izy ka nanao ratsy. Voatahiriny ny faniriana ny tsara, nefa ny fomba aman-toetrany dia mitondra ny ratran’ny fahotana tamin’ny fototra. Nanjary mirona amin’ny ratsy sy mora azon’ny fahadisoana izy :

Koa ao amin’ny tenany ihany ny olombelona no voasaratsaraka. Indro fa ny fiainana ny olombelona manontolo, ny an’ny tsirairay sy ny itambarana, no hita fa tolona, mahatsiravina tokoa, eo anelanelan’ny tsara sy ny ratsy, eo anelanelan’ny mazava sy ny maizina²⁷ FAAFAA — Gaudium et spes, 13,§ 2..

Tamin’ny alalan’ny fijaliany i Kristy no nanafaka antsika tamin’i Satàna sy ny fahotana. Nanao antsika ho mendrika ahazo ny fiainam-baovao ao amin’ny Fanahy Masina Izy. Ny fahasoavany no manavao an’izay nosimbain’ny fahotana tao amintsika.

Ilay izay mino an’i Kristy dia tonga zanak’Andriamanitra. Io fananganan-janaka io no manova azy amin’ny fanarahany ny oha-piainan’i Kristy. Io no mahatonga azy ho afaka miasa amim-pahamarinana sy hanatanteraka ny tsara. Amin’ny firaisana amin’ny Mpamonjy azy ny mpianatra no mahatratra ny fahalavorarian’ny fitiavana, ny fahamasinana. Ny fiainana ara-môraly, noho izy mihamatotra ao amin’ny fahasoavana, dia mivelatra ho amin’ny fiainana mandrakizay, ao amin’ny voninahitry ny lanitra.

Ny hasambarana no foiben’ny fitorian-tenin’i Jesoa. Ny fanambaràny an’ ireny dia mamerina ny fampanantenana natao tamin’ny vahoaka voafidy nanomboka tamin’i Abrahama. Izany fanambaràny izany no manatanteraka ireo fampanantenana amin’ny fandaminana azy ireo tsy amin’ny hafinaretana eto an-tany intsony fotsiny, fa any amin’ny Fanjakan’ Andriamanitra :

Sambatra ireo mahantra am-panahy, fa azy ireo ny fanjakan’ny lanitra. Sambatra ireo malemy fanahy, fa izy ireo no handova ny tany. Sambatra ireo mitomany, fa halàna alahelo izy ireo. Sambatra ireo noana sy mangetaheta ny fahamarinana, fa ho voky izy ireo. Sambatra ireo mamindra fo, fa hamindrana fo izy ireo. Sambatra ireo madio fo, fa hahita an’Andriamanitra izy ireo. Sambatra ireo tia fihavanana, fa hantsoina hoe zanak’Andriamanitra izy ireo. Sambatra ireo miaritra ny fanenjehana noho ny rariny, fa azy ireo ny fanjakan’ny lanitra. Sambatra ianareo raha tevatevaina, raha enjehina, ary raha ampangaina lainga amin’ny ratsy rehetra noho ny Amiko. Mifalia sy miravoravoa ianareo, fa lehibe ny valisoanareo any an-danitra.

Ireo hasambarana ireo no manoritra ny endrik’i Jesoa-Kristy sy mamelabelatra amin’izany ny fitiavana ; ireo no manambara ny fiantsoan’ Andriamanitra ny mpino voakambana amin’ny voninahitry ny fijaliany sy ny Fitsanganany ho velona ; ireo no manazava ny asa sy ny fihetsika aseho mampiavaka ny fiainana kristianina ; ireo no fampanantenana mifanohitra amin’ny hevitry ny maro izay manohana ny fanantenana ao anatin’ny fahoriana ; ireo no milaza ny tsodrano sy ny valisoa efa azon’ireo mpianatra amin’ny fomba manjavozavo ; ireo no santarina tao amin’ny fiainan’i Maria Virjiny sy ny olomasina rehetra.

Ny hasambarana notorìn’i Jesoa no mamaly amin’ny faniriana voa-Janahary ho sambatra. Avy amin’Andriamanitra izany faniriana izany ; napetrak’Andriamanitra tao am-pon’ny olombelona izany, mba hanintona azy ho Aminy ilay hany afaka mahampoka azy amin’izany :

Samy te hiaina ao anatin’ny hasambarana isika rehetra, ary eo amin’ny zanak’olombelona, tsy misy olona izay tsy mankasitraka izany tolo-kevitra izany na dia tsy voalaza mazava mialoha aza³² Md Augustin, mor. Eccl. 1,3,4.. Andriamanitra irery no maha-afa-diana³⁴ Md Thomas d’A., symb. 15..

Ny hasambarana no mampiseho mazava ny zava-kendrena amin’ny fisian’ny olombelona sy ny tanjom-piafaràn’ny asany : Miantso antsika amin’ny hasambarany manokana Andriamanitra. Miantefa amin’ny olona tsirairay izany antso izany, nefa amin’ny fitambaran’ny Fiangonana koa, ilay vahoaka vaovaon’ireo izay mandray ny fampanantenana sy miaina izany amin’ny finoana.

Mampiasa fiteny maro ny Testamenta Vaovao, mba hamaritana mazava ny hasambarana izay iantsoan’Andriamanitra ny olombelona : ny faha-tongavan’ny Fanjakan’Andriamanitra³⁵ jer. Mt 4,17.; ny fahitana an’Andriamanitra : “Sambatra ireo madio fo, fa hahita an’Andriamanitra izy ireo” (Mt 5,8)³⁶ jer. 1 Jo 3,2; 1 Kôr 13,12. ; ny fidirana ao anatin’ny hafalian’ny Tompo³⁷ jer. Mt 25,21.23. ; ny fidirana ao amin’ny Fialan-tsasatr’Andriamanitra³⁸ jer. Heb 4,7-11. :

Ao no hiala sasatra sy hifankahita isika ; hifankahita sy hifankatia isika ; hifankatia sy hidera an’Andriamanitra isika. Izany no ho izy any amin’ny farany tsy manam-piafarana. Fa tanjona hafa inona no ananantsika, raha tsy ny ho tonga any amin’ny fanjakana izay tsy hanam-piafarana³⁹ Md Augustin, civ. 22,30.?

Satria napetrak’Andriamanitra eto amin’izao tontolo izao isika mba hahalala Azy, hanompo Azy sy ho tia Azy ary koa ho tonga any am-Paradisa. Ny hasambarana no mampandray anjara antsika amin’ny fomba aman-toetran’Andriamanitra (2 Pi 1,4) sy amin’ny Fiainana mandrakizay⁴⁰ jer. Jo 17,3.. Miaraka amin’ny hasambarana ny olombelona no miditra ao amin’ny voninahitr’i Kristy⁴¹ jer. Rôm 8,18. sy ao amin’ny hafinaretam-piainan’ny Trinite Masina.

Ny hasambarana toy izany dia mihoatra ny fahatakaran-tsaina sy ny herin’ny maha-olombelona irery. Hasambarana vokatry ny fanomezana maimaim-poana avy amin’Andriamanitra. Izany no antony ilazana azy hoe mihoatra ny natoraly, tahaka izany koa ny fahasoavana izay mandrisika ny olona hiditra ao amin’ny hafinaretan’Andriamanitra.

“Sambatra ireo madio fo fa hahita an’Andriamanitra izy ireo.” Marina, fa araka ny halehibe sy ny voninahiny tsy hay lazaina, “tsy misy hahita an’Andriamanitra ka ho velona”, satria tsy takatry ny saina ny Ray ; nefa araka ny fitiavan’Andriamanitra, sy ny hatsaram-pony amin’ny olombelona ary ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra Azy, dia nataony koa ny manome tombon-tsoa manokana hahita Azy, ho an’ireo izay tia Azy (…) “satria izay tsy vitan’ny olombelona vitan’Andriamanitra” ⁴² Md Irénée, haer. 4,20,5..

Ny hasambarana nampanantenaina no mametraka antsika eo anoloan’ny safidy hentitra ara-môraly. Izy no mandrisika antsika handio ny fontsika manana tosi-kerim-panentana ratsy ao anaty, sy hikatsaka ny fitiavan’ Andriamanitra ambonin’ny zavatra rehetra. Izy no mampianatra antsika fa ny tena fahasambarana marina dia tsy miorina amin’ny harena na ny fahafinaretana, na amin’ny voninahitr’ olombelona na ny fahefana, na amin’ny tsanganasan’olombelona na dia iray akory aza, na mahasoa tokoa aza izany, toy ny siansa, ny teknika sy ny haikanto, na amin’ny zavaboary iray akory aza, fa ao amin’Andriamanitra irery, loharanon’ny soa rehetra sy ny fitiavana rehetra :

Ny harena no andriamani-dehibe tompoin’ny olona amin’ny andro ankehitriny ; aminy ny vahoaka be, ny sarambaben’ny olona rehetra, no manolotra haja tsy amim-pisainana. Araka ny fananan-karena no andrefesan’izy ireo ny fahasambarana, ary araka ny fananan-karena koa no andrefesany ny fahamendrehan-kaja. (…) Izany rehetra izany dia avy amin’ny fiekena hoe rahefa manankarena, mahavita ny zavatra rehetra. Ny harena àry izany no iray amin’ireo sampin’ny andro ankehitriny ary ny laza no iray hafa amin’izany. (…) Ny laza, ny ho fanta-bahoaka sy ny hanakoako eo amin’izao tontolo izao (izay azo antsoina hoe laza an-gazety), dia manjary heverina fa zava-tsoa amin’ny maha-laza ny laza, zavatra ambony dia ambony, foto-javatra fanaja marina koa⁴³ Newman, mix.5, momba ny fahamasinana..

Ny Didy folo, ny toriteny teo an-Tendrombohitra ary ny katesezy avy amin’ny apôstôly no mamelabelatra amintsika ny lalana izay mitondra any amin’ny Fanjakan’ny lanitra. Mirotsaka tsikelikely amin’izany isika, amin’ny alalan’ny asa andavanandro, tohanan’ny fahasoavan’ny Fanahy Masina. Noho isika ampamokarin’ny Tenin’i Kristy, dia mamokatra miadana ao amin’ny Fiangonana ho Voninahitr’ Andriamanitra⁴⁴ jer. ny fanoharana ny amin’ny mpamafy: Mt 13,3-23..

Noarìn’Andriamanitra ho manan-tsaina amam-pahendrena ny olombelona sady nomeny fahamendrehana amin’ny fahaizana manapa-kevitra hanao zavatra sy mifehy ny ataony. “"Mamela ny olombelona hanaraka ny fisainany" (Ekl 15,14) Andriamanitra, mba hahafahany mitady ny Mpahary azy, ka hiafara amin’ny fahalavorariana feno sy mahasambatra, amin’ny firaiketam-po an-kalalahana Aminy”⁴⁵ FAA 17. :

Manan-tsaina amam-pahendrena ny olombelona, izay izany no nahariana azy hitovy amin’Andriamanitra, sy hanana fahafahana ary ho tompon’ny asa ataony⁴⁶ Md Irénée, haer. 4,4,3..

Ny fahafahana, noho izy miorim-paka ao amin’ny saina sy ny sitrapo, dia fahazoana manao na tsy manao, mamorona an’izao na izao, manankina amin’izany koa amin’ny alalan’ny tena ihany ny fanaovana ny asa amin’ ny nahim-po. Afaka mampiasa ny tenany ny tsirairay, amin’ny alalan’ny safidy malalaka. Ny fahafahana no herin’ny fitomboana sy fahamatorana ara-pahamarinana sy hatsaram-panahy, ao amin’ny olombelona. Mahatratra ny fahalavorariany ny fahafahana raha voalamina ao amin’Andriamanitra, hasambarantsika.

Ny fahafahana, raha mbola tsy miompana tanteraka amin’ny hasoany farany, izay tsy iza fa Andriamanitra, dia mitarika fahazoana misafidy ny tsara sy ny ratsy, ka noho izany, na izy mitombo amin’ny fahalavorariana, na izy mihareraka sy manota. Izy no mampiseho mazava ny toetran’ny asan’olombelona. Izy no manjary loharano ipoiran’ny fiderana na ny faniniana, ny mahamendri-balisoa na ny tsy mahamendri-balisoa.

Arakaraka ny anaovan’ny olona ny tsara no mahatonga ho olona afaka. Tsy misy ny tena fahafahana tokoa raha tsy amin’ny fanaovana ny tsara sy ny marina. Ny misafidy hanao di-doha sy ratsy dia fanararaotam-pahafahana ary mitondra amin’ny “fanandevozan’ny fahotana”⁴⁷ Rôm 6,17..

Ny fahafahana no mahatonga ny olona ho tompon’andraikitra amin’izay ataony, arakaraka ny finiavany hanao izany. Ny fandrosoana amin’ny hatsaram-panahy, ny fahalalana ny tsara ary ny famolahan-tena no mampitombo ny fahaiza-mifehy ny sitrapo amin’izay ataon’ny tena.

Ny mahadiso sy ny maha-tompon’andraikitra amin’ny atao dia mety hihena na ho foana noho ny tsy fahalalana, ny tsy fitandremana, ny fanerena, ny tahotra, ny fahazarana, ny firaiketam-pitia mihoa-pampana ary noho ny antony hafa ara-toe-tsaina na ara-piaraha-monina.

Ny atao rehetra an-tsitrapo mivantana no mety hahadiso an’ilay mpanao izany : Hoy ny Tompo nanontany an’i Eva avy nanota, tao an-jaridaina : “Inona no nataonao tao ?” (Jen 3,13). Toy izany koa tamin’i Kaina⁴⁸ jer. Jen 4,10.. Dia mbola toy izany koa no nolazain’i Natàna mpaminany tamin’i Davida mpanjaka izay nijangajanga niaraka tamin’ny vadin’i Oria sy nampamono azy io⁴⁹ jer. 2 Sam 12,7-15.. Mety tsy an-tsitrapo mivantana no nanaovana ny asa iray raha vokatry ny an-tsirambina ny amin’izay tokony ho fantatra na izay tokony ho atao no nahatonga izany. Ohatra : loza avy amin’ny tsy fahaizana ny fitsipika momba ny fifamoivoizana eny amin’ny arabe.

Azo leferina ny vokatry ny natao iray tsy an-tsitrapo ; ohatra : ny harerahan’ny reny iray tsy niala teo akaikin’ny zanany marary eo am-pandriana. Tsy mahadiso ny olona ny voka-dratsin’ny nataony raha tsy niniana natao ho tanjona na ho fomba amam-pitaovana ilay asa ; ohatra : ny fahafatesana nihatra tamin’ny olona iray namonjy olona tra-doza. Mba hahadiso ny olona amin’ny voka-dratsin’ny nataony, dia tsy maintsy efa nampoiziny mialoha izany, ary afaka nisoroka izany mialoha koa izy ; ohatra : ny fahafatesana nihatra tamin’ny olona iray, noho ny hamamoan’ny mpamily fiarakodia iray.

Amin’ny fifandraisan’ny olombelona samy olombelona no isehoan’ny fahafahana. Ny olombelona tsirairay avy, noarìna hitovy endrika amin’ Andriamanitra, dia manana zo voa-Janahary ho ankatoavina amin’ny maha-olona afaka sy maha-tompon’andraikitra azy. Tsy maintsy manefa izany adidim-panajana ny tsirairay izany, ny olona rehetra. Ny zo amin’ ny fampiasana ny fahafahana dia adidy tsy azo sarahina amin’ny fahamendrehan’ny olombelona, indrindra amin’ny lafiny ara-môraly sy ara-pivavahana⁵⁰ jer. FVA 2.. Tokony hankatoavina sy harovana ara-dalàna io zo io, ao anatin’ny fototry iorenan’ny soa iombonana sy ny filaminam-bahoaka⁵¹ jer. FVA 7..

Fahafahana sy fahotana. Misy fetra sy mety ho diso ny fahafahan’ny olombelona. Araka ny zava-misy, diso tokoa ny olombelona. Nanota izy, nefa tsy noterena hanao izany. Tamin’ny nandavany ny fandaharam-pitiavan’Andriamanitra no namitahany ny tenany ihany ; nanjary andevon’ ny fahotana izy. Io hadalàna voalohany io no niteraka hadalàna maro be hafa. Ny tantaran’ny zanak’olombelona, hatrany am-piandohany, dia mampiseho ireo loza sy ireo tsindry hazo lena nipoitra avy ao am-pon’ny olombelona noho ny fampiasana tsy araka ny tokony ho izy ny fahafahana.

Ireo loza mitatao amin’ny fahafahana. Tsy mitarika ny zo hilaza izay rehetra tiana ho lazaina sy hanao izay rehetra tiana atao ny fampiasana ny fahafahana. Diso ny mihevitra fa “ny olombelona, natao ho an’ny fahafahana, dia mahaleo tena tanteraka ka tsy hikendry afa-tsy ny ho afa-po amin’ny fahazoana tombon-tsoa manokana, amin’ny fananan-jo hampiasa ny haren’ny tany”⁵² CDF, instr. “Libertatis conscientia” 13.. Ankoatra izany, matetika loatra no tsy fantatra na dikaina tsotr’izao ny fepetram-pandaminana ara-piharian-karena, ara-piaraha-monina, ara-pôlitika ary ara-kolontsaina, izay ilaina amin’ny fampiasana ara-drariny ny fahafahana. Ireny toe-javatra avy amin’ny fahajamban-tsaina sy tsy araka ny rariny sy ny hitsiny ireny no mampihena be ny fiainana ara-môraly ary koa maka fanahy na ny matanjaka na ny osa hanota amin’ny fitiavana. Rahefa tsy manaraka ny lalàna môraly ny olona, dia ny tenany ihany no manimba ny fahafahany, izy ihany no mamatotra ny tenany, mandrava ny fihavanana amin’ny olombelona mitovy amin’ny tenany ary mikomy amin’ny fahamarinan’Andriamanitra.

Fanafahana sy famonjena. Tamin’ny Hazofijaliany be voninahitra i Kristy no nampahazo ny famonjena ny olombelona rehetra. Izy no nanavotra azy ireo tamin’ny fahotana izay nanandevo azy ireo. “Fa ho amin’ny fahafahana no nanafahan’i Kristy antsika” (Gal 5,1). Ao Aminy isika no miombona amin’ny marina izay mahatonga antsika ho olona afaka⁵³ jer. Jo 8,32.. Nomena antsika ny Fanahy Masina, araka ny nampianarin’ny apôstôly fa “izay itoeran’ny Fanahy no misy ny fahafahana” (2 Kôr 3,17). Hatramin’izao, mirehareha amin’ny fahafahan’ny zanak’Andriamanitra isika⁵⁴ jer. Rôm 8,21..

Fahafahana sy fahasoavana. Tsy maka toerana ho mpifaninana velively amin’ny fahafahantsika ny fahasoavan’i Kristy, rahefa mifanaraka amin’ ny lalan’ny marina sy ny tsara izay napetrak’ Andriamanitra ao am-pon’ny olombelona ny fahafahantsika. Ny mifanohitra amin’izany aza, satria tsapa miharihary eo amin’ny fiainana kristianina, indrindra amin’ny fivavahana, fa arakaraka ny fanekentsika ny tosi-kerim-pamporisikin’ny fahasoavana no hitomboan’ny fahafahantsika ao anaty lalina ao sy ny fahavononantsika hiatrika ny fisedrana, ohatra, manoloana ny fanerena sy ny famozonan’ny tontolo ety ivelany. Amin’ny alalan’ny asan’ny fahasoavana no anabeazan’ny Fanahy Masina antsika amin’ny fahafahana ara-panahy mba hahatonga antsika ho mpiara-miasa malalaka amin’ny tsanganasany ao amin’ny Fiangonana sy eo amin’izao tontolo izao :

“Ry Andriamanitra Mahefa ny zavatra rehetra sy mandrakizay ô, mba esory lavitra anay izay rehetra manampontsampona anay, ka rahefa afa-doza ny fanahy amam-batanay dia ho afaka manatontosa an-tsakany sy an-davany ny adidy rehetra aminao izahay”⁵⁵ MR Alahady faha-32 mandavantaona..

Ny fahafahana no mahatonga ny olombelona ho fototry ny fitondran-tena. Rahefa manao asa amin’ny nahim-pony ny olombelona dia azo lazaina fa mpamorona ny asany izy. Ny asan’olombelona, izay nofidiny tamin-kalalahana narahin’ny fitsaràn’ny kônsiansiny, dia azo faritan-toetra ara-pitsipi-pitondran-tena : tsara na ratsy.

Ny toetram-pitondran-tena amin’ny asan’olombelona dia miankina : - amin’ny zavatra nofidìna atao ; - amin’ny tanjona nokendrena na amin’ny fikasana ; - amin’ny toe-javatra isehoan’ny asa. Ny zavatra nofidìna atao, ny fikasana ary ny toe-java-miseho no mamorona ireo “loharano”, na singafototra iorenan’ny toetram-pitondran-tena amin’ ny asan’olombelona.

Ny zavatra nofidìna atao dia soa izay katsahin’ny sitrapo amim-pitokiana. Izy no fototry ny asan’olombelona. Ny zavatra nofidìna atao no mamaritra ara-pitsipi-pitondran-tena ny asan’ny finiavana, araka izay aneken’ny saina azy sy hitsaràny azy na mifanaraka na tsia amin’ny soa tena izy. Ny fitsipika misy momba ny toetram-pitondran-tena no milaza ny filaminan-tsaina amin’ny tsara sy ny ratsy, nohamarinin’ny kônsiansy.

Eo anatrehan’ny zavatra nofidìna atao, dia ny fikasana no manampy ny olona hanao ny asa. Satria mifandray amin’ny fototry ny finiavana hanao ny asa sy mamaritra izany amin’ny tanjona nokendrena ny fikasana, ka noho izany, singafototra iray ilaina izy, amin’ny famaritan-toetra ara-môraly ny asa atao. Ny tanjona nokendrena no fetra voalohany amin’ny fikasana sy manondro ny tarigetra katsahina amin’ny asa atao. Ny fikasana kosa dia fihetsiky ny sitrapo mankamin’ny tanjona nokendrena ; izy no ikendrena ny soa antenaina amin’ny fanaovana ny asa. Tsy voafetra amin’ny fitantanana ny asa tokana ataontsika izy, fa azo andaminana asa maro amin’ny zava-kendrena iray ihany ; azo itarihana ny fiainana manontolo mankamin’ny tanjom-piafaràna izy. Ohatra, ny nokendrena tamin’ny asa iray natao dia ny mba hanampiana ny namana, nefa koa sady mety ho fahazavan-tsaina avy amin’ny fitiavana an’Andriamanitra izay tanjom-piafaràna amin’ny asa rehetra ataontsika. Ny asa toy izany dia mety koa ho tsirin-kevitra avy amin’ny fikasana maromaro ; ohatra, ny asa fanampiana dia mety hatao mba hahazoana tombon-tsoa ho an’ny tena na ieboeboana amin’izany.

Ny fikasana tsara (ohatra : manampy ny namana) dia tsy mahatonga ho tsara na ho marina ny fihetsika amam-pitondran-tena efa ratsy rahateo (toy ny lainga sy ny fanaratsiana). Tsy manamarina ny fomba amam-pitaovana ampiasaina ny tanjona nokendrena. Araka izany, tsy azo atao ny manamarina ny fanamelohana ny tsy manan-tsiny ho fomba amam-pitaovana ara-dalàna hamonjena ny vahoaka. Kanefa, ny fikasana ratsy ampiana ratsy (ohatra, ny fieboeboana) dia mahatonga ho ratsy ny asa izay tokony ho tsara, amin’ny maha-asa azy (toy ny asa fiantrana)⁵⁷ Mt 6,24..

Ireo toe-java-miseho, ao anatin’izany ny vokany, dia singafototra fanampiny amin’ny asa ara-môraly. Manampy amin’ny fampitomboana na fampihenana ny hatsarana na ny haratsiana ara-môraly amin’ny asan’ olombelona ireny toe-java-miseho ireny (ohatra, ny lanjam-bidin’ny zavatra nangalarina). Mety koa mampihena na mampitombo ny andraikitry ny mpanao ny asa ireny (tahaka izany ny asa amam-pihetsika noho ny tahotra ny fahafatesana). Ireo toe-java-miseho dia tsy afaka manova avy amin’ny tenany ihany, ny toetra ara-môraly ny asa amin’ny maha-asa azy ; tsy afaka ny hahatonga ho tsara na ho marina ny asa iray efa ratsy rahateo izy ireny.

Ny asa tsara ara-pitsipi-pitondran-tena dia mitaky indray miaraka ny hatsaran’ny zavatra nofidìna atao, ny tanjona nokendrena ary ny toe-java-miseho. Ny tanjona ratsy nokendrena hanaovana asa tsara, dia manimba ilay asa, na dia tsara rahateo koa aza ny antony nifidianana azy (toy ny mivavaka sy ny mifady hanina “mba ho hitan’ny olona”). Ny zavatra nofidìna atao dia mety hanimba ny asa manontolo, na dia ny nifidianana azy fotsiny aza. Misy ireo fihetsika amam-pitondran-tena hita miharihary – toy ny fahavetavetana – izay mahadiso lalandava ny mifidy azy, satria ny fisafidianana azy dia mahatonga ny faharatsian’ny asan’ny sitrapo, izany hoe ny ratsy ara-môraly.

Noho izany, diso ny mitsara ny toetram-pitondran-tena amin’ny asan’ olombelona raha ny fikasana fotsiny izay ipoiran’izany, na ny toe-java-miseho fotsiny (toerana, fanerena ara-piaraha-monina, fanaovana an-terivozona na filana hanao ny asa amam-pihetsika, sns.) izay mamaritra izany, no iheverana azy. Misy ny asa izay na dia amin’ny alalan’ny maha-asa azy ihany aza sy na dia ao amin’ny maha-asa azy ihany aza, tsy miankina akory amin’ny toe-java-miseho sy ny fikasana, dia voarara mafy lalandava ny manao azy noho ny maha-ratsy ny fototry ny safidy ; ohatra, ny faniratsirana sy ny fivadiham-pianianana, ny famonoan’olona sy ny fijangajangana. Tsy azo atao ny manao ratsy mba hahazoan-tsoa.

Mamboatra ny tenany ho amin’ny hasambarana ny olombelona, amin’ny alalan’ny asa ataony amin’ny nahim-po : mety handrisika azy amin’izany sy hanampy azy amin’izany ny firehetam-po na ny fihetseham-po izay sedrainy.

Anisan’ny lovasoa kristianina ny teny hoe “firehetam-po”. Anondroana ny fiontanam-po na ny fihetsi-pahatohinana ny hoe fihetseham-po na ny firehetam-po, izay mampirona hanao na tsy hanao eo anatrehan’izay tsapa na eritreretina ho tsara na ho ratsy.

Ireo firehetam-po no singafototry ny toetra maha-izy ny fiasan’ny sain’ olombelona ; ireo no mamolavola ny foto-piovàna sy manamafy orina ny fifamatoran’ny fiainam-pahatohinana sy ny fiasan’ny saina. Ny Tompontsika dia manondro ny fon’ny olombelona ho toy ny loharano izay avy ao no ipoiran’ny fihetsik’ireo firehetam-po⁵⁹ jer. Mk 7,21..

Maro ny firehetam-po. Ny fitiavana izay mampirisika ho amin’ny tsara no firehetam-po lehibe indrindra. Ny fitiavana no miteraka ny faniriana ny tsara izay tsy ananana sy ny fanantenana hahazo izany. Tanteraka ao anatin’ny fahafinaretana sy ny hafaliana amin’ny tsara azo izany fihetsika izany. Ny ahiahy amin’ny ratsy no miteraka fankahalana, tsy fitiavana ary fahatahorana ny ratsy ho tonga. Miafara amin’ny alahelo noho ny ratsy tsaroana na ny fahatezerana izay manohitra izany io fihetsika io.

“Ny tia dia ny maniry ny soa sy ny tsara hoan’ny hafa”⁶⁰ Md Thomas d’A., s. th. 1-2, 26,4.. Ny fitiavana hafa rehetra dia manana ny loharanon’izy ireo ao amin’izany fihetsika fototra an’ny fon’ny olombelona ho amin’izany soa sy ny tsara izany. Tokony ho ny soa sy ny tsara ihany no hotiavina⁶¹ jer. Md Augustin, Trin. 8,3,4.. “Ratsy ny firehetam-po raha ratsy ny fitiavana, tsara ny firehetam-po raha tsara ny fitiavana”⁶² Md Augustin, civ. 14,7..

Raha ny maha-firehetam-po ny firehetam-po fotsiny dia sady tsy tsara no tsy ratsy izy. Tsy omena ny filazan-toetra ara-môraly izy afa-tsy izay ankininy tokoa amin’ny saina sy ny sitrapo. Antsoina hoe an-tsitrapo ny firehetam-po “na, satria nobaikoin’ny sitrapo izy, na, satria ny sitrapo no tsy nahasakana azy”⁶³ Md Thomas d’A., s. th. 1-2, 24,1.. Anjaran’ny fahalavorarian’ny tsara ara-môraly na hatsaran’ny maha-olombelona no manao izay hanitsiana ny firehetam-po amin’ny alalan’ny saina⁶⁴ jer. Md Thomas d’A., s. th. 1-2, 24,3..

Ireo fihetseham-po lehibe dia tsy manapa-kevitra na amin’ny toetram-pitondran-tena na amin’ny fahamasinan’ny olona ; izy ireny no ilay toeram-pitahirizana tsy mety ritra ireo fahatsiarovana sy ireo firaiketam-pitia izay isehoan’ny fiainana ara-môraly. Ny firehetam-po dia tsara ara-môraly rahefa mandray anjara amin’ny asa tsara izy, ary ratsy raha ny mifanohitra amin’izany. Ny sitrapo mahitsy dia mibaiko ho amin’ny soa sy ho amin’ny hasambarana, an’ireo fihetsika mahatohina izay zakainy ; ny sitrapo ratsy kosa dia resin’ny firehetam-po mikorontana sady mampisondrotra ny fikitokitonany. Ny fiontanam-po sy ny fihetseham-po dia mety ho zakaina amin’ny hatsaram-panahy, na mety ho simbàna amin’ny haratsiam-panahy.

Amin’ny fiainana kristianina, ny Tenan’ny Fanahy Masina no manatontosa ny tsanganasany amin’ny fampihetsehana ny olona manontolo, ao anatin’izany ny fijaliany, ny tahotra mahazo azy ary ny alahelony, tahaka izay niseho tamin’ny Fiadian’ain’ny Tompo sy ny fijaliany. Ao amin’i Kristy, ireo fihetseham-po maha-olombelona dia mety hahazo ny fahalavorarian’izy ireny amin’ny fitiavan’Andriamanitra sy ny hasambarany.

Ny fahalavorariana ara-môraly dia tsy ny mba handrisika ny olona hanao ny tsara amin’ny alalan’ny finiavany ihany, fa koa amin’ny alalan’ny fahalianan’ny nofony, araka ity tenin’ny salamo ity hoe : “Mientan-kafaliana amin’Andriamanitra velona ny foko sy ny nofoko” (Sal 84,3).

“Tsapan’ny olombelona ao amin’ny kônsiansiny lalina ao ny fisiana lalàna iray izay tsy avy amin’ny tenany, nefa manery azy hanaiky izany. Io feo io izay tsy mitsahatra ny manery azy ho tia sy hanatanteraka ny tsara ary handositra ny ratsy, amin’ny fotoana sahaza izany, dia manako ao anatin’ ny fony lalina ao. (…) Lalàna nosoratan’Andriamanitra ao am-pon’ny olombelona izany. Ny kônsiansy no foibe lalina indrindra sy miafina indrindra ao amin’ny olombelona, toerana masina izay izy irery miaraka amin’Andriamanitra no ao, ary ao no andrenesana ny feony”⁶⁵ FAA 16..

Ny kônsiansy môraly izay voasoratra ao am-pon’ny olona⁶⁶ jer. Rôm 2,14-16., no mandidy azy hanatanteraka ny tsara sy handositra ny ratsy, amin’ny fotoana sahaza izany. Izy koa no mitsara ny safidy azo tsapain-tanana, amin’ny fankatoavana ireo izay tsara sy amin’ny fiampangana ireo izay ratsy⁶⁷ jer. Rôm 1,32.. Izy no manaporofo ny fahefan’ny marina amin’ny fanondroana ilay Tsara fara tampony (Andriamanitra) izay andraisan’ny olona ny fanintonany sy andraisana ny didiny. Rahefa mihaino ny kônsiansy môraly ny olona malina, dia afaka mihaino an’Andriamanitra miteny.

Ny kônsiansy môraly dia fitsaràn’ny saina izay ahalalan’ny olombelona ny toetra ara-môraly amin’ny asa iray azo tsapain-tanana izay hapetrany, ka mbola eo am-panatanterahana izany na efa notanterahina. Ny olona, amin’izay rehetra lazainy sy ataony, dia voadidy hanaraka amim-pitokiana izay fantany fa marina sy mahitsy. Amin’ny alalan’ny fitsaràn’ny kônsiansiny izany no ahatsapan’ny olona sy ahafantarany ireo baiko araka ny lalànan’Andriamanitra :

Ny kônsiansy dia lalànan’ny saintsika, nefa mihoatra ny saintsika, manome baiko antsika, midika ho andraikitra sy adidy, tahotra sy fanantenana. (…) Izy no mpitondra hafatr’Ilay izay miteny amintsika fa tsy mivantana, mampianatra antsika ary mitantana antsika, eo amin’ny tontolon’ny zavaboary toy ny eo amin’ny tontolon’ny fahasoavana koa. Ny kônsiansy no voalohany amin’ireo rehetra vikeran’i Kristy⁶⁸ Newman, taratasy ho an’i duc de Norfolk 5..

Zava-dehibe ilaina amin’ny tsirairay ny ampy fahatsiarovan-tena mba hihaino sy hanaraka ny feon’ny kônsiansiny. Izany fangatahana hahatsapa ao anaty izany dia ilaina tokoa noho ny fiainana, izay matetika mitarika antsika tsy hisaintsaina, tsy handinika na tsy hitsikera ny tena, amin’izay rehetra atao :

Diniho ny kônsiansinao, anontanio izy. (…) Miverena ry rahalahy, ao anaty sy amin’izay rehetra ataonao, jereo Andriamanitra, ilay Vavolombelona⁶⁹ Md Augustin, ep. Jo 8,9..

Milaza tsy mivantana sy mitaky ny fahitsian’ny kônsiansy môraly ny fahamendrehan’ny olombelona. Ny kônsiansy môraly no mampahazo an-tsaina ny fototry ny toetram-pitondran-tena (fahalalam-pitsipika voa-Janahary), ny fampiharana azy ireny amin’ny fisehoan-javatra avy amin’ny fandanjalanjana mifantoka amin’ny fahendrena sy ny tsara, ka raha fehezina, fandanjalanjana miompana amin’ny asa mivaingana hapetraka na efa tafapetraka. Ny marina momba ny tsara ara-môraly, ambara ao amin’ny lalànan’ny saina, dia ekena ho izy tokoa amin’ny asa sy amin’ny fomba azo tsapain-tanana, amin’ny alalan’ny fahaizan’ny kônsiansy mandanjalanja amim-pahamalinana. Antsoina hoe malina ny olona izay misafidy araka io fahaiza-mandanjalanja io.

Ny kônsiansy no ahafahana miantsoroka ny andraikitra amin’ny asa nankinina. Raha manao ratsy ny olona, ny marina amin’ny fitsaràn’ny kônsiansiny kosa dia mety haharitra ao aminy ho vavolombelon’ny marina mahahenika ny tontolon’ny tsara, miaraka amin’izany koa ho vavolombelon’ny hasomparan’ny safidiny hafahafa. Maharitra ho antoky ny fanantenana sy ny famindram-po ny didim-pitsaràn’ny fitsaràn’ny kônsiansy. Amin’ny fanamarinana ny hadisoana natao izy no mampahatsiahy ny famelan-keloka hangatahina, ny tsara mbola hotanterahina ary ny hatsaram-panahy hokarakaraina tsy an-kijanona miaraka amin’ny fahasoavan’Andriamanitra :

Mahazo mampatoky ny fontsika eo anatrehany isika, satria, raha ny fontsika aza manameloka antsika, mainka fa Andriamanitra izay lehibe noho ny fontsika, sady mahalala ny zavatra rehetra (1 Jo 3,19-20).

Manana zo handeha araka ny kônsiansy sy an-kalalahana ny olona mba hahafahan’ny tenany mandray fanapahan-kevitra ara-môraly. “Tsy azo terena hanao asa amam-pihetsika mifanohitra amin’ny kônsiansiny ny olona. Kanefa tsy azo sakanana tsy hanao asa amam-pihetsika araka ny kônsiansiny koa izy, indrindra ny amin’ny fivavahana”⁷⁰ FVA 3..

Mila ampahafantarina ny kônsiansy ary mila azavaina ny fitsaràna ara-môraly. Mahitsy sady marina ny kônsiansy nobeazina tsara. Lazainy mazava tsara araka ny fahamarinana ny fitsaràny, sy araka ny soa tena izy takìn’ny fahendren’ilay Mpahary. Tena ilaina ny fanabeazana ny kônsiansy ho an’ireo olona manaiky ny fanintonan’ny hery ratsy sy taomin’ny fahotana hifidy ny fitsaràn’izy ireo manokana, sy hitsipaka ny fampianarana nahazo lalana ara-dalàna.

Lahasa mandritra ny fiainana manontolo ny fanabeazana ny kônsiansy. Manomboka amin’ireo taona voalohandohany iainan’ny zaza, io fanabeazana io no ampahiratana ny sainy amin’ny fahalalana sy amin’ny fanatanterahana ny lalàna anaty eken’ny kônsiansy môraly. Ny fanabeazana amim-pahamalinana no mampianatra ny hatsaram-panahy ; izy no miaro na manafaka amin’ny tahotra, amin’ny fitiavan-tena tafahoatra sy ny fiavonavonana, amin’ny lonjonim-pahadisoana sy amin’ ny fihetsika mila doka, teraka avy amin’ny fahalemen’ny olombelona sy ny fahadisoany. Ny fanabeazana ny kônsiansy no miantoka ny fahafahana sy miteraka ny fiadanam-po.

Ny Tenin’Andriamanitra no fahazavana mitsilo ny diantsika, amin’ny fanabeazana ny kônsiansy ; ilaintsika ny mitsakotsako azy amin’ny finoana sy amin’ny fivavahana, sy ny mampihatra azy amin’ny fiainana. Mbola ilaintsika koa ny mandinika ny kônsiansintsika araka ny Hazofijalian’ny Tompo. Amin’izany, ny fanomezan’ny Fanahy Masina no mankahery antsika, ny fijoroan’ny hafa ho vavolombelona na ny torohevitra avy aminy no manampy antsika, ary ny fampianarana nahazo lalana tamin’ny Fiangonana no mitantana antsika⁷¹ jer. FVA 14..

Ny kônsiansy, eo anatrehan’ny safidy ara-môraly, dia mety hanao fitsaràna mahitsy mifanaraka amin’ny saina sy amin’ny lalànan’ Andriamanitra, na mety koa hanao fitsaràna diso ka tsy mifanaraka amin’ izany.

Indraindray ny olona, mifanandrina amin’ny toe-javatra izay mahatonga ny fitsaràna ara-môraly ho tsy azo antoka loatra sy ny fanapahan-kevitra ho sarotra. Kanefa tsy maintsy mikaroka izay marina sy tsara izy, sy mandanjalanja ny sitrapon’Andriamanitra voambara ao amin’ny lalànan’ Andriamanitra.

Araka izany, miezaka ny olombelona hanazava ny dikan’ireo hevitra avy amin’ny fandinihana azo tamim-pahazarana sy ireo fambara miseho ankehitriny noho ny herin’ny fahamalinana, noho ny torohevitry ny olona kinga saina ary noho ny fanampian’ny Fanahy Masina sy ny fanomezany.

Fitsipika vitsivitsy sahaza ny sehon-javatra rehetra : - Tsy azo atao na oviana na oviana ny manao ny ratsy mba hahazoan-tsoa. - Ny “fitsipika volamena” : “Izay rehetra tianareo hataon’ny olona aminareo, dia mba ataovy amin’ny olona koa toraka izany” (Mt 7,12)⁷² jer. Lk 6,31; Tobia 4,15.. - Ny fitiavana dia miseho lalandava amin’ny alalan’ny fanajana ny namana sy ny kônsiansiny: “Amin’ny fitenenana manohitra ny mpiray tam-po ara-pinoana, sy amin’ny fandratrana ny kônsiansin’izy ireo (…), dia amin’i Kristy no anotanareo” (1 Kôr 8,12). “Ny tsara, dia ny mifady (…) izay rehetra manafintohina na mandavo na mandemy ny mpiray finoana aminao” (Rôm 14,21).

Tokony hanaiky lalandava ny fitsaràna marina tsy misy mampisalasala ny kônsiansiny ny olombelona. Raha tamin’ny nahim-po no nanoherany ny kônsiansy, dia manameloka ny tenany ihany ny olombelona. Kanefa mety ho azon’ny tsy fahalalana ny kônsiansy môraly ka mitondra ho amin’ny fitsaràna diso amin’ny asa atao na efa natao.

Izany tsy fahalalana izany matetika dia azo lazaina ho avy amin’ny andraikitry ny tena ihany. Mety ho tonga amin’izany, “raha toa ny olona tsy rototra hitady ny marina sy ny tsara, ary raha toa ny fahazarana amin’ ny fahotana no mahatonga tsikelikely ny kônsiansiny madiva ho jamba”⁷³ FAA 16.. Amin’ny sehon-javatra toy ireny, ny ratsy ataon’ny olombelona ihany no mahameloka azy.

Ny tsy fahalalana an’i Kristy sy ny Evanjeliny, ny oha-dratsy omen’ny hafa, ny fanandevozan’ny firehetam-po, ny fihamboana hahavita tena amin’ny fihainoana vilana ny kônsiansy, ny fandavana ny manam-pahefan’ny Fiangonana sy ny fampianarany, ny tsy fahampian’ny fibebahana sy ny fitiavana, dia mety ho fototry ny fivaonan’ny fitsaràna ara-môraly eo amin’ny atao.

Ny mifanohitra amin’izany, raha tsy mety resy ny tsy fahalalana, na tsy misy andraikitra momba ny môraly ny fitsaràna diso, dia mety tsy hahadiso ny olona ny ratsy nataony. Saingy, tsy manala ny ratsy akory izany, ary tsy miaro ny fahavoazana sy ny fikorontanana aterany. Koa ilaina àry ny miezaka manitsy ny kônsiansy môraly amin’ny fahadisoany.

Ny finoana marina no manazava ny kônsiansy tsara sy madio. Satria avy amin’ny fitiavana avokoa no iandohan’ny “fo madio, kônsiansy tsara ary finoana tsy miolakolaka” (1 Tim 1,5)⁷⁴ jer. 1 Tim 3,9; 2 Tim 1,3; 1 Pi 3,21; Asa 24,16..

Arakaraka ny handresen’ny kônsiansy mahitsy, no hanalaviran’ny olona sy ny antokon’olona amin’ny fanapahan-kevitra an-jamba sy hiezahan’izy ireo hanaraka ny fitsipika misy amin’ny toetram-pitondran-tena ⁷⁵ FAA 16..

“Izay rehetra marina, izay rehetra manan-kaja, izay rehetra rariny, izay rehetra madio, izay rehetra mahatehotia, izay rehetra tsara laza, sy izay rehetra misy herim-panahy sy misy dera, no aoka hoheverinareo” (Filip 4,8). Ny herim-panahy dia toe-panahy mahazatra sy mafy orina, izay mampirona hanao ny tsara. Izy no ahazoan’ny olona, tsy ny manatanteraka fotsiny ny asa soa, fa ny manome ny tsara indrindra avy amin’ny tenany mihitsy. Ny olona tsara toe-panahy dia mikendry ny tsara, amin’ny heriny rehetra ara-nofo sy ara-panahy; izany no katsahiny sy fidìny amin’ny asa azo tsapain-tanana.

Ny tarigetra amin’ny fiainana feno hatsaran-toe-panahy dia ny hanjary hifanahaka amin’Andriamanitra¹ Md Grégoire de Nysse, beat.1..

Ny herim-panahy maha-olombelona dia toetran’ny saina sy ny sitrapo, izay miseho amin’ny fihetsika tsy miovaova, amin’ny fahavononana tsy mivadibadika, amin’ny fahatsarana mahazatra, izay manitsy ny ataontsika, mandrindra ny firehetam-pontsika ary manoro ny fitondran-tenantsika araka ny saina sy ny finoana. Izy no mahatonga fanamoràna, fifehezana ary hafaliana mba hitondrana ny fiainana ho tsara ara-pitsipi-pitondran-tena. Ny olombelona tsara toe-panahy, dia izay manao ny tsara amin-kalalahana. Ireo herim-panahy enti-mitondra tena dia azo amin’ny fo tsara. Izy ireo no vokatra sy tsirin’ny asa tsara ara-pitsipi-pitondran-tena ; izy ireo no mandamina ny hery rehetra ao amin’ny olombelona hiombona amin’ny fitiavan’Andriamanitra.

Misy efatra ny herim-panahy manana anjara asan’ny savily. Avy amin’ izany no antony iantsoana azy ireo hoe “savily”, izany hoe “fototra” ; ny herim-panahy hafa rehetra kosa dia mivondrona manodidina azy ireo. Ireto avy ireo herim-panahy savily (fototra) : ny fahamalinana, ny fahamarinana, ny faherezana ary ny fahalalana onony. “Tia fahamarinana ve ny olona ?” Ny asan’ny Fahendrena no mahavokatra ireo herim-panahy, satria Izy no mampianatra ny fahalalana onony amam-pahamalinana, ary ny fahamarinana amam-paherezana” (Fah 8,7). Amin’ny anarana hafa kosa no hiderana ireo herim-panahy ireo, ao amin’ny andalan-tSoratra Masina maro.

Ny fahamalinana dia herim-panahy enti-mitondra tena, izay mandrisika ny saina hahay manavaka amin’ny toe-java-miseho rehetra, ny soa sy ny tsara tena izy ho antsika, sy hahay mifidy ny fomba na fitaovana sahaza hanatanterahana izany. “Ny olona malina, mitandrina ny diany” (Ohab 14,15). “Aoka ho hendry sy hahono-tena ianareo, mba ho afa-mivavaka” (1 Pi 4,7). Ny fahamalinana no “fitsipika mahitsy amin’ny atao” hoy i Md TomಠS. th. 2-2,47,2., taorian’i Aristote. Tsy mifangaro amin’ny henatra aman-tahotra, na amin’ny fitaka amam-pihatsarambelatsihy, ny fahamalinana. Lazaina hoe auriga virtutum izy, izany hoe : mitarika ny herim-panahy hafa rehetra amin’ny fanoroana azy ireo ny fitsipika sy ny fepetra arahina. Ny fahamalinana no mitarika eo no eo avy hatrany ny fitsaràn’ny kônsiansy. Ny olona malina dia manapa-kevitra sy mandamina ny fitondran-tenany manaraka io fitsaràna io. Noho io herim-panahy io, mampihatra tsy misy hadisoana ny fitsipika fototra ara-môraly amin’ny sehon-javatra manokana isika sy mandresy ny fisalasalana rehetra ny amin’ny tsara ho tanterahina sy ny amin’ny ratsy ho fadìna.

Ny fahamarinana dia herim-panahy enti-mitondra tena, izay ifotoran’ny sitrapo, amin’ny toetra tsy miovaova sy mafy orina, hanome amin’ Andriamanitra sy amin’ny namana izay tokony hefaina amin’izy ireo. Ny fahamarinana atao amin’Andriamanitra dia antsoina hoe “herim-panahy enti-mivavaka”. Ny fahamarinana atao amin’ny olombelona kosa no mandrisika hanaja ny zon’ny tsirairay sy hanorina eo amin’ny fifandraisan’ ny olombelona, ny firindra izay mampandroso ny rariny sy ny hitsiny amin’ny olona sy amin’ny soa iombonana. Ny olona mandala ny fahamarinana, voatsiahy matetika ao amin’ny Boky masina, dia miavaka amin’ny fahamarinan-toetra mahazatra ny eritreriny sy ny fahitsian’ny fitondran-tenany amin’ny namana. “Ny mahantra aza anananao tombom-pitia, ny manankarena aza anananao fankasitrahana, fa ny rariny ihany no hitsarànao ny namanao (Lev 19,15). “Ianareo tompo, manaova ny marina mbamin’ny rariny sy ny tsy fiangarana amin’ny mpanomponareo ; satria fantatrareo fa manan-Tompo any an-danitra koa ianareo (Kôl 4,1).

Ny faherezana dia herim-panahy enti-mitondra tena, izay miantoka, ao anatin’ny sarotra, ny fahasahiana sy ny fikirizana amin’ny fikatsahana ny tsara. Izy no manamafy ny fikasana hanohitra ny fakam-panahy sy handresy ny sakana eo amin’ny fiainana ara-môraly. Ny herim-panahy faherezana no ahafahana mandresy ny tahotra, eny fa na ny fahafatesana aza, miatrika ny fitsapan-toetra sy ny fanenjehana. Izy no mandrisika ho tonga hatramin’ny fandavan-tena sy ny fahafoizana ny aina, mba hiarovana ny marina. “Ny Tompo no heriko sy hirako” (Sal 118,14). “Hozoim-pahoriana ianareo eto amin’izao tontolo izao ; fa matokia, efa nandresy an’izao tontolo izao Aho” (Jo 16,33).

Ny fahalalana onony dia herim-panahy enti-mitondra tena, izay mampitony ny fanintonan’ny fahafinaretana sy mampifandanja ny fampiasana ny haren’ny zavaboary. Izy no manamafy orina ny fifehezana ny sitrapo amin’ny tosi-kerim-panentana ao anaty sy mitana ny faniriana ao anatin’ny fetran’ny fahamaotonana. Ny olona mahalala onony dia mampirona ireo fahalianany ara-batana ho amin’ny tsara, mahatam-bava tokoa ary tsy mamela ny tenany ho voatarika hanaraka ny fitsiriritan’ny fony³ jer. Ekl 5,2; 37,27-31.. Matetika, deraina ao amin’ny Testamenta Taloha ny fahalalana onony : “Aza mamela ny tenanao handeha amin’ny fitsiriritanao, folahy ny fahaliananao” (Ekl 18,30). Ao amin’ny Testamenta Vaovao dia antsoina hoe “fahalalana onony” na “fahalalana fetra” izy. Tokony “hivelona amin’ny fahalalana onony, ny fahamarinana ary ny fitiavam-bavaka eto amin’izao tontolo ankehitriny izao” isika (Tito 2,12).

Ny miaina tsara dia tsy zavatra hafa fa ny mitia an’Andriamanitra amin’ny fony manontolo, amin’ny fanahiny manontolo ary amin’ny ataony manontolo. Fitiavana manontolo no tahirizina ho Azy (amin’ny alalan’ny fahalalana onony) ka tsy hisy na iray aza loza ho afaka hanozongozona (miankina amin’ny faherezana izany), izay tsy manaiky afa-tsy Izy irery (fa izany no fahamarinana), izay mitandrina mba handanjalanja ny zavatra rehetra fandrao mamela ny tena ho tampohin’ny hafetsena sy ny lainga (fa izany no fahamalinana)⁴ Md Augustin, mor. Eccl. 1,25,46..

Ireo herim-panahy maha-olombelona azo tamin’ny fanabeazana, tamin’ny asa natao amin’ny nahim-po ary tamin’ny faharetana niezaka lalandava, dia voadio sy voasandratra ho ambony tamin’ny alalan’ny fahasoavan’ Andriamanitra. Miaraka amin’ny fanampian’Andriamanitra izy ireny no mamolavola ny toetra sy manamora amin’ny fanaovana ny tsara. Ny olombelona tsara toe-panahy dia sambatra manatanteraka izany.

Tsy mora ho an’ny olona voaratran’ny fahotana ny mitana ny filaminan-tsaina. Ny fanomezam-pamonjena avy amin’i Kristy no manome antsika ny fahasoavana ilaina mba hitozoana amin’ny fikatsahana ny herim-panahy. Tokony hangataka lalandava izany fahasoavam-pahazavana sy hery izany ny tsirairay, hidodododo handray ny sakramenta, hiara-miasa amin’ny Fanahy Masina, hanaraka ny antsony mba ho tia ny tsara sy hiaro tena amin’ny ratsy.

Ireo herim-panahy maha-olombelona dia miorim-paka ao amin’ireo herim-panahy avy amin’Andriamanitra izay mampifanaraka ny fahaizan’ olombelona mahataka-javatra amin’ny fandraisana anjara amin’ny fomba aman-toetran’Andriamanitra⁵ jer. 2 Pi 1,4.. Satria ireo herim-panahy avy amin’ Andriamanitra dia miankina mivantana amin’Andriamanitra. Ireo no manampy ny kristianina hiaina ao anatin’ny fifandraisana amin’ny Trinite Masina. Andriamanitra Tokana Olona Telo no fiandohan’ireo, anton’ireo ary fototr’ireo.

Ireo herim-panahy avy amin’Andriamanitra dia manorina, mandrisika ary mamaritra mazava ny asa amam-pihetsika ara-môraly kristianina. Ireo no mampahalala sy mamelombelon’aina ny herim-panahy rehetra enti-mitondra tena. Ireo no ampitain’Andriamanitra ao amin’ny fanahin’ireo mpino mba hahatonga azy ireo ho mahay mitondra tena tahaka ny zanany sy ho mendrika ny fiainana mandrakizay. Ireo no antoky ny fisiana maha-eo ny Fanahy Masina sy ny asany, amin’ny fahaizana amam-pahazoan’ny olombelona mahataka-javatra. Misy telo ny herim-panahy avy amin’ Andriamanitra : ny finoana, ny fanantenana ary ny fitiavana⁶ jer. 1 Kôr 13,13..

Ny finoana dia herim-panahy avy amin’Andriamanitra, izay inoantsika an’ Andriamanitra sy izay rehetra nolazainy sy nambarany tamintsika, ary atolotry ny Fiangonana Masina antsika mba hinoana, satria Izy Andriamanitra ihany no fahamarinana. Amin’ny alalan’ny finoana “ny olombelona no manolotra amin-kalalahana ny tenany manontolo amin’ Andriamanitra”⁷ FA 5.. Izany no antony hiezahan’ny mpino mamantatra sy manao ny sitrapon’Andriamanitra. “Ho velona noho ny finoana ny olo-marina” (Rôm 1,17). “Miasa amin’ny alalan’ny fitiavana” ny finoana velona (Gal 5,6).

Mitoetra ao amin’izay tsy manota amin’ny finoana ny fanomezam-pinoana⁸ jer. Kôns. Trente: DS 1544DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Kanefa “maty ny finoana tsy arahin’asa” (Jak 2,26) : ny finoana tsy miaraka amin’ny fanantenana sy ny fitiavana, dia tsy mampiray manontolo ny mpino amin’i Kristy ary tsy hahatonga azy ho rantsambatana velon’ny Vatany.

Tsy ny mitana ny finoana sy ny miaina izany ihany no tokony hataon’ny mpianatr’i Kristy, fa koa ny manambara izany ampahibemaso, ny mirotsaka ho vavolombelon’izany amin-toky, ary ny mampiely izany : “Tsy maintsy vonona isika rehetra hanambara an’i Kristy eo anatrehan’ny olona rehetra, ary hanaraka Azy eny an-dalan’ny Hazofijaliana sy eo anivon’ny fanenjehana izay tsy hahafaty na oviana na oviana ny Fiangonana”⁹ FF 42; jer. FVA 14.. Ilaina ho amin’ny famonjena ny fanompoana sy ny fijoroana ho vavolombelon’ny finoana : “Na iza na iza hanaiky Ahy eo anatrehan’ny olona, dia hoekeko kosa izy eo anatrehan’ny Raiko izay any an-danitra ; fa izay handà Ahy eo anatrehan’ny olona, dia holaviko kosa izy eo anatrehan’ny Raiko izay any an-danitra” (Mt 10,32-33).

Herim-panahy avy amin’Andriamanitra ny fanantenana, izay aniriantsika ny Fanjakan’ny lanitra sy ny fiainana mandrakizay ho hasambarantsika, ka hametrahantsika fitokiana ny fampanantenan’i Kristy sy fiankinana amin’ ny fanampian’ny fahasoavan’ny Fanahy Masina, fa tsy amin’ny herin’ny tenantsika. “Aoka hotanantsika mafy tsy ho voahozongozona ny fiekem-panantenantsika, fa mahatoky Ilay nanao ny fampanantenana” (Heb 10,23). “Io Fanahy io, Ilay narotsany be dia be tamintsika, tamin’ny alalan’i Jesoa-Kristy Mpamonjintsika, mba ho tonga mpandova amim-panantenana ny fiainana mandrakizay isika, amin’ny fanamarinan’ny fahasoavan’i Kristy” (Tito 3,6-7).

Ny herim-panahy fanantenana no mamaly ny faniriam-pahasambarana napetrak’Andriamanitra ao am-pon’ny olombelona rehetra ; izy no mizaka ireo fanantenana izay mampafana fo amin’ireo asa mbamin’ny fihetsiketsehana rehetra ataon’ny olombelona ; izy no mandio an’ireny mba handaminana an’ireny ho amin’ny Fanjakan’ny lanitra ; izy no miaro amin’ ny hakiviana ; izy no manohana amin’izay fandaozana rehetra ; izy no mamalifaly eo am-piandrasana ny hasambarana mandrakizay. Ny hetsi-panahy manentana ny fanantenana no miaro tsy ho amin’ny fitiavan-tena tafahoatra sy mitondra ho amin’ny hasambaram-pitiavana.

Ny fanantenana kristianina no mandray sy manatanteraka ny fanantenan’ ny vahoaka voafidy, izay ny fiandohany sy ny môdeliny dia ny fanantenan’i Abrahama ampoky ny fampanantenan’Andriamanitra tao amin’i Isaaka sy voadion’ilay fitsapan-toetra tamin’ny sorona¹⁰ jer. Jen 17,4-8; 22,1-18.. “Nino izy, fa nanantena na dia tsy misy tokony hanantenany aza, ka nanjary rain’ny firenena maro” (Rôm 4,18).

Ny fanantenana kristianina dia mivelatra hatrany am-panombohan’ny toritenin’i Jesoa tamin’ny fanambaràna an’ireo hasambarana. Ireo Hasambarana ireo no manondrotra ny fanantenantsika mankany an-Danitra toy ny mankany amin’ny Tany vaovao nampanantenaina ; ireo no manoritra amin’izany ny lalana mamakivaky ny fitsapan-toetra izay miandry ny mpianatr’i Jesoa. Kanefa noho ny soa nataon’i Jesoa-Kristy sy ny fijaliany no iarovan’Andriamanitra antsika ao anatin’ “ny fanantenana izay tsy mba manodoka” (Rôm 5,5). Ny fanantenana no “vatofantsiky ny aina”, azo antoka sy tsy voahozongozona, izay mitsofoka “any amin’izay efa nidiran’i Jesoa ho mpialoha lalana antsika” (Heb 6,19-20). Ny fanantenana koa no fitaovam-piadiana izay miaro antsika amin’ny adim-pamonjena : “Aoka isika hitafy ny finoana amam-pitiavana ho fiarovan-tratra, sy ny fanantenana ny famonjena ho fiarovan-doha” (1 Tes 5,8). Ny fanantenana no mampahazo hafaliana antsika na dia ao anatin’ny fitsapan-toetra aza : “Mifalia amin’ny fanantenana, mandefera amin’ny fahoriana” (Rôm 12,12). Maneho ny aminy sy mivelona amin’ny fivavahana ny fanantenana, fa indrindra amin’ny vavaka Rainay, famintinana an’izay rehetra asain’ny fanantenana ho irintsika.

Noho izany, afaka manantena ny voninahitry ny lanitra nampanantenain’ Andriamanitra an’ireo izay tia Azy¹¹ jer. Rôm 8,28-30. sy nanao ny sitrapony¹² jer. Mt 7,21. isika. Amin’ny toe-java-miseho rehetra, ny tsirairay no tokony hanantena izany, ombàn’ny fahasoavan’Andriamanitra, sy “haharitra hatramin’ny farany”¹³ jer. Mt 10,22; jer. Kôns. Trente: DS 1541DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ka hahazo ny hafalian’ny lanitra, ho valisoa mandrakizay avy amin’Andriamanitra noho ny asa fitiava-namana tanteraka niaraka tamin’ny fahasoavan’i Kristy. Amim-panantenana no ivavahan’ny Fiangonana mba “hahavoavonjy ny olon-drehetra” (1 Tim 2,4). Irìny ny ho tafaray amin’i Kristy Vadiny any amin’ny voninahitry ny lanitra :

Manantenà, ry fanahiko, manantenà. Tsy mahalala ny andro sy ny ora ianao. Miambena amim-pitandremana, fa mandalo miserana haingana ny zavatra rehetra, na dia mahatonga ny azo antoka ho mampisalasala aza ny fahamaimaizanao, ary mahatonga ny fotoana ho lava ny fohy tokoa. Eritrereto fa arakaraka ny hiadianao no hanaporofoanao ny fitiavana izay asehonao amin’ny Andriamanitrao, sy hifalianao miaraka amin’ny Malalanao indray andro any, ao anatin’ny hasambarana sy ny firavoravoana izay tsy hanam-pahataperana na oviana na oviana¹⁴ Mb Terezin’i Jesoa, excl. 15,3..

Ny fitiavana dia herim-panahy avy amin’Andriamanitra, izay itiavantsika an’Andriamanitra ambonin’ny zavatra rehetra amin’ny maha-Izy Azy, ary itiavantsika ny namantsika tahaka ny tenantsika ihany mba ho fitiavana an’ Andriamanitra.

Nataon’i Jesoa ho didy vaovao ny fitiavana¹⁵ jer. Jo 13,34.. Tamin’ny nitiavany ny azy “hatramin’ny farany” (Jo 13,1), no naneho ny fitiavan’ny Ray izay noraisiny Izy. Amin’ny fifankatiavan’ireo samy mpianatra no akan’izy ireo tahaka ny fitiavan’i Jesoa, izay noraisin’izy ireo koa tao amin’izy ireo. Izany no nilazan’ i Jesoa hoe : “Tahaka ny itiavan’ny Ray Ahy no itiavako anareo koa, ka mitomoera ao amin’ny fitiavako ianareo” (Jo 15,9). Ary koa hoe : “Izao no didiko, dia ny mba hifankatiavanareo tahaka ny itiavako anareo” (Jo 15,12).

Ny fitiavana, noho izy vokatry ny Fanahy sy fahatanterahan’ny Lalàna, no itandremana ny didin’Andriamanitra sy ny an’i Kristy: “Mitomoera ao amin’ ny fitiavako ianareo. Raha mitandrina ny didiko ianareo no hitoetra ao amin’ny fitiavako” (Jo 15,9-10)¹⁶ jer. Mt 22,40; Rôm 13,8.10..

Maty noho ny fitiavana antsika i Kristy, na dia mbola “fahavalo” (Rôm 5,10) aza isika. Mangataka antsika ny Tompo ho tia ny fahavalontsika¹⁷ jer. Mt 5,44., tahaka ny nataony, hanao ho namana na dia izay lavitra indrindra aza¹⁸ jer. Lk 10,27-37., ho tia ny zaza¹⁹ jer. Mk 9,37. sy ny mahantra toy ny Tenany ihany²⁰ jer. Mt 25,40.45..

Nanome amboaram-pampianarana tapitr’ohatra momba ny fitiavana i Md Paoly apôstôly : “Ny fitiavana dia sady mahari-po no malemy fanahy; ny fitiavana dia tsy mialona, tsy manaonao foana, tsy mieboebo; tsy manao ny tsy mendrika, tsy mitady ny ho azy, tsy mora tezitra, tsy manao an-dolom-po ; tsy mifaly noho ny tsy marina ataon’ny olona, fa mifaly noho ny fahamarinany ; manala tsiny ny zavatra rehetra, mino ny zavatra rehetra, manantena ny zavatra rehetra, mandefitra ny zavatra rehetra” (1 Kôr 13,4-7).

“Raha tsy manana ny fitiavana aho, hoy ihany i Md Paoly apôstôly, dia tsinontsinona aho…” Ary na inona na inona fahamboniana, fanompoana, na hatsaram-panahy aza… “raha tsy manana ny fitiavana, dia tsy mahasoa ahy akory izany” (1 Kôr 13,1-3). Ny fitiavana no ambony amin’ny herim-panahy rehetra. Izy no voalohany amin’ny herim-panahy avy amin’ Andriamanitra : Ireto telo ireto no mitoetra : ny finoana, ny fanantenana ary ny fitiavana. Fa ny fitiavana no lehibe indrindra²¹ jer. 1 Kôr 13,13..

Ny fitiavana no manentana sy mampafana fo amin’ny fampiasana ny herim-panahy rehetra. Izy no fehin’ny “hatsaram-panahy rehetra” (Kôl 3,14); izy no manendrika ny herim-panahy rehetra ; izy no mampifandray azy ireny sy mampirindra azy ireny amin’ny samy izy ireny ; izy no fiandohana sy fiafaran’ny fampiasan’ny kristianina azy ireny. Ny fitiavana no manamafy sy mandio ny herintsika olombelona ho tia. Izy no manandratra io herintsika io ho amin’ny fahalavorariana mihoatra ny natoraly amin’ny fitiavan’Andriamanitra.

Ny fampiharana ny fiainana ara-môraly entanin’ny fitiavana no manome ho an’ny kristianina ny fahafahana ara-panahin’ny zanak’Andriamanitra. Eo anoloan’Andriamanitra, tsy mijanona intsony ho andevo izy, ao anatin’ny tahotry ny mpanompo, na ho mpikarama adalam-bola eo am-pitadiavana karama, fa ho zanaka mamaly ny fitiavan’Ilay izay “tia antsika voalohany” (1 Jo 4,19) :

Na isika manalavitra ny ratsy noho ny tahotra ny famaizana mafy, ka manjary manana toe-panahin’ny andevo. Na isika mikatsaka amin’ny fitsiriritana valisoa fotsiny ka manjary mitovy amin’ny mpikaramam-bola. Na amin’ny farany, mba ho amin’ilay Soa ihany sy ny fitiavana an’ilay izay mibaiko no anekentsika (…) ka amin’izay isika manjary ao anatin’ny toe-panahin’ny zanaka²² Md Basile, reg. fus. prol. 3..

Hafaliana, fiadanana ary famindram-po no vokatry ny fitiavana ; mitaky fanasoavana sy fanitsiana ny hadisoan’ny mpiray tam-po ara-pinoana izy; fahalemem-panahy izy ; mahatonga fitia mifamaly izy, maharitra ho tsy miangatra sy malala-tsaina izy ; fisakaizana sy fiombonana izy :

Ny fahavitan’ny tsanganasantsika rehetra, dia ny fitiavana feno hatsaram-panahy ; izy io no tanjona kendrena ; ny mba hahazoana azy io no katsahintsika, ny hankany amin’izy io no ihazakazahantsika ; raha vao tonga, dia ao amin’izy io isika no hiadam-pinaritra²³ Md Augustin, ep. Jo 10,4..

Ny fiainana ara-môraly kristianina dia tohanan’ireo fanomezan’ny Fanahy Masina. Ireo no toe-panahy maharitra izay mahatonga ny olona ho mora manaiky hanaraka ny tosi-kerim-pamporisikin’ny Fanahy Masina.

Ireo fanomezana fito avy amin’ny Fanahy Masina dia ny fahendrena, ny fahazavan-tsaina, ny fifidianana, ny faherezana, ny fahalalana, ny fitiavam-bavaka ary ny fahatahorana an’Andriamanitra. Ao amin’i Kristy, Zanak’i Davida ireo no manana ny hafenoany²⁴ jer. Iz 11,1-2.. Ireo no mameno sy mandavorary ny herim-panahin’izay mandray an’ireo; ireo no mahatonga ny mpino ho mora mankato amim-pahakingana ny hetsi-panahy ataon’ Andriamanitra.

Ny Fanahinao tsara anie hitarika ahy eo amin’ny tany mitovy tantana (Sal 143,10). Izay rehetra tarihin’ny Fanahin’Andriamanitra dia zanak’ Andriamanitra (…). Ary raha zanaka dia mpandova ; sady mpandova an’ Andriamanitra no mpiray lova amin’i Kristy (Rôm 8,14.17).

Ireo vokatry ny Fanahy dia fahalavorarian-toetra izay anabeazan’ny Fanahy Masina ao amintsika ho santatry ny voninahitra mandrakizay. Roa ambin’ny folo ireo vokatry ny Fanahy tanisain’ny lovam-pampianaran’ny Fiangonana : “fitiavana, hafaliana, fiadanam-po, fahari-po, hamoram-panahy, hazavam-po, fahalemem-panahy, hatsaram-po, finoana, tsy fivadihana, fahalalana onony, fahadiovam-pitiavana” (Gal 5,22-23 volg.).

Ny Evanjely no fanambaràna, ao amin’i Jesoa-Kristy, ny famindram-pon’ Andriamanitra ho an’ny mpanota²⁶ jer. Lk 15.. Nilaza izany tamin’i Josefa ny anjely hoe : “Hataonao hoe Jesoa no anarany : fa Izy no hamonjy ny olony ho afaka amin’ny fahotan’izy ireo” (Mt 1,21). Toy izany koa no nataony tamin’ny Eokaristia, sakramentan’ny Fanavotana : “Rako ity, Ra iorenan’ ny fanekem-pihavanana vaovao, halatsaka ho an’ny be sy ny maro ho famelana ny fahotana” (Mt 26,28).

“Tsy nisy isika no noarìn’Andriamanitra, ary tsy nilainy ny mamonjy antsika raha tsy nisy isika”²⁷ Md Augustin, serm. 169,11,13.. Ny fandraisana ny famindram-pony dia mitaky amintsika ny fiekena ny fahadisoantsika : “Raha milaza antsika ho tsy manam-pahotana isika, dia mamita-tena, ary tsy ao anatintsika ny marina. Fa raha miaiky ny fahotantsika isika, dia mahatoky sy marina Andriamanitra, ka hamela ny fahotantsika sy hanadio antsika amin’ny tsy fahamarinana rehetra” (1 Jo 1,8-9).

Nanamafy izany koa i Md Paoly hoe : “ Tao amin’izay naha-betsaka ny fahadisoana no naha-betsaka lavitra ny fahasoavana” (Rôm 5,20). Kanefa mba hanaovan’ny fahasoavana ny tsanganasany, dia tokony mampiharihary ny fahotana izy mba hampibebaka ny fontsika sy hanome antsika “ny fahamarinana ho amin’ny fiainana mandrakizay amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy Tompontsika” (Rôm 5,21). Tahaka ny dokotera izay mizaha ny ratra alohan’ny hitsaboana azy, no anazavan’Andriamanitra amin’ny alalan’ny Teniny sy amin’ny alalan’ny Fanahiny, ny momba ny hoe fahotana :

Takìn’ny fibebahana ny manambara mazava ny fahotana ; ao amin’ny fibebahana ao ihany no misy ny fitsaràna ao anaty ataon’ny kônsiansy. Mety ho hita ao ny porofon’ny asan’ny Fanahin’ny fahamarinana ao am-po lalin’ny olombelona ao, sady manjary fanombohan’ny fanomezana indray ny fahasoavana sy ny fitiavana koa izany : “Raiso ny Fanahy Masina”. Araka izany, ahitantsika fanomezana roa sosona, ity “fanambaràna ny fahotana” ity : ny fanomezana ny marina avy amin’ny kônsiansy sy ny fanomezana ny fitokiana marina ny fanavotana. Ny Fanahin’ny fahamarinana no ilay Mpanafaka alahelo ²⁸ DeV 31..

Ny fahotana dia fahadisoana manohitra ny saina, ny marina, ny kônsiansy mahitsy ; tsy fahampian’ny tena fitiavana tokoa an’Andriamanitra sy ny namana izany, noho ny firaiketam-po ratsy amin’ny fananana sasany. Mandratra ny toetra maha-olombelona ny fahotana ary manimba ny firaisan-kinan’ny olombelona. Nofaritana hoe: “teny, asa na faniriana manohitra ny lalàna mandrakizay”²⁹ Md Augustin, Faust. 22; Md Thomas d’A., s.th. 1-2, 71,6. ny fahotana.

Fanalam-baraka an’Andriamanitra ny fahotana : “Taminao dia Taminao irery no nanotako. Izay ratsy eo imasonao no nataoko” (Sal 51,6). Ny fahotana no mitsangan-kanohitra ny fitiavan’Andriamanitra antsika sy mamily ny fontsika tsy ho amin’izany. Ny hoe fahotana, toy ny tamin’ny voalohany ihany, dia tsy fanekena sy fikomiana amin’Andriamanitra, amin’ny faniriana te hanjary “tahaka an’ireo andriamanitra”, hahalala sy hametra ny tsara sy ny ratsy (Jen 3,5). Araka izany, ny fahotana “dia fitiavan-tena mitarika ho amin’ny fanaovana tsinontsinona an’ Andriamanitra”³⁰ Md Augustin, civ. 14,28.. Amin’izany fideran-tena feno avonavona izany ny fahotana no manohitra tanteraka ny faneken’i Jesoa izay nanatanteraka ny famonjena³¹ jer. Filip 2,6-9..

Ao anatin’ny fijaliana indrindra, izay andresen’ny famindram-pon’i Kristy ny fahotana, no hanehoan’ny fahotana bebe kokoa ny heriny sy ny hamaroany : tsy finoana, fankahalana mahatonga famonoan’olona, fandavana sy fanesoana nataon’ireo filoha sy ny vahoaka, fahakanosan’i Pilaty sy ny halozàn’ny miaramila, famadihan’i Jodasy izay tena mafy tamin’i Jesoa, fandavan’i Piera sy fandaozan’ny mpianatra. Kanefa, tamin’ny oran’ny maizina sy ny Mpanapaka an’izao tontolo izao indrindra³² jer. Jo 14,30., ny soron’i Kristy no nanjary sorona mangingina izay ho loharano miboiboika tsy mety ritra amin’ny famelana ny fahotantsika.

Betsaka ny karazana fahotana. Maro ny anarana tanisain’ny Soratra Masina amin’izany. Ny Taratasy ho an’ny mpino tao Galata dia mampifanohitra ny tsanganasan’ny nofo amin’ny vokatry ny Fanahy : “Miharihary tokoa ny asan’ny nofo, dia : fijangajangana, fahalotoana, fanaranam-batana, fanompoan-tsampy, fanaovana ody ratsy, fifankahalana, fisaraham-bazana, fialonana, fiafonafonana, fifandirana, fifandrafiana, fitsitokotokoana, fitsiriritana, fibobohana, filerana, sy ny zavatra toy izany - ary lazaiko anareo rahateo, araka ny efa voalazako fahiny koa, fa izay manao ireo fahotana ireo dia tsy mba handova ny Fanjakan’Andriamanitra” (Gal 5,19-21)³³ jer. Rôm 1,28-32; 1 Kôr 6,9-10; Efez 5,3-5; Kôl 3,5-9; 1 Tim 1,9-10; 2 Tim 3,2-5..

Azo avahana araka ny votoatiny ny fahotana, tahaka ny asa rehetra ataon’ny olombelona, na araka ny herim-panahy izay mifanohitra aminy, tafahoatra na tsy ampy, na araka ny didy izay toheriny. Azo alahatra koa ny fahotana arak’izay ifandraisany amin’Andriamanitra, amin’ny namana na amin’ny tena ihany ; azo tsinjaraina ho fahotana ara-panahy sy ara-nofo izy, na koa ho fahotana amin’ny hevitra, amin’ny teny, amin’ny atao na amin’ny adidy tsy vita. Ao am-pon’ny olombelona ny fototry ny fahotana, avy amin’ny finiavany malalaka, araka ny fampianaran’ny Tompo hoe : “Satria, ny fo no iavian’ny hevitra ratsy, ny famonoan’olona, ny fakam-badin’olona, ny fijangajangana, ny halatra, ny fiampangana lainga, ny vava ratsy. Izany no mahaloto ny olona” (Mt 15,19-20). Ao amin’ny fo koa no itoeran’ny fitiavana, fototry ny tsanganasa tsara sy madio, izay noratrain’ny fahotana.

Araka ny halehibeny no tokony hitsaràna ny fahotana. Izay hita sy tsapa momba ny fiavahan’ny fahotana mahafaty sy ny fahotana madinika araka ny Soratra Masina ihany³⁴ jer. 1 Jo 5,16-17., no napetraky ny lovam-pampianaran’ny Fiangonana ho raikitra. Manamafy izany ny fahalalana azo tamim-pahazaran’ny olombelona.

Ny fahotana mahafaty no mandrava ny fitiavana ao am-pon’ny olombelona amin’ny fandikana mafy tokoa ny Lalànan’Andriamanitra ; izy no mampihodina ny olombelona hanalavitra an’Andriamanitra, izay tanjom-piafaràny sy hasambarany, amin’ny safidy ho tia bebe kokoa ny soa ambany noho Izy. Ny fahotana madinika kosa, na mampaharitra ihany ny fitiavana aza, dia manala baraka azy sy mandratra azy.

Noho ny famelezan’ny fahotana mahafaty ao amintsika ny foto-pahavelomana izay tsy inona fa ny fitiavana, dia mitaky fanomboham-piainam-baovao avy amin’ny famindram-pon’Andriamanitra sy fibebahan’ ny fo ao amintsika izany, ka ny fandraisana ny sakramentan’ny Fampihavanana no mahatanteraka izany ara-dalàna :

Ny fitiavana no nandaharana ny olona ho amin’ny tanjom-piafaràna, koa raha voatariky ny zavatra izay mifanohitra amin’izany ny sitrapony, dia mahatonga ny fahotana ho fahotana mahafaty ny fanaovana izany (…) noho izy manohitra ny fitiavana an’Andriamanitra, toy ny fitenenan-dratsy Azy, ny fianianan-tsy to, sns…, na manohitra ny fitiavana ny namana, toy ny famonoan’olona ho faty, ny fijangajangana, sns. (…) Ankoatra izany, indraindray voatariky ny zavatra izay mampisy korontana ao aminy ny sitrapon’ny mpanota, nefa tsy mifanohitra amin’ny fitiavana an’Andriamanitra sy ny namana, toy ny miteniteny foana, ny mivazivazy tafahoatra, sns…; mahatonga ny fahotana ho fahotana madinika ny fanaovana izany³⁵ Md Thomas d’A., s.th. 1-2, 88,2..

Mba ilazana ny fahotana hoe mahafaty dia misy fepetra telo tsy misaraka takìna : “Fahotana mahafaty ny fahotana rehetra izay zava-dehibe ny votoatin’ny ratsy atao, ary atao amim-pieritreretana tanteraka sy amim-panahy iniana”³⁶ RP 17.

Ny zava-dehibe maha-fahotana mahafaty ny ratsy atao dia voalaza mazava amin’ny didy folo araka ny valin-tenin’i Jesoa tamin’ilay tovolahy mpanankarena hoe : “Tsy hamono olona ianao, tsy hijangajanga ianao, tsy hangalatra ianao, tsy hitsangan-ko vavolombelona tsy marina ianao, tsy hanambaka ianao, ary hanaja ny rainao sy ny reninao ianao” (Mk 10,19). Mety ho kely na ho lehibe ny halehiben’ny fahotana : ny famonoan’olona dia lehibe kokoa noho ny halatra. Tafiditra amin’izany famariparitana izany koa ny haja ananan’ny olona nasian-dratsy : ny herisetra atao amin’ny ray aman-dreny amin’ny maha-ray aman-dreny dia lehibe kokoa noho ny atao amin’ny vahiny.

Ny maha-fahotana mahafaty ny ratsy atao dia mila fahalalana feno sy fanekena tanteraka izany. Ilain’ny maha-fahotana mahafaty koa ny mahafantatra mialoha ny maha-ratsy ilay ho atao, sy ny fanoherany ny Lalànan’Andriamanitra. Mbola ilainy koa ny fanekena hanao ilay ratsy amin’ny nahim-po tanteraka, mba hanjary ho safidin’ny tena manokana izany. Ny fihamboana ho tsy mahalala sy ny hamafin’ny fo³⁷ jer. Mk 3,5-6; Lk 16,19-31. dia tsy mampihena fa mampitombo ny toetran’ny finiavana hanao ilay ratsy.

Ny tsy fahalalana tsy fidiny hoe fahotana ilay natao dia mety hampihena, na raha tsy izany, mety hanafaka ny mahameloka tamin’ilay fahadisoana lehibe natao. Kanefa na iza na iza dia tsy misy azo heverina fa tsy mahalala ny fototry ny lalàna ara-môraly izay voasoratra ao amin’ny kônsiansin’ny olombelona rehetra. Ny tosi-kery miteraka fahatairan’ny nofo sy ny firehetam-po dia mety hampihena koa ny mahavokatry ny finiavana sy ny fahalalahana nanaovana ilay fahadisoana, toy izany koa ny fanerena avy ety ivelany na ny fikorontanana ao anaty vokatry ny aretina. Ny tena fahotana lehibe indrindra, dia ny fahotana atao isomparana sy ny nifidianana amin’ny nahim-po an’ilay ratsy atao.

Ny hoe fahotana mahafaty dia ny fahazoana manao tanteraka izay tiana atao araka ny fahafahana maha-olombelona, toy ny fahazoana mampiasa ny fitiavana ihany. Mitarika fanimbàna ny fitiava-namana sy fisakanana ny fahasoavana mahamasina, izany hoe ny toe-panahy voavela heloka, ny fahotana mahafaty. Raha tsy voaonitry ny fanenenana sy ny famelan-keloka avy amin’Andriamanitra ny fahotana mahafaty, dia mahatonga fandroahana tsy ho ao amin’ny Fanjakan’i Kristy, sy fahafatesana mandrakizay ao amin’ny afobe, satria ny fahafahantsika dia manam-pahefana hisafidy izay tiantsika hiafarana mandrakizay, tsy miovaova intsony. Kanefa raha azontsika tsaraina fa fahadisoana lehibe ny asa iray natao amin’ny maha-asa azy, dia tokony hankinintsika amin’ny fahamarinan’Andriamanitra sy ny famindram-pony, ny fitsaràna ny olona.

Manao fahotana madinika ny olona, rahefa tsy manatanteraka amin’ny zavatra madinika ny didy andidian’ny lalàna môraly, na rahefa tsy mankato ny lalàna môraly amin’ny zavatra lehibe saingy tsy natao tamim-pahalalana feno na tamim-panekena tanteraka.

Mampihena ny herin’ny fitiava-namana ny fahotana madinika ; midika ho firaiketam-pitia mikorontana amin’ny haren’ny zavaboary izy ; misakana ny fandrosoan’ny fanahy amin’ny fampiasana ireo hatsaram-panahy sy amin’ny fanaovana ny tsara ara-môraly izy ; mendrika sazy misy fetra izy. Mandrisika antsika tsikelikely hanao fahotana mahafaty ny manao fahotana madinika amin’ny nahim-po sy tsy asiam-panenenana. Kanefa tsy mandrava ny fihavanana amin’Andriamanitra tsy akory ny fahotana madinika. Azo onerana amin’ny fo antra ombàn’ny fahasoavan’ Andriamanitra izy. “Tsy manafoana ny fahasoavana mahamasina na ny fahasoavana manandratra ho Andriamanitra sy ny fifankatiavana izy, ka noho izany tsy manakana ny hahazoana ny hasambarana mandrakizay”³⁸ RP 17. :

Ny olombelona, raha mbola mitafy nofo koa, dia tsy hahavita hisoroka avokoa ny fahotana rehetra, na dia ny fahotana madinika aza. Kanefa aza mihevitra an’ireny fahotana izay lazaintsika hoe madinika ireny, ho tsy manimba : raha mihevitra azy ireny ho tsy manimba ianao dia lanjao izy ireny, ka mangovita rahefa manisa azy ireny. Zavatra maivana maromaro no mahatonga ny vongana iray lehibe ; rano mitete be dia be no mameno ny ony ; voan-javatra madinika betsaka no mahatonga ho antontany iray. Inona àry izany no fanantenantsika ? Alohan’ny zavatra rehetra, ny fikônfesena³⁹ Md Augustin, ep. Jo 1,6. …

”Hahazo famelan-keloka ny olona amin’ny fahotana rehetra sy amin’ny fitenenan-dratsy rehetra, fa tsy hahazo famelan-keloka izy amin’ny fitenenan-dratsy ny Fanahy Masina”⁴⁰ jer. Mk 3,29; Lk 12,10. (Mt 12,31). Tsy misy fetra ny famindram-pon’Andriamanitra, nefa izay mandà amim-panahy iniana tsy handray ny famindram-pon’Andriamanitra amin’ny alalan’ny fanenenana dia mitsipaka ny famelàna ny fahotany sy ny famonjena atolotry ny Fanahy Masina⁴¹ jer. DeV 46.. Mety hitondra amin’ny tsy fibebahana farany sy amin’ny fahaverezana mandrakizay ny fiziriziriana toy izany.

Miteraka fitarihana amin’ny fahotana ny fahotana ; miteraka fahazaran-dratsy izy amin’ny fiverimberenan’ny asa iray. Mahatonga fitongilanana amin’ny faharatsiam-panahy izay manamaizina ny kônsiansy izy, ary manimba ny fitsara marina momba ny tsara sy ny ratsy. Amin’izany izy no mikendry hiteraka sy hitombo hery, saingy tsy afaka manafongana hatramin’ny fakany ny lafiny ara-môraly.

Ireo haratsiam-panahy dia azo alahatra amin’ny hatsaram-panahy izay mifanohitra aminy, na koa ampifandraisina amin’ireo fahotana fototry ny hafa izay navahan’ny fahalalam-piainana kristianina azo tamim-pahazarana, amin’ny fanarahana ny fampianaran’i Md Jean Cassien⁴² Md Jean Cassien, coll. 5,2. sy Md Grégoire le Grand⁴³ Md Grégoire in Mor. 31,45.. Antsoina hoe fototry ny hafa ireo fahotana ireo, satria mpiteraka fahotana maro hafa sy faharatsian-toetra maro hafa. Ireto avy izany : fiavonavonana, fahidiana, fialonana, fahatezerana, fahalotoana, fahasarotana an-kanina, fahakamoana na fahalainana.

Mampahatsiahy koa ny lovam-pampianarana momba ny katesezy fa misy ireo “fahotana izay miantsoantso valiny mankany an-danitra”. Mitaraina amin’ ny lanitra : ny ran’i Abela⁴⁴ jer. Jen 4,10. ; ny fahotan’ny mponina tao Sôdôma⁴⁵ jer. Jen 18,20; 19,13. ; ny hiakiakan’ny vahoaka voan’ny tsindry hazo lena tao Ejipta⁴⁶ jer. Eks 3,7-10. ; ny fitarainan’ ny vahiny sy ny mananotena ary ny kamboty⁴⁷ jer. Eks 22,20-22. ; ny tsy fahamarinana ampiharina amin’ny mpikarama⁴⁸ jer. Det 24,14-15; Jak 5,4..

Asan’ny isam-batan’olona ny fahotana. Ankoatra izany, manana andraikitra amin’ny fahotana ataon’ny hafa isika, raha mifarimbona amin’ izany : - amin’ny fandraisana anjara amin’izany mivantana sy an-tsitrapo ; - amin’ny fibaikoana azy, amin’ny fanoroana hevitra azy, amin’ny fandokafana azy na amin’ny fankatoavana azy ; - amin’ny tsy famborahana aminy na tsy fisakanana azy, raha toa voakasika amin’izany ny tena ; - amin’ny fiarovana ireo izay manao ratsy.

Araka izany, ny fahotana no mahatonga ny olona hiray tsikombakomba amin’ny ratsy, mampanjaka amin’izy samy izy ny fanirian-dratsy, ny herisetra ary ny tsy fahamarinana. Ny fahotana, eo amin’ny fiaraha-monina, no mahatonga ireo toe-javatra hita sy ireo zava-misy miorina, izay manohitra ny Hatsaram-panahin’Andriamanitra. Ireo “zava-mampaharitra (rafitry) ny fahotana” no fanehoana sy vokatry ny fahotan’ny isam-batan’ olona. Izy ireo no mitarika izay maratran’izy ireo hanao ratsy koa avy eo. Amin’ny hevitra ara-pifanahafahana, ireo “zava-mampaharitra ny fahotana” no mitambatra ho “fahotan’ny mpiara-belona”⁴⁹ jer. RP 16..