1. Ny fiantsoana ny olombelona : ny fiainana ao amin’ny fanahy

Ny fiainana ao amin’ny Fanahy Masina no manatanteraka ny fiantsoana ny olombelona (toko voalohany). Fiainana natao ho amin’ny fitiavan’ Andriamanitra sy ny firaisan-kinan’ny olombelona (toko faharoa). Fiainana nomena tamim-pitiavana sy maimaim-poana ho Famonjena (toko fahatelo).

Ny nahariana ny olombelona hitovy endrika sy hifanahaka amin’ Andriamanitra no fototry ny fahamendrehany (andalana 1) ; tanteraka izany amin’ny fiantsoana azy ho amin’ny hasambaran’Andriamanitra (andalana 2). Anjarany ny mirotsaka amin-kalalahana hanatratra izany tanjona izany (andalana 3). Amin’ny alalan’ny asa ataony amim-piniavana (andalana 4) no anarahany, na tsia, ny soa nampanantenain’Andriamanitra sy anamarinan’ny kônsiansy môraly izany (andalana 5). Ny tenan’ny olombelona ihany no manabe ny maha-olona azy sy mampitombo izany avy ao anaty : amin’ny fiainan’izy ireo manontolo ara-nofo sy ara-panahy no ampitomboan’izy ireo izany (andalana 6). Ny fanampian’ny fahasoavana no itomboan’izy ireo amin’ny herim-panahy (andalana 7), andosiran’izy ireo ny fahotana, ary raha tafalatsaka tamin’izany ireo, iverenan’izy ireo toy ilay zaza mpandany¹⁷ jer. Lk 15,11-31. handray ny famindram-pon’ny Raintsika any an-danitra (andalana 8). Amin’izany izy ireo no miditra amin’ny fahalavorariam-pitiavana.

“I Kristy, amin’ny fanambaràna ny misterin’ny Ray sy ny Fitiavany, dia mampiseho miharihary ny olombelona amin’ny tenan’ny olombelona ihany sy mampahafantatra mazava aminy ny fahambonian’ny fiantsoana azy”¹⁸ FAA 22.. Ao amin’i Kristy, “endrik’Andriamanitra tsy hita maso” (Kôl 1,15)¹⁹ jer. 2 Kôr 4,4. izany, no nahariana ny olombelona “mitovy endrika sy mifanahaka” amin’ny Mpahary. Ao amin’i Kristy, mpanavotra sy mpamonjy izany, ny endrik’ Andriamanitra, simban’ny fahotana voalohany tao amin’ny olombelona, no navaozina amin’ny hatsarany tany am-piandohana sy nasandratra ho mendrika amin’ny fahasoavan’Andriamanitra²⁰ jer. FAA 22..

Hita ao amin’ny olona tsirairay ny endrik’Andriamanitra. Mamirapiratra ao amin’ny fiombonan’ny olona izany, amin’ny fifanahafana amin’ny firaisan’ireo Olona-Andriamanitra amin’izy samy izy (jer. toko faharoa).

Ny olombelona, noho izy nomena fanahy “maha-olona sy tsy mety maty”²¹ FAA 14., no “hany voary eto ambonin’ny tany izay sitrak’Andriamanitra ho olombelona mihitsy”²² FAA 24, § 3.. Vao notorontoronina izy, dia natokana ho amin’ny hasambarana mandrakizay.

Mandray anjara amin’ny fahazavana sy amin’ny herin’ny Fanahin’ Andriamanitra ny olombelona. Amin’ny alalan’ny saina, afaka mahatakatra ny filaminan’ny zavatra naorìn’ny Mpahary izy. Amin’ny alalan’ny sitrapony, afaka mitondra ny tenany ihany mankamin’ny tena hasoany tokoa izy. Mahita ny fahalavorariany amin’ny “fikatsahana sy ny fitiavana ny marina sy ny tsara”²³ FAA 15, § 2. izy.

Ny olombelona, noho ny herin’ny fanahiny sy ny herin’ny sainy mahiratra ary ny herin’ny sitrapony, dia nomena fahafahana, izay “famantarana manokana ny maha-endrik’Andriamanitra azy”²⁴ FAA 17..

Ny olombelona, amin’ny alalan’ny sainy, dia mahalala ny feon’ Andriamanitra izay manery azy “hanao ny tsara sy handositra ny ratsy”²⁵ FAA 16.. Voatery ny tsirairay hanaraka io lalàna io izay manako ao amin’ny kônsiansy, sy hanatanteraka izany amin’ny fitiavana an’Andriamanitra sy ny namana. Ny fampiasana ny fiainana ara-môraly no manamarina ny fahamendrehan’ny olombelona.

“Ny olombelona, noho izy voasodokan’ilay Ratsy, hatrany am-piandohan’ny tantara, dia nanararaotra ny fahafahany”²⁶ FAA 13, § 1.. Resin’ny fakam-panahy izy ka nanao ratsy. Voatahiriny ny faniriana ny tsara, nefa ny fomba aman-toetrany dia mitondra ny ratran’ny fahotana tamin’ny fototra. Nanjary mirona amin’ny ratsy sy mora azon’ny fahadisoana izy :

Koa ao amin’ny tenany ihany ny olombelona no voasaratsaraka. Indro fa ny fiainana ny olombelona manontolo, ny an’ny tsirairay sy ny itambarana, no hita fa tolona, mahatsiravina tokoa, eo anelanelan’ny tsara sy ny ratsy, eo anelanelan’ny mazava sy ny maizina²⁷ FAAFAA — Gaudium et spes, 13,§ 2..

Tamin’ny alalan’ny fijaliany i Kristy no nanafaka antsika tamin’i Satàna sy ny fahotana. Nanao antsika ho mendrika ahazo ny fiainam-baovao ao amin’ny Fanahy Masina Izy. Ny fahasoavany no manavao an’izay nosimbain’ny fahotana tao amintsika.

Ilay izay mino an’i Kristy dia tonga zanak’Andriamanitra. Io fananganan-janaka io no manova azy amin’ny fanarahany ny oha-piainan’i Kristy. Io no mahatonga azy ho afaka miasa amim-pahamarinana sy hanatanteraka ny tsara. Amin’ny firaisana amin’ny Mpamonjy azy ny mpianatra no mahatratra ny fahalavorarian’ny fitiavana, ny fahamasinana. Ny fiainana ara-môraly, noho izy mihamatotra ao amin’ny fahasoavana, dia mivelatra ho amin’ny fiainana mandrakizay, ao amin’ny voninahitry ny lanitra.

Ny hasambarana no foiben’ny fitorian-tenin’i Jesoa. Ny fanambaràny an’ ireny dia mamerina ny fampanantenana natao tamin’ny vahoaka voafidy nanomboka tamin’i Abrahama. Izany fanambaràny izany no manatanteraka ireo fampanantenana amin’ny fandaminana azy ireo tsy amin’ny hafinaretana eto an-tany intsony fotsiny, fa any amin’ny Fanjakan’ Andriamanitra :

Sambatra ireo mahantra am-panahy, fa azy ireo ny fanjakan’ny lanitra. Sambatra ireo malemy fanahy, fa izy ireo no handova ny tany. Sambatra ireo mitomany, fa halàna alahelo izy ireo. Sambatra ireo noana sy mangetaheta ny fahamarinana, fa ho voky izy ireo. Sambatra ireo mamindra fo, fa hamindrana fo izy ireo. Sambatra ireo madio fo, fa hahita an’Andriamanitra izy ireo. Sambatra ireo tia fihavanana, fa hantsoina hoe zanak’Andriamanitra izy ireo. Sambatra ireo miaritra ny fanenjehana noho ny rariny, fa azy ireo ny fanjakan’ny lanitra. Sambatra ianareo raha tevatevaina, raha enjehina, ary raha ampangaina lainga amin’ny ratsy rehetra noho ny Amiko. Mifalia sy miravoravoa ianareo, fa lehibe ny valisoanareo any an-danitra.

Ireo hasambarana ireo no manoritra ny endrik’i Jesoa-Kristy sy mamelabelatra amin’izany ny fitiavana ; ireo no manambara ny fiantsoan’ Andriamanitra ny mpino voakambana amin’ny voninahitry ny fijaliany sy ny Fitsanganany ho velona ; ireo no manazava ny asa sy ny fihetsika aseho mampiavaka ny fiainana kristianina ; ireo no fampanantenana mifanohitra amin’ny hevitry ny maro izay manohana ny fanantenana ao anatin’ny fahoriana ; ireo no milaza ny tsodrano sy ny valisoa efa azon’ireo mpianatra amin’ny fomba manjavozavo ; ireo no santarina tao amin’ny fiainan’i Maria Virjiny sy ny olomasina rehetra.

Ny hasambarana notorìn’i Jesoa no mamaly amin’ny faniriana voa-Janahary ho sambatra. Avy amin’Andriamanitra izany faniriana izany ; napetrak’Andriamanitra tao am-pon’ny olombelona izany, mba hanintona azy ho Aminy ilay hany afaka mahampoka azy amin’izany :

Samy te hiaina ao anatin’ny hasambarana isika rehetra, ary eo amin’ny zanak’olombelona, tsy misy olona izay tsy mankasitraka izany tolo-kevitra izany na dia tsy voalaza mazava mialoha aza³² Md Augustin, mor. Eccl. 1,3,4.. Andriamanitra irery no maha-afa-diana³⁴ Md Thomas d’A., symb. 15..

Ny hasambarana no mampiseho mazava ny zava-kendrena amin’ny fisian’ny olombelona sy ny tanjom-piafaràn’ny asany : Miantso antsika amin’ny hasambarany manokana Andriamanitra. Miantefa amin’ny olona tsirairay izany antso izany, nefa amin’ny fitambaran’ny Fiangonana koa, ilay vahoaka vaovaon’ireo izay mandray ny fampanantenana sy miaina izany amin’ny finoana.

Mampiasa fiteny maro ny Testamenta Vaovao, mba hamaritana mazava ny hasambarana izay iantsoan’Andriamanitra ny olombelona : ny faha-tongavan’ny Fanjakan’Andriamanitra³⁵ jer. Mt 4,17.; ny fahitana an’Andriamanitra : “Sambatra ireo madio fo, fa hahita an’Andriamanitra izy ireo” (Mt 5,8)³⁶ jer. 1 Jo 3,2; 1 Kôr 13,12. ; ny fidirana ao anatin’ny hafalian’ny Tompo³⁷ jer. Mt 25,21.23. ; ny fidirana ao amin’ny Fialan-tsasatr’Andriamanitra³⁸ jer. Heb 4,7-11. :

Ao no hiala sasatra sy hifankahita isika ; hifankahita sy hifankatia isika ; hifankatia sy hidera an’Andriamanitra isika. Izany no ho izy any amin’ny farany tsy manam-piafarana. Fa tanjona hafa inona no ananantsika, raha tsy ny ho tonga any amin’ny fanjakana izay tsy hanam-piafarana³⁹ Md Augustin, civ. 22,30.?

Satria napetrak’Andriamanitra eto amin’izao tontolo izao isika mba hahalala Azy, hanompo Azy sy ho tia Azy ary koa ho tonga any am-Paradisa. Ny hasambarana no mampandray anjara antsika amin’ny fomba aman-toetran’Andriamanitra (2 Pi 1,4) sy amin’ny Fiainana mandrakizay⁴⁰ jer. Jo 17,3.. Miaraka amin’ny hasambarana ny olombelona no miditra ao amin’ny voninahitr’i Kristy⁴¹ jer. Rôm 8,18. sy ao amin’ny hafinaretam-piainan’ny Trinite Masina.

Ny hasambarana toy izany dia mihoatra ny fahatakaran-tsaina sy ny herin’ny maha-olombelona irery. Hasambarana vokatry ny fanomezana maimaim-poana avy amin’Andriamanitra. Izany no antony ilazana azy hoe mihoatra ny natoraly, tahaka izany koa ny fahasoavana izay mandrisika ny olona hiditra ao amin’ny hafinaretan’Andriamanitra.

“Sambatra ireo madio fo fa hahita an’Andriamanitra izy ireo.” Marina, fa araka ny halehibe sy ny voninahiny tsy hay lazaina, “tsy misy hahita an’Andriamanitra ka ho velona”, satria tsy takatry ny saina ny Ray ; nefa araka ny fitiavan’Andriamanitra, sy ny hatsaram-pony amin’ny olombelona ary ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra Azy, dia nataony koa ny manome tombon-tsoa manokana hahita Azy, ho an’ireo izay tia Azy (…) “satria izay tsy vitan’ny olombelona vitan’Andriamanitra” ⁴² Md Irénée, haer. 4,20,5..

Ny hasambarana nampanantenaina no mametraka antsika eo anoloan’ny safidy hentitra ara-môraly. Izy no mandrisika antsika handio ny fontsika manana tosi-kerim-panentana ratsy ao anaty, sy hikatsaka ny fitiavan’ Andriamanitra ambonin’ny zavatra rehetra. Izy no mampianatra antsika fa ny tena fahasambarana marina dia tsy miorina amin’ny harena na ny fahafinaretana, na amin’ny voninahitr’ olombelona na ny fahefana, na amin’ny tsanganasan’olombelona na dia iray akory aza, na mahasoa tokoa aza izany, toy ny siansa, ny teknika sy ny haikanto, na amin’ny zavaboary iray akory aza, fa ao amin’Andriamanitra irery, loharanon’ny soa rehetra sy ny fitiavana rehetra :

Ny harena no andriamani-dehibe tompoin’ny olona amin’ny andro ankehitriny ; aminy ny vahoaka be, ny sarambaben’ny olona rehetra, no manolotra haja tsy amim-pisainana. Araka ny fananan-karena no andrefesan’izy ireo ny fahasambarana, ary araka ny fananan-karena koa no andrefesany ny fahamendrehan-kaja. (…) Izany rehetra izany dia avy amin’ny fiekena hoe rahefa manankarena, mahavita ny zavatra rehetra. Ny harena àry izany no iray amin’ireo sampin’ny andro ankehitriny ary ny laza no iray hafa amin’izany. (…) Ny laza, ny ho fanta-bahoaka sy ny hanakoako eo amin’izao tontolo izao (izay azo antsoina hoe laza an-gazety), dia manjary heverina fa zava-tsoa amin’ny maha-laza ny laza, zavatra ambony dia ambony, foto-javatra fanaja marina koa⁴³ Newman, mix.5, momba ny fahamasinana..

Ny Didy folo, ny toriteny teo an-Tendrombohitra ary ny katesezy avy amin’ny apôstôly no mamelabelatra amintsika ny lalana izay mitondra any amin’ny Fanjakan’ny lanitra. Mirotsaka tsikelikely amin’izany isika, amin’ny alalan’ny asa andavanandro, tohanan’ny fahasoavan’ny Fanahy Masina. Noho isika ampamokarin’ny Tenin’i Kristy, dia mamokatra miadana ao amin’ny Fiangonana ho Voninahitr’ Andriamanitra⁴⁴ jer. ny fanoharana ny amin’ny mpamafy: Mt 13,3-23..

Noarìn’Andriamanitra ho manan-tsaina amam-pahendrena ny olombelona sady nomeny fahamendrehana amin’ny fahaizana manapa-kevitra hanao zavatra sy mifehy ny ataony. “"Mamela ny olombelona hanaraka ny fisainany" (Ekl 15,14) Andriamanitra, mba hahafahany mitady ny Mpahary azy, ka hiafara amin’ny fahalavorariana feno sy mahasambatra, amin’ny firaiketam-po an-kalalahana Aminy”⁴⁵ FAA 17. :

Manan-tsaina amam-pahendrena ny olombelona, izay izany no nahariana azy hitovy amin’Andriamanitra, sy hanana fahafahana ary ho tompon’ny asa ataony⁴⁶ Md Irénée, haer. 4,4,3..

Ny fahafahana, noho izy miorim-paka ao amin’ny saina sy ny sitrapo, dia fahazoana manao na tsy manao, mamorona an’izao na izao, manankina amin’izany koa amin’ny alalan’ny tena ihany ny fanaovana ny asa amin’ ny nahim-po. Afaka mampiasa ny tenany ny tsirairay, amin’ny alalan’ny safidy malalaka. Ny fahafahana no herin’ny fitomboana sy fahamatorana ara-pahamarinana sy hatsaram-panahy, ao amin’ny olombelona. Mahatratra ny fahalavorariany ny fahafahana raha voalamina ao amin’Andriamanitra, hasambarantsika.

Ny fahafahana, raha mbola tsy miompana tanteraka amin’ny hasoany farany, izay tsy iza fa Andriamanitra, dia mitarika fahazoana misafidy ny tsara sy ny ratsy, ka noho izany, na izy mitombo amin’ny fahalavorariana, na izy mihareraka sy manota. Izy no mampiseho mazava ny toetran’ny asan’olombelona. Izy no manjary loharano ipoiran’ny fiderana na ny faniniana, ny mahamendri-balisoa na ny tsy mahamendri-balisoa.

Arakaraka ny anaovan’ny olona ny tsara no mahatonga ho olona afaka. Tsy misy ny tena fahafahana tokoa raha tsy amin’ny fanaovana ny tsara sy ny marina. Ny misafidy hanao di-doha sy ratsy dia fanararaotam-pahafahana ary mitondra amin’ny “fanandevozan’ny fahotana”⁴⁷ Rôm 6,17..

Ny fahafahana no mahatonga ny olona ho tompon’andraikitra amin’izay ataony, arakaraka ny finiavany hanao izany. Ny fandrosoana amin’ny hatsaram-panahy, ny fahalalana ny tsara ary ny famolahan-tena no mampitombo ny fahaiza-mifehy ny sitrapo amin’izay ataon’ny tena.

Ny mahadiso sy ny maha-tompon’andraikitra amin’ny atao dia mety hihena na ho foana noho ny tsy fahalalana, ny tsy fitandremana, ny fanerena, ny tahotra, ny fahazarana, ny firaiketam-pitia mihoa-pampana ary noho ny antony hafa ara-toe-tsaina na ara-piaraha-monina.

Ny atao rehetra an-tsitrapo mivantana no mety hahadiso an’ilay mpanao izany : Hoy ny Tompo nanontany an’i Eva avy nanota, tao an-jaridaina : “Inona no nataonao tao ?” (Jen 3,13). Toy izany koa tamin’i Kaina⁴⁸ jer. Jen 4,10.. Dia mbola toy izany koa no nolazain’i Natàna mpaminany tamin’i Davida mpanjaka izay nijangajanga niaraka tamin’ny vadin’i Oria sy nampamono azy io⁴⁹ jer. 2 Sam 12,7-15.. Mety tsy an-tsitrapo mivantana no nanaovana ny asa iray raha vokatry ny an-tsirambina ny amin’izay tokony ho fantatra na izay tokony ho atao no nahatonga izany. Ohatra : loza avy amin’ny tsy fahaizana ny fitsipika momba ny fifamoivoizana eny amin’ny arabe.

Azo leferina ny vokatry ny natao iray tsy an-tsitrapo ; ohatra : ny harerahan’ny reny iray tsy niala teo akaikin’ny zanany marary eo am-pandriana. Tsy mahadiso ny olona ny voka-dratsin’ny nataony raha tsy niniana natao ho tanjona na ho fomba amam-pitaovana ilay asa ; ohatra : ny fahafatesana nihatra tamin’ny olona iray namonjy olona tra-doza. Mba hahadiso ny olona amin’ny voka-dratsin’ny nataony, dia tsy maintsy efa nampoiziny mialoha izany, ary afaka nisoroka izany mialoha koa izy ; ohatra : ny fahafatesana nihatra tamin’ny olona iray, noho ny hamamoan’ny mpamily fiarakodia iray.

Amin’ny fifandraisan’ny olombelona samy olombelona no isehoan’ny fahafahana. Ny olombelona tsirairay avy, noarìna hitovy endrika amin’ Andriamanitra, dia manana zo voa-Janahary ho ankatoavina amin’ny maha-olona afaka sy maha-tompon’andraikitra azy. Tsy maintsy manefa izany adidim-panajana ny tsirairay izany, ny olona rehetra. Ny zo amin’ ny fampiasana ny fahafahana dia adidy tsy azo sarahina amin’ny fahamendrehan’ny olombelona, indrindra amin’ny lafiny ara-môraly sy ara-pivavahana⁵⁰ jer. FVA 2.. Tokony hankatoavina sy harovana ara-dalàna io zo io, ao anatin’ny fototry iorenan’ny soa iombonana sy ny filaminam-bahoaka⁵¹ jer. FVA 7..

Fahafahana sy fahotana. Misy fetra sy mety ho diso ny fahafahan’ny olombelona. Araka ny zava-misy, diso tokoa ny olombelona. Nanota izy, nefa tsy noterena hanao izany. Tamin’ny nandavany ny fandaharam-pitiavan’Andriamanitra no namitahany ny tenany ihany ; nanjary andevon’ ny fahotana izy. Io hadalàna voalohany io no niteraka hadalàna maro be hafa. Ny tantaran’ny zanak’olombelona, hatrany am-piandohany, dia mampiseho ireo loza sy ireo tsindry hazo lena nipoitra avy ao am-pon’ny olombelona noho ny fampiasana tsy araka ny tokony ho izy ny fahafahana.

Ireo loza mitatao amin’ny fahafahana. Tsy mitarika ny zo hilaza izay rehetra tiana ho lazaina sy hanao izay rehetra tiana atao ny fampiasana ny fahafahana. Diso ny mihevitra fa “ny olombelona, natao ho an’ny fahafahana, dia mahaleo tena tanteraka ka tsy hikendry afa-tsy ny ho afa-po amin’ny fahazoana tombon-tsoa manokana, amin’ny fananan-jo hampiasa ny haren’ny tany”⁵² CDF, instr. “Libertatis conscientia” 13.. Ankoatra izany, matetika loatra no tsy fantatra na dikaina tsotr’izao ny fepetram-pandaminana ara-piharian-karena, ara-piaraha-monina, ara-pôlitika ary ara-kolontsaina, izay ilaina amin’ny fampiasana ara-drariny ny fahafahana. Ireny toe-javatra avy amin’ny fahajamban-tsaina sy tsy araka ny rariny sy ny hitsiny ireny no mampihena be ny fiainana ara-môraly ary koa maka fanahy na ny matanjaka na ny osa hanota amin’ny fitiavana. Rahefa tsy manaraka ny lalàna môraly ny olona, dia ny tenany ihany no manimba ny fahafahany, izy ihany no mamatotra ny tenany, mandrava ny fihavanana amin’ny olombelona mitovy amin’ny tenany ary mikomy amin’ny fahamarinan’Andriamanitra.

Fanafahana sy famonjena. Tamin’ny Hazofijaliany be voninahitra i Kristy no nampahazo ny famonjena ny olombelona rehetra. Izy no nanavotra azy ireo tamin’ny fahotana izay nanandevo azy ireo. “Fa ho amin’ny fahafahana no nanafahan’i Kristy antsika” (Gal 5,1). Ao Aminy isika no miombona amin’ny marina izay mahatonga antsika ho olona afaka⁵³ jer. Jo 8,32.. Nomena antsika ny Fanahy Masina, araka ny nampianarin’ny apôstôly fa “izay itoeran’ny Fanahy no misy ny fahafahana” (2 Kôr 3,17). Hatramin’izao, mirehareha amin’ny fahafahan’ny zanak’Andriamanitra isika⁵⁴ jer. Rôm 8,21..

Fahafahana sy fahasoavana. Tsy maka toerana ho mpifaninana velively amin’ny fahafahantsika ny fahasoavan’i Kristy, rahefa mifanaraka amin’ ny lalan’ny marina sy ny tsara izay napetrak’ Andriamanitra ao am-pon’ny olombelona ny fahafahantsika. Ny mifanohitra amin’izany aza, satria tsapa miharihary eo amin’ny fiainana kristianina, indrindra amin’ny fivavahana, fa arakaraka ny fanekentsika ny tosi-kerim-pamporisikin’ny fahasoavana no hitomboan’ny fahafahantsika ao anaty lalina ao sy ny fahavononantsika hiatrika ny fisedrana, ohatra, manoloana ny fanerena sy ny famozonan’ny tontolo ety ivelany. Amin’ny alalan’ny asan’ny fahasoavana no anabeazan’ny Fanahy Masina antsika amin’ny fahafahana ara-panahy mba hahatonga antsika ho mpiara-miasa malalaka amin’ny tsanganasany ao amin’ny Fiangonana sy eo amin’izao tontolo izao :

“Ry Andriamanitra Mahefa ny zavatra rehetra sy mandrakizay ô, mba esory lavitra anay izay rehetra manampontsampona anay, ka rahefa afa-doza ny fanahy amam-batanay dia ho afaka manatontosa an-tsakany sy an-davany ny adidy rehetra aminao izahay”⁵⁵ MR Alahady faha-32 mandavantaona..

Ny fahafahana no mahatonga ny olombelona ho fototry ny fitondran-tena. Rahefa manao asa amin’ny nahim-pony ny olombelona dia azo lazaina fa mpamorona ny asany izy. Ny asan’olombelona, izay nofidiny tamin-kalalahana narahin’ny fitsaràn’ny kônsiansiny, dia azo faritan-toetra ara-pitsipi-pitondran-tena : tsara na ratsy.

Ny toetram-pitondran-tena amin’ny asan’olombelona dia miankina : - amin’ny zavatra nofidìna atao ; - amin’ny tanjona nokendrena na amin’ny fikasana ; - amin’ny toe-javatra isehoan’ny asa. Ny zavatra nofidìna atao, ny fikasana ary ny toe-java-miseho no mamorona ireo “loharano”, na singafototra iorenan’ny toetram-pitondran-tena amin’ ny asan’olombelona.

Ny zavatra nofidìna atao dia soa izay katsahin’ny sitrapo amim-pitokiana. Izy no fototry ny asan’olombelona. Ny zavatra nofidìna atao no mamaritra ara-pitsipi-pitondran-tena ny asan’ny finiavana, araka izay aneken’ny saina azy sy hitsaràny azy na mifanaraka na tsia amin’ny soa tena izy. Ny fitsipika misy momba ny toetram-pitondran-tena no milaza ny filaminan-tsaina amin’ny tsara sy ny ratsy, nohamarinin’ny kônsiansy.

Eo anatrehan’ny zavatra nofidìna atao, dia ny fikasana no manampy ny olona hanao ny asa. Satria mifandray amin’ny fototry ny finiavana hanao ny asa sy mamaritra izany amin’ny tanjona nokendrena ny fikasana, ka noho izany, singafototra iray ilaina izy, amin’ny famaritan-toetra ara-môraly ny asa atao. Ny tanjona nokendrena no fetra voalohany amin’ny fikasana sy manondro ny tarigetra katsahina amin’ny asa atao. Ny fikasana kosa dia fihetsiky ny sitrapo mankamin’ny tanjona nokendrena ; izy no ikendrena ny soa antenaina amin’ny fanaovana ny asa. Tsy voafetra amin’ny fitantanana ny asa tokana ataontsika izy, fa azo andaminana asa maro amin’ny zava-kendrena iray ihany ; azo itarihana ny fiainana manontolo mankamin’ny tanjom-piafaràna izy. Ohatra, ny nokendrena tamin’ny asa iray natao dia ny mba hanampiana ny namana, nefa koa sady mety ho fahazavan-tsaina avy amin’ny fitiavana an’Andriamanitra izay tanjom-piafaràna amin’ny asa rehetra ataontsika. Ny asa toy izany dia mety koa ho tsirin-kevitra avy amin’ny fikasana maromaro ; ohatra, ny asa fanampiana dia mety hatao mba hahazoana tombon-tsoa ho an’ny tena na ieboeboana amin’izany.

Ny fikasana tsara (ohatra : manampy ny namana) dia tsy mahatonga ho tsara na ho marina ny fihetsika amam-pitondran-tena efa ratsy rahateo (toy ny lainga sy ny fanaratsiana). Tsy manamarina ny fomba amam-pitaovana ampiasaina ny tanjona nokendrena. Araka izany, tsy azo atao ny manamarina ny fanamelohana ny tsy manan-tsiny ho fomba amam-pitaovana ara-dalàna hamonjena ny vahoaka. Kanefa, ny fikasana ratsy ampiana ratsy (ohatra, ny fieboeboana) dia mahatonga ho ratsy ny asa izay tokony ho tsara, amin’ny maha-asa azy (toy ny asa fiantrana)⁵⁷ Mt 6,24..

Ireo toe-java-miseho, ao anatin’izany ny vokany, dia singafototra fanampiny amin’ny asa ara-môraly. Manampy amin’ny fampitomboana na fampihenana ny hatsarana na ny haratsiana ara-môraly amin’ny asan’ olombelona ireny toe-java-miseho ireny (ohatra, ny lanjam-bidin’ny zavatra nangalarina). Mety koa mampihena na mampitombo ny andraikitry ny mpanao ny asa ireny (tahaka izany ny asa amam-pihetsika noho ny tahotra ny fahafatesana). Ireo toe-java-miseho dia tsy afaka manova avy amin’ny tenany ihany, ny toetra ara-môraly ny asa amin’ny maha-asa azy ; tsy afaka ny hahatonga ho tsara na ho marina ny asa iray efa ratsy rahateo izy ireny.

Ny asa tsara ara-pitsipi-pitondran-tena dia mitaky indray miaraka ny hatsaran’ny zavatra nofidìna atao, ny tanjona nokendrena ary ny toe-java-miseho. Ny tanjona ratsy nokendrena hanaovana asa tsara, dia manimba ilay asa, na dia tsara rahateo koa aza ny antony nifidianana azy (toy ny mivavaka sy ny mifady hanina “mba ho hitan’ny olona”). Ny zavatra nofidìna atao dia mety hanimba ny asa manontolo, na dia ny nifidianana azy fotsiny aza. Misy ireo fihetsika amam-pitondran-tena hita miharihary – toy ny fahavetavetana – izay mahadiso lalandava ny mifidy azy, satria ny fisafidianana azy dia mahatonga ny faharatsian’ny asan’ny sitrapo, izany hoe ny ratsy ara-môraly.

Noho izany, diso ny mitsara ny toetram-pitondran-tena amin’ny asan’ olombelona raha ny fikasana fotsiny izay ipoiran’izany, na ny toe-java-miseho fotsiny (toerana, fanerena ara-piaraha-monina, fanaovana an-terivozona na filana hanao ny asa amam-pihetsika, sns.) izay mamaritra izany, no iheverana azy. Misy ny asa izay na dia amin’ny alalan’ny maha-asa azy ihany aza sy na dia ao amin’ny maha-asa azy ihany aza, tsy miankina akory amin’ny toe-java-miseho sy ny fikasana, dia voarara mafy lalandava ny manao azy noho ny maha-ratsy ny fototry ny safidy ; ohatra, ny faniratsirana sy ny fivadiham-pianianana, ny famonoan’olona sy ny fijangajangana. Tsy azo atao ny manao ratsy mba hahazoan-tsoa.

Mamboatra ny tenany ho amin’ny hasambarana ny olombelona, amin’ny alalan’ny asa ataony amin’ny nahim-po : mety handrisika azy amin’izany sy hanampy azy amin’izany ny firehetam-po na ny fihetseham-po izay sedrainy.

Anisan’ny lovasoa kristianina ny teny hoe “firehetam-po”. Anondroana ny fiontanam-po na ny fihetsi-pahatohinana ny hoe fihetseham-po na ny firehetam-po, izay mampirona hanao na tsy hanao eo anatrehan’izay tsapa na eritreretina ho tsara na ho ratsy.

Ireo firehetam-po no singafototry ny toetra maha-izy ny fiasan’ny sain’ olombelona ; ireo no mamolavola ny foto-piovàna sy manamafy orina ny fifamatoran’ny fiainam-pahatohinana sy ny fiasan’ny saina. Ny Tompontsika dia manondro ny fon’ny olombelona ho toy ny loharano izay avy ao no ipoiran’ny fihetsik’ireo firehetam-po⁵⁹ jer. Mk 7,21..

Maro ny firehetam-po. Ny fitiavana izay mampirisika ho amin’ny tsara no firehetam-po lehibe indrindra. Ny fitiavana no miteraka ny faniriana ny tsara izay tsy ananana sy ny fanantenana hahazo izany. Tanteraka ao anatin’ny fahafinaretana sy ny hafaliana amin’ny tsara azo izany fihetsika izany. Ny ahiahy amin’ny ratsy no miteraka fankahalana, tsy fitiavana ary fahatahorana ny ratsy ho tonga. Miafara amin’ny alahelo noho ny ratsy tsaroana na ny fahatezerana izay manohitra izany io fihetsika io.

“Ny tia dia ny maniry ny soa sy ny tsara hoan’ny hafa”⁶⁰ Md Thomas d’A., s. th. 1-2, 26,4.. Ny fitiavana hafa rehetra dia manana ny loharanon’izy ireo ao amin’izany fihetsika fototra an’ny fon’ny olombelona ho amin’izany soa sy ny tsara izany. Tokony ho ny soa sy ny tsara ihany no hotiavina⁶¹ jer. Md Augustin, Trin. 8,3,4.. “Ratsy ny firehetam-po raha ratsy ny fitiavana, tsara ny firehetam-po raha tsara ny fitiavana”⁶² Md Augustin, civ. 14,7..

Raha ny maha-firehetam-po ny firehetam-po fotsiny dia sady tsy tsara no tsy ratsy izy. Tsy omena ny filazan-toetra ara-môraly izy afa-tsy izay ankininy tokoa amin’ny saina sy ny sitrapo. Antsoina hoe an-tsitrapo ny firehetam-po “na, satria nobaikoin’ny sitrapo izy, na, satria ny sitrapo no tsy nahasakana azy”⁶³ Md Thomas d’A., s. th. 1-2, 24,1.. Anjaran’ny fahalavorarian’ny tsara ara-môraly na hatsaran’ny maha-olombelona no manao izay hanitsiana ny firehetam-po amin’ny alalan’ny saina⁶⁴ jer. Md Thomas d’A., s. th. 1-2, 24,3..

Ireo fihetseham-po lehibe dia tsy manapa-kevitra na amin’ny toetram-pitondran-tena na amin’ny fahamasinan’ny olona ; izy ireny no ilay toeram-pitahirizana tsy mety ritra ireo fahatsiarovana sy ireo firaiketam-pitia izay isehoan’ny fiainana ara-môraly. Ny firehetam-po dia tsara ara-môraly rahefa mandray anjara amin’ny asa tsara izy, ary ratsy raha ny mifanohitra amin’izany. Ny sitrapo mahitsy dia mibaiko ho amin’ny soa sy ho amin’ny hasambarana, an’ireo fihetsika mahatohina izay zakainy ; ny sitrapo ratsy kosa dia resin’ny firehetam-po mikorontana sady mampisondrotra ny fikitokitonany. Ny fiontanam-po sy ny fihetseham-po dia mety ho zakaina amin’ny hatsaram-panahy, na mety ho simbàna amin’ny haratsiam-panahy.

Amin’ny fiainana kristianina, ny Tenan’ny Fanahy Masina no manatontosa ny tsanganasany amin’ny fampihetsehana ny olona manontolo, ao anatin’izany ny fijaliany, ny tahotra mahazo azy ary ny alahelony, tahaka izay niseho tamin’ny Fiadian’ain’ny Tompo sy ny fijaliany. Ao amin’i Kristy, ireo fihetseham-po maha-olombelona dia mety hahazo ny fahalavorarian’izy ireny amin’ny fitiavan’Andriamanitra sy ny hasambarany.

Ny fahalavorariana ara-môraly dia tsy ny mba handrisika ny olona hanao ny tsara amin’ny alalan’ny finiavany ihany, fa koa amin’ny alalan’ny fahalianan’ny nofony, araka ity tenin’ny salamo ity hoe : “Mientan-kafaliana amin’Andriamanitra velona ny foko sy ny nofoko” (Sal 84,3).

“Tsapan’ny olombelona ao amin’ny kônsiansiny lalina ao ny fisiana lalàna iray izay tsy avy amin’ny tenany, nefa manery azy hanaiky izany. Io feo io izay tsy mitsahatra ny manery azy ho tia sy hanatanteraka ny tsara ary handositra ny ratsy, amin’ny fotoana sahaza izany, dia manako ao anatin’ ny fony lalina ao. (…) Lalàna nosoratan’Andriamanitra ao am-pon’ny olombelona izany. Ny kônsiansy no foibe lalina indrindra sy miafina indrindra ao amin’ny olombelona, toerana masina izay izy irery miaraka amin’Andriamanitra no ao, ary ao no andrenesana ny feony”⁶⁵ FAA 16..

Ny kônsiansy môraly izay voasoratra ao am-pon’ny olona⁶⁶ jer. Rôm 2,14-16., no mandidy azy hanatanteraka ny tsara sy handositra ny ratsy, amin’ny fotoana sahaza izany. Izy koa no mitsara ny safidy azo tsapain-tanana, amin’ny fankatoavana ireo izay tsara sy amin’ny fiampangana ireo izay ratsy⁶⁷ jer. Rôm 1,32.. Izy no manaporofo ny fahefan’ny marina amin’ny fanondroana ilay Tsara fara tampony (Andriamanitra) izay andraisan’ny olona ny fanintonany sy andraisana ny didiny. Rahefa mihaino ny kônsiansy môraly ny olona malina, dia afaka mihaino an’Andriamanitra miteny.

Ny kônsiansy môraly dia fitsaràn’ny saina izay ahalalan’ny olombelona ny toetra ara-môraly amin’ny asa iray azo tsapain-tanana izay hapetrany, ka mbola eo am-panatanterahana izany na efa notanterahina. Ny olona, amin’izay rehetra lazainy sy ataony, dia voadidy hanaraka amim-pitokiana izay fantany fa marina sy mahitsy. Amin’ny alalan’ny fitsaràn’ny kônsiansiny izany no ahatsapan’ny olona sy ahafantarany ireo baiko araka ny lalànan’Andriamanitra :

Ny kônsiansy dia lalànan’ny saintsika, nefa mihoatra ny saintsika, manome baiko antsika, midika ho andraikitra sy adidy, tahotra sy fanantenana. (…) Izy no mpitondra hafatr’Ilay izay miteny amintsika fa tsy mivantana, mampianatra antsika ary mitantana antsika, eo amin’ny tontolon’ny zavaboary toy ny eo amin’ny tontolon’ny fahasoavana koa. Ny kônsiansy no voalohany amin’ireo rehetra vikeran’i Kristy⁶⁸ Newman, taratasy ho an’i duc de Norfolk 5..

Zava-dehibe ilaina amin’ny tsirairay ny ampy fahatsiarovan-tena mba hihaino sy hanaraka ny feon’ny kônsiansiny. Izany fangatahana hahatsapa ao anaty izany dia ilaina tokoa noho ny fiainana, izay matetika mitarika antsika tsy hisaintsaina, tsy handinika na tsy hitsikera ny tena, amin’izay rehetra atao :

Diniho ny kônsiansinao, anontanio izy. (…) Miverena ry rahalahy, ao anaty sy amin’izay rehetra ataonao, jereo Andriamanitra, ilay Vavolombelona⁶⁹ Md Augustin, ep. Jo 8,9..

Milaza tsy mivantana sy mitaky ny fahitsian’ny kônsiansy môraly ny fahamendrehan’ny olombelona. Ny kônsiansy môraly no mampahazo an-tsaina ny fototry ny toetram-pitondran-tena (fahalalam-pitsipika voa-Janahary), ny fampiharana azy ireny amin’ny fisehoan-javatra avy amin’ny fandanjalanjana mifantoka amin’ny fahendrena sy ny tsara, ka raha fehezina, fandanjalanjana miompana amin’ny asa mivaingana hapetraka na efa tafapetraka. Ny marina momba ny tsara ara-môraly, ambara ao amin’ny lalànan’ny saina, dia ekena ho izy tokoa amin’ny asa sy amin’ny fomba azo tsapain-tanana, amin’ny alalan’ny fahaizan’ny kônsiansy mandanjalanja amim-pahamalinana. Antsoina hoe malina ny olona izay misafidy araka io fahaiza-mandanjalanja io.

Ny kônsiansy no ahafahana miantsoroka ny andraikitra amin’ny asa nankinina. Raha manao ratsy ny olona, ny marina amin’ny fitsaràn’ny kônsiansiny kosa dia mety haharitra ao aminy ho vavolombelon’ny marina mahahenika ny tontolon’ny tsara, miaraka amin’izany koa ho vavolombelon’ny hasomparan’ny safidiny hafahafa. Maharitra ho antoky ny fanantenana sy ny famindram-po ny didim-pitsaràn’ny fitsaràn’ny kônsiansy. Amin’ny fanamarinana ny hadisoana natao izy no mampahatsiahy ny famelan-keloka hangatahina, ny tsara mbola hotanterahina ary ny hatsaram-panahy hokarakaraina tsy an-kijanona miaraka amin’ny fahasoavan’Andriamanitra :

Mahazo mampatoky ny fontsika eo anatrehany isika, satria, raha ny fontsika aza manameloka antsika, mainka fa Andriamanitra izay lehibe noho ny fontsika, sady mahalala ny zavatra rehetra (1 Jo 3,19-20).

Manana zo handeha araka ny kônsiansy sy an-kalalahana ny olona mba hahafahan’ny tenany mandray fanapahan-kevitra ara-môraly. “Tsy azo terena hanao asa amam-pihetsika mifanohitra amin’ny kônsiansiny ny olona. Kanefa tsy azo sakanana tsy hanao asa amam-pihetsika araka ny kônsiansiny koa izy, indrindra ny amin’ny fivavahana”⁷⁰ FVA 3..

Mila ampahafantarina ny kônsiansy ary mila azavaina ny fitsaràna ara-môraly. Mahitsy sady marina ny kônsiansy nobeazina tsara. Lazainy mazava tsara araka ny fahamarinana ny fitsaràny, sy araka ny soa tena izy takìn’ny fahendren’ilay Mpahary. Tena ilaina ny fanabeazana ny kônsiansy ho an’ireo olona manaiky ny fanintonan’ny hery ratsy sy taomin’ny fahotana hifidy ny fitsaràn’izy ireo manokana, sy hitsipaka ny fampianarana nahazo lalana ara-dalàna.

Lahasa mandritra ny fiainana manontolo ny fanabeazana ny kônsiansy. Manomboka amin’ireo taona voalohandohany iainan’ny zaza, io fanabeazana io no ampahiratana ny sainy amin’ny fahalalana sy amin’ny fanatanterahana ny lalàna anaty eken’ny kônsiansy môraly. Ny fanabeazana amim-pahamalinana no mampianatra ny hatsaram-panahy ; izy no miaro na manafaka amin’ny tahotra, amin’ny fitiavan-tena tafahoatra sy ny fiavonavonana, amin’ny lonjonim-pahadisoana sy amin’ ny fihetsika mila doka, teraka avy amin’ny fahalemen’ny olombelona sy ny fahadisoany. Ny fanabeazana ny kônsiansy no miantoka ny fahafahana sy miteraka ny fiadanam-po.

Ny Tenin’Andriamanitra no fahazavana mitsilo ny diantsika, amin’ny fanabeazana ny kônsiansy ; ilaintsika ny mitsakotsako azy amin’ny finoana sy amin’ny fivavahana, sy ny mampihatra azy amin’ny fiainana. Mbola ilaintsika koa ny mandinika ny kônsiansintsika araka ny Hazofijalian’ny Tompo. Amin’izany, ny fanomezan’ny Fanahy Masina no mankahery antsika, ny fijoroan’ny hafa ho vavolombelona na ny torohevitra avy aminy no manampy antsika, ary ny fampianarana nahazo lalana tamin’ny Fiangonana no mitantana antsika⁷¹ jer. FVA 14..

Ny kônsiansy, eo anatrehan’ny safidy ara-môraly, dia mety hanao fitsaràna mahitsy mifanaraka amin’ny saina sy amin’ny lalànan’ Andriamanitra, na mety koa hanao fitsaràna diso ka tsy mifanaraka amin’ izany.

Indraindray ny olona, mifanandrina amin’ny toe-javatra izay mahatonga ny fitsaràna ara-môraly ho tsy azo antoka loatra sy ny fanapahan-kevitra ho sarotra. Kanefa tsy maintsy mikaroka izay marina sy tsara izy, sy mandanjalanja ny sitrapon’Andriamanitra voambara ao amin’ny lalànan’ Andriamanitra.

Araka izany, miezaka ny olombelona hanazava ny dikan’ireo hevitra avy amin’ny fandinihana azo tamim-pahazarana sy ireo fambara miseho ankehitriny noho ny herin’ny fahamalinana, noho ny torohevitry ny olona kinga saina ary noho ny fanampian’ny Fanahy Masina sy ny fanomezany.

Fitsipika vitsivitsy sahaza ny sehon-javatra rehetra : - Tsy azo atao na oviana na oviana ny manao ny ratsy mba hahazoan-tsoa. - Ny “fitsipika volamena” : “Izay rehetra tianareo hataon’ny olona aminareo, dia mba ataovy amin’ny olona koa toraka izany” (Mt 7,12)⁷² jer. Lk 6,31; Tobia 4,15.. - Ny fitiavana dia miseho lalandava amin’ny alalan’ny fanajana ny namana sy ny kônsiansiny: “Amin’ny fitenenana manohitra ny mpiray tam-po ara-pinoana, sy amin’ny fandratrana ny kônsiansin’izy ireo (…), dia amin’i Kristy no anotanareo” (1 Kôr 8,12). “Ny tsara, dia ny mifady (…) izay rehetra manafintohina na mandavo na mandemy ny mpiray finoana aminao” (Rôm 14,21).

Tokony hanaiky lalandava ny fitsaràna marina tsy misy mampisalasala ny kônsiansiny ny olombelona. Raha tamin’ny nahim-po no nanoherany ny kônsiansy, dia manameloka ny tenany ihany ny olombelona. Kanefa mety ho azon’ny tsy fahalalana ny kônsiansy môraly ka mitondra ho amin’ny fitsaràna diso amin’ny asa atao na efa natao.

Izany tsy fahalalana izany matetika dia azo lazaina ho avy amin’ny andraikitry ny tena ihany. Mety ho tonga amin’izany, “raha toa ny olona tsy rototra hitady ny marina sy ny tsara, ary raha toa ny fahazarana amin’ ny fahotana no mahatonga tsikelikely ny kônsiansiny madiva ho jamba”⁷³ FAA 16.. Amin’ny sehon-javatra toy ireny, ny ratsy ataon’ny olombelona ihany no mahameloka azy.

Ny tsy fahalalana an’i Kristy sy ny Evanjeliny, ny oha-dratsy omen’ny hafa, ny fanandevozan’ny firehetam-po, ny fihamboana hahavita tena amin’ny fihainoana vilana ny kônsiansy, ny fandavana ny manam-pahefan’ny Fiangonana sy ny fampianarany, ny tsy fahampian’ny fibebahana sy ny fitiavana, dia mety ho fototry ny fivaonan’ny fitsaràna ara-môraly eo amin’ny atao.

Ny mifanohitra amin’izany, raha tsy mety resy ny tsy fahalalana, na tsy misy andraikitra momba ny môraly ny fitsaràna diso, dia mety tsy hahadiso ny olona ny ratsy nataony. Saingy, tsy manala ny ratsy akory izany, ary tsy miaro ny fahavoazana sy ny fikorontanana aterany. Koa ilaina àry ny miezaka manitsy ny kônsiansy môraly amin’ny fahadisoany.

Ny finoana marina no manazava ny kônsiansy tsara sy madio. Satria avy amin’ny fitiavana avokoa no iandohan’ny “fo madio, kônsiansy tsara ary finoana tsy miolakolaka” (1 Tim 1,5)⁷⁴ jer. 1 Tim 3,9; 2 Tim 1,3; 1 Pi 3,21; Asa 24,16..

Arakaraka ny handresen’ny kônsiansy mahitsy, no hanalaviran’ny olona sy ny antokon’olona amin’ny fanapahan-kevitra an-jamba sy hiezahan’izy ireo hanaraka ny fitsipika misy amin’ny toetram-pitondran-tena ⁷⁵ FAA 16..

“Izay rehetra marina, izay rehetra manan-kaja, izay rehetra rariny, izay rehetra madio, izay rehetra mahatehotia, izay rehetra tsara laza, sy izay rehetra misy herim-panahy sy misy dera, no aoka hoheverinareo” (Filip 4,8). Ny herim-panahy dia toe-panahy mahazatra sy mafy orina, izay mampirona hanao ny tsara. Izy no ahazoan’ny olona, tsy ny manatanteraka fotsiny ny asa soa, fa ny manome ny tsara indrindra avy amin’ny tenany mihitsy. Ny olona tsara toe-panahy dia mikendry ny tsara, amin’ny heriny rehetra ara-nofo sy ara-panahy; izany no katsahiny sy fidìny amin’ny asa azo tsapain-tanana.

Ny tarigetra amin’ny fiainana feno hatsaran-toe-panahy dia ny hanjary hifanahaka amin’Andriamanitra¹ Md Grégoire de Nysse, beat.1..

Ny herim-panahy maha-olombelona dia toetran’ny saina sy ny sitrapo, izay miseho amin’ny fihetsika tsy miovaova, amin’ny fahavononana tsy mivadibadika, amin’ny fahatsarana mahazatra, izay manitsy ny ataontsika, mandrindra ny firehetam-pontsika ary manoro ny fitondran-tenantsika araka ny saina sy ny finoana. Izy no mahatonga fanamoràna, fifehezana ary hafaliana mba hitondrana ny fiainana ho tsara ara-pitsipi-pitondran-tena. Ny olombelona tsara toe-panahy, dia izay manao ny tsara amin-kalalahana. Ireo herim-panahy enti-mitondra tena dia azo amin’ny fo tsara. Izy ireo no vokatra sy tsirin’ny asa tsara ara-pitsipi-pitondran-tena ; izy ireo no mandamina ny hery rehetra ao amin’ny olombelona hiombona amin’ny fitiavan’Andriamanitra.

Misy efatra ny herim-panahy manana anjara asan’ny savily. Avy amin’ izany no antony iantsoana azy ireo hoe “savily”, izany hoe “fototra” ; ny herim-panahy hafa rehetra kosa dia mivondrona manodidina azy ireo. Ireto avy ireo herim-panahy savily (fototra) : ny fahamalinana, ny fahamarinana, ny faherezana ary ny fahalalana onony. “Tia fahamarinana ve ny olona ?” Ny asan’ny Fahendrena no mahavokatra ireo herim-panahy, satria Izy no mampianatra ny fahalalana onony amam-pahamalinana, ary ny fahamarinana amam-paherezana” (Fah 8,7). Amin’ny anarana hafa kosa no hiderana ireo herim-panahy ireo, ao amin’ny andalan-tSoratra Masina maro.

Ny fahamalinana dia herim-panahy enti-mitondra tena, izay mandrisika ny saina hahay manavaka amin’ny toe-java-miseho rehetra, ny soa sy ny tsara tena izy ho antsika, sy hahay mifidy ny fomba na fitaovana sahaza hanatanterahana izany. “Ny olona malina, mitandrina ny diany” (Ohab 14,15). “Aoka ho hendry sy hahono-tena ianareo, mba ho afa-mivavaka” (1 Pi 4,7). Ny fahamalinana no “fitsipika mahitsy amin’ny atao” hoy i Md TomಠS. th. 2-2,47,2., taorian’i Aristote. Tsy mifangaro amin’ny henatra aman-tahotra, na amin’ny fitaka amam-pihatsarambelatsihy, ny fahamalinana. Lazaina hoe auriga virtutum izy, izany hoe : mitarika ny herim-panahy hafa rehetra amin’ny fanoroana azy ireo ny fitsipika sy ny fepetra arahina. Ny fahamalinana no mitarika eo no eo avy hatrany ny fitsaràn’ny kônsiansy. Ny olona malina dia manapa-kevitra sy mandamina ny fitondran-tenany manaraka io fitsaràna io. Noho io herim-panahy io, mampihatra tsy misy hadisoana ny fitsipika fototra ara-môraly amin’ny sehon-javatra manokana isika sy mandresy ny fisalasalana rehetra ny amin’ny tsara ho tanterahina sy ny amin’ny ratsy ho fadìna.

Ny fahamarinana dia herim-panahy enti-mitondra tena, izay ifotoran’ny sitrapo, amin’ny toetra tsy miovaova sy mafy orina, hanome amin’ Andriamanitra sy amin’ny namana izay tokony hefaina amin’izy ireo. Ny fahamarinana atao amin’Andriamanitra dia antsoina hoe “herim-panahy enti-mivavaka”. Ny fahamarinana atao amin’ny olombelona kosa no mandrisika hanaja ny zon’ny tsirairay sy hanorina eo amin’ny fifandraisan’ ny olombelona, ny firindra izay mampandroso ny rariny sy ny hitsiny amin’ny olona sy amin’ny soa iombonana. Ny olona mandala ny fahamarinana, voatsiahy matetika ao amin’ny Boky masina, dia miavaka amin’ny fahamarinan-toetra mahazatra ny eritreriny sy ny fahitsian’ny fitondran-tenany amin’ny namana. “Ny mahantra aza anananao tombom-pitia, ny manankarena aza anananao fankasitrahana, fa ny rariny ihany no hitsarànao ny namanao (Lev 19,15). “Ianareo tompo, manaova ny marina mbamin’ny rariny sy ny tsy fiangarana amin’ny mpanomponareo ; satria fantatrareo fa manan-Tompo any an-danitra koa ianareo (Kôl 4,1).

Ny faherezana dia herim-panahy enti-mitondra tena, izay miantoka, ao anatin’ny sarotra, ny fahasahiana sy ny fikirizana amin’ny fikatsahana ny tsara. Izy no manamafy ny fikasana hanohitra ny fakam-panahy sy handresy ny sakana eo amin’ny fiainana ara-môraly. Ny herim-panahy faherezana no ahafahana mandresy ny tahotra, eny fa na ny fahafatesana aza, miatrika ny fitsapan-toetra sy ny fanenjehana. Izy no mandrisika ho tonga hatramin’ny fandavan-tena sy ny fahafoizana ny aina, mba hiarovana ny marina. “Ny Tompo no heriko sy hirako” (Sal 118,14). “Hozoim-pahoriana ianareo eto amin’izao tontolo izao ; fa matokia, efa nandresy an’izao tontolo izao Aho” (Jo 16,33).

Ny fahalalana onony dia herim-panahy enti-mitondra tena, izay mampitony ny fanintonan’ny fahafinaretana sy mampifandanja ny fampiasana ny haren’ny zavaboary. Izy no manamafy orina ny fifehezana ny sitrapo amin’ny tosi-kerim-panentana ao anaty sy mitana ny faniriana ao anatin’ny fetran’ny fahamaotonana. Ny olona mahalala onony dia mampirona ireo fahalianany ara-batana ho amin’ny tsara, mahatam-bava tokoa ary tsy mamela ny tenany ho voatarika hanaraka ny fitsiriritan’ny fony³ jer. Ekl 5,2; 37,27-31.. Matetika, deraina ao amin’ny Testamenta Taloha ny fahalalana onony : “Aza mamela ny tenanao handeha amin’ny fitsiriritanao, folahy ny fahaliananao” (Ekl 18,30). Ao amin’ny Testamenta Vaovao dia antsoina hoe “fahalalana onony” na “fahalalana fetra” izy. Tokony “hivelona amin’ny fahalalana onony, ny fahamarinana ary ny fitiavam-bavaka eto amin’izao tontolo ankehitriny izao” isika (Tito 2,12).

Ny miaina tsara dia tsy zavatra hafa fa ny mitia an’Andriamanitra amin’ny fony manontolo, amin’ny fanahiny manontolo ary amin’ny ataony manontolo. Fitiavana manontolo no tahirizina ho Azy (amin’ny alalan’ny fahalalana onony) ka tsy hisy na iray aza loza ho afaka hanozongozona (miankina amin’ny faherezana izany), izay tsy manaiky afa-tsy Izy irery (fa izany no fahamarinana), izay mitandrina mba handanjalanja ny zavatra rehetra fandrao mamela ny tena ho tampohin’ny hafetsena sy ny lainga (fa izany no fahamalinana)⁴ Md Augustin, mor. Eccl. 1,25,46..

Ireo herim-panahy maha-olombelona azo tamin’ny fanabeazana, tamin’ny asa natao amin’ny nahim-po ary tamin’ny faharetana niezaka lalandava, dia voadio sy voasandratra ho ambony tamin’ny alalan’ny fahasoavan’ Andriamanitra. Miaraka amin’ny fanampian’Andriamanitra izy ireny no mamolavola ny toetra sy manamora amin’ny fanaovana ny tsara. Ny olombelona tsara toe-panahy dia sambatra manatanteraka izany.

Tsy mora ho an’ny olona voaratran’ny fahotana ny mitana ny filaminan-tsaina. Ny fanomezam-pamonjena avy amin’i Kristy no manome antsika ny fahasoavana ilaina mba hitozoana amin’ny fikatsahana ny herim-panahy. Tokony hangataka lalandava izany fahasoavam-pahazavana sy hery izany ny tsirairay, hidodododo handray ny sakramenta, hiara-miasa amin’ny Fanahy Masina, hanaraka ny antsony mba ho tia ny tsara sy hiaro tena amin’ny ratsy.

Ireo herim-panahy maha-olombelona dia miorim-paka ao amin’ireo herim-panahy avy amin’Andriamanitra izay mampifanaraka ny fahaizan’ olombelona mahataka-javatra amin’ny fandraisana anjara amin’ny fomba aman-toetran’Andriamanitra⁵ jer. 2 Pi 1,4.. Satria ireo herim-panahy avy amin’ Andriamanitra dia miankina mivantana amin’Andriamanitra. Ireo no manampy ny kristianina hiaina ao anatin’ny fifandraisana amin’ny Trinite Masina. Andriamanitra Tokana Olona Telo no fiandohan’ireo, anton’ireo ary fototr’ireo.

Ireo herim-panahy avy amin’Andriamanitra dia manorina, mandrisika ary mamaritra mazava ny asa amam-pihetsika ara-môraly kristianina. Ireo no mampahalala sy mamelombelon’aina ny herim-panahy rehetra enti-mitondra tena. Ireo no ampitain’Andriamanitra ao amin’ny fanahin’ireo mpino mba hahatonga azy ireo ho mahay mitondra tena tahaka ny zanany sy ho mendrika ny fiainana mandrakizay. Ireo no antoky ny fisiana maha-eo ny Fanahy Masina sy ny asany, amin’ny fahaizana amam-pahazoan’ny olombelona mahataka-javatra. Misy telo ny herim-panahy avy amin’ Andriamanitra : ny finoana, ny fanantenana ary ny fitiavana⁶ jer. 1 Kôr 13,13..

Ny finoana dia herim-panahy avy amin’Andriamanitra, izay inoantsika an’ Andriamanitra sy izay rehetra nolazainy sy nambarany tamintsika, ary atolotry ny Fiangonana Masina antsika mba hinoana, satria Izy Andriamanitra ihany no fahamarinana. Amin’ny alalan’ny finoana “ny olombelona no manolotra amin-kalalahana ny tenany manontolo amin’ Andriamanitra”⁷ FA 5.. Izany no antony hiezahan’ny mpino mamantatra sy manao ny sitrapon’Andriamanitra. “Ho velona noho ny finoana ny olo-marina” (Rôm 1,17). “Miasa amin’ny alalan’ny fitiavana” ny finoana velona (Gal 5,6).

Mitoetra ao amin’izay tsy manota amin’ny finoana ny fanomezam-pinoana⁸ jer. Kôns. Trente: DS 1544DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Kanefa “maty ny finoana tsy arahin’asa” (Jak 2,26) : ny finoana tsy miaraka amin’ny fanantenana sy ny fitiavana, dia tsy mampiray manontolo ny mpino amin’i Kristy ary tsy hahatonga azy ho rantsambatana velon’ny Vatany.

Tsy ny mitana ny finoana sy ny miaina izany ihany no tokony hataon’ny mpianatr’i Kristy, fa koa ny manambara izany ampahibemaso, ny mirotsaka ho vavolombelon’izany amin-toky, ary ny mampiely izany : “Tsy maintsy vonona isika rehetra hanambara an’i Kristy eo anatrehan’ny olona rehetra, ary hanaraka Azy eny an-dalan’ny Hazofijaliana sy eo anivon’ny fanenjehana izay tsy hahafaty na oviana na oviana ny Fiangonana”⁹ FF 42; jer. FVA 14.. Ilaina ho amin’ny famonjena ny fanompoana sy ny fijoroana ho vavolombelon’ny finoana : “Na iza na iza hanaiky Ahy eo anatrehan’ny olona, dia hoekeko kosa izy eo anatrehan’ny Raiko izay any an-danitra ; fa izay handà Ahy eo anatrehan’ny olona, dia holaviko kosa izy eo anatrehan’ny Raiko izay any an-danitra” (Mt 10,32-33).

Herim-panahy avy amin’Andriamanitra ny fanantenana, izay aniriantsika ny Fanjakan’ny lanitra sy ny fiainana mandrakizay ho hasambarantsika, ka hametrahantsika fitokiana ny fampanantenan’i Kristy sy fiankinana amin’ ny fanampian’ny fahasoavan’ny Fanahy Masina, fa tsy amin’ny herin’ny tenantsika. “Aoka hotanantsika mafy tsy ho voahozongozona ny fiekem-panantenantsika, fa mahatoky Ilay nanao ny fampanantenana” (Heb 10,23). “Io Fanahy io, Ilay narotsany be dia be tamintsika, tamin’ny alalan’i Jesoa-Kristy Mpamonjintsika, mba ho tonga mpandova amim-panantenana ny fiainana mandrakizay isika, amin’ny fanamarinan’ny fahasoavan’i Kristy” (Tito 3,6-7).

Ny herim-panahy fanantenana no mamaly ny faniriam-pahasambarana napetrak’Andriamanitra ao am-pon’ny olombelona rehetra ; izy no mizaka ireo fanantenana izay mampafana fo amin’ireo asa mbamin’ny fihetsiketsehana rehetra ataon’ny olombelona ; izy no mandio an’ireny mba handaminana an’ireny ho amin’ny Fanjakan’ny lanitra ; izy no miaro amin’ ny hakiviana ; izy no manohana amin’izay fandaozana rehetra ; izy no mamalifaly eo am-piandrasana ny hasambarana mandrakizay. Ny hetsi-panahy manentana ny fanantenana no miaro tsy ho amin’ny fitiavan-tena tafahoatra sy mitondra ho amin’ny hasambaram-pitiavana.

Ny fanantenana kristianina no mandray sy manatanteraka ny fanantenan’ ny vahoaka voafidy, izay ny fiandohany sy ny môdeliny dia ny fanantenan’i Abrahama ampoky ny fampanantenan’Andriamanitra tao amin’i Isaaka sy voadion’ilay fitsapan-toetra tamin’ny sorona¹⁰ jer. Jen 17,4-8; 22,1-18.. “Nino izy, fa nanantena na dia tsy misy tokony hanantenany aza, ka nanjary rain’ny firenena maro” (Rôm 4,18).

Ny fanantenana kristianina dia mivelatra hatrany am-panombohan’ny toritenin’i Jesoa tamin’ny fanambaràna an’ireo hasambarana. Ireo Hasambarana ireo no manondrotra ny fanantenantsika mankany an-Danitra toy ny mankany amin’ny Tany vaovao nampanantenaina ; ireo no manoritra amin’izany ny lalana mamakivaky ny fitsapan-toetra izay miandry ny mpianatr’i Jesoa. Kanefa noho ny soa nataon’i Jesoa-Kristy sy ny fijaliany no iarovan’Andriamanitra antsika ao anatin’ “ny fanantenana izay tsy mba manodoka” (Rôm 5,5). Ny fanantenana no “vatofantsiky ny aina”, azo antoka sy tsy voahozongozona, izay mitsofoka “any amin’izay efa nidiran’i Jesoa ho mpialoha lalana antsika” (Heb 6,19-20). Ny fanantenana koa no fitaovam-piadiana izay miaro antsika amin’ny adim-pamonjena : “Aoka isika hitafy ny finoana amam-pitiavana ho fiarovan-tratra, sy ny fanantenana ny famonjena ho fiarovan-doha” (1 Tes 5,8). Ny fanantenana no mampahazo hafaliana antsika na dia ao anatin’ny fitsapan-toetra aza : “Mifalia amin’ny fanantenana, mandefera amin’ny fahoriana” (Rôm 12,12). Maneho ny aminy sy mivelona amin’ny fivavahana ny fanantenana, fa indrindra amin’ny vavaka Rainay, famintinana an’izay rehetra asain’ny fanantenana ho irintsika.

Noho izany, afaka manantena ny voninahitry ny lanitra nampanantenain’ Andriamanitra an’ireo izay tia Azy¹¹ jer. Rôm 8,28-30. sy nanao ny sitrapony¹² jer. Mt 7,21. isika. Amin’ny toe-java-miseho rehetra, ny tsirairay no tokony hanantena izany, ombàn’ny fahasoavan’Andriamanitra, sy “haharitra hatramin’ny farany”¹³ jer. Mt 10,22; jer. Kôns. Trente: DS 1541DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ka hahazo ny hafalian’ny lanitra, ho valisoa mandrakizay avy amin’Andriamanitra noho ny asa fitiava-namana tanteraka niaraka tamin’ny fahasoavan’i Kristy. Amim-panantenana no ivavahan’ny Fiangonana mba “hahavoavonjy ny olon-drehetra” (1 Tim 2,4). Irìny ny ho tafaray amin’i Kristy Vadiny any amin’ny voninahitry ny lanitra :

Manantenà, ry fanahiko, manantenà. Tsy mahalala ny andro sy ny ora ianao. Miambena amim-pitandremana, fa mandalo miserana haingana ny zavatra rehetra, na dia mahatonga ny azo antoka ho mampisalasala aza ny fahamaimaizanao, ary mahatonga ny fotoana ho lava ny fohy tokoa. Eritrereto fa arakaraka ny hiadianao no hanaporofoanao ny fitiavana izay asehonao amin’ny Andriamanitrao, sy hifalianao miaraka amin’ny Malalanao indray andro any, ao anatin’ny hasambarana sy ny firavoravoana izay tsy hanam-pahataperana na oviana na oviana¹⁴ Mb Terezin’i Jesoa, excl. 15,3..

Ny fitiavana dia herim-panahy avy amin’Andriamanitra, izay itiavantsika an’Andriamanitra ambonin’ny zavatra rehetra amin’ny maha-Izy Azy, ary itiavantsika ny namantsika tahaka ny tenantsika ihany mba ho fitiavana an’ Andriamanitra.

Nataon’i Jesoa ho didy vaovao ny fitiavana¹⁵ jer. Jo 13,34.. Tamin’ny nitiavany ny azy “hatramin’ny farany” (Jo 13,1), no naneho ny fitiavan’ny Ray izay noraisiny Izy. Amin’ny fifankatiavan’ireo samy mpianatra no akan’izy ireo tahaka ny fitiavan’i Jesoa, izay noraisin’izy ireo koa tao amin’izy ireo. Izany no nilazan’ i Jesoa hoe : “Tahaka ny itiavan’ny Ray Ahy no itiavako anareo koa, ka mitomoera ao amin’ny fitiavako ianareo” (Jo 15,9). Ary koa hoe : “Izao no didiko, dia ny mba hifankatiavanareo tahaka ny itiavako anareo” (Jo 15,12).

Ny fitiavana, noho izy vokatry ny Fanahy sy fahatanterahan’ny Lalàna, no itandremana ny didin’Andriamanitra sy ny an’i Kristy: “Mitomoera ao amin’ ny fitiavako ianareo. Raha mitandrina ny didiko ianareo no hitoetra ao amin’ny fitiavako” (Jo 15,9-10)¹⁶ jer. Mt 22,40; Rôm 13,8.10..

Maty noho ny fitiavana antsika i Kristy, na dia mbola “fahavalo” (Rôm 5,10) aza isika. Mangataka antsika ny Tompo ho tia ny fahavalontsika¹⁷ jer. Mt 5,44., tahaka ny nataony, hanao ho namana na dia izay lavitra indrindra aza¹⁸ jer. Lk 10,27-37., ho tia ny zaza¹⁹ jer. Mk 9,37. sy ny mahantra toy ny Tenany ihany²⁰ jer. Mt 25,40.45..

Nanome amboaram-pampianarana tapitr’ohatra momba ny fitiavana i Md Paoly apôstôly : “Ny fitiavana dia sady mahari-po no malemy fanahy; ny fitiavana dia tsy mialona, tsy manaonao foana, tsy mieboebo; tsy manao ny tsy mendrika, tsy mitady ny ho azy, tsy mora tezitra, tsy manao an-dolom-po ; tsy mifaly noho ny tsy marina ataon’ny olona, fa mifaly noho ny fahamarinany ; manala tsiny ny zavatra rehetra, mino ny zavatra rehetra, manantena ny zavatra rehetra, mandefitra ny zavatra rehetra” (1 Kôr 13,4-7).

“Raha tsy manana ny fitiavana aho, hoy ihany i Md Paoly apôstôly, dia tsinontsinona aho…” Ary na inona na inona fahamboniana, fanompoana, na hatsaram-panahy aza… “raha tsy manana ny fitiavana, dia tsy mahasoa ahy akory izany” (1 Kôr 13,1-3). Ny fitiavana no ambony amin’ny herim-panahy rehetra. Izy no voalohany amin’ny herim-panahy avy amin’ Andriamanitra : Ireto telo ireto no mitoetra : ny finoana, ny fanantenana ary ny fitiavana. Fa ny fitiavana no lehibe indrindra²¹ jer. 1 Kôr 13,13..

Ny fitiavana no manentana sy mampafana fo amin’ny fampiasana ny herim-panahy rehetra. Izy no fehin’ny “hatsaram-panahy rehetra” (Kôl 3,14); izy no manendrika ny herim-panahy rehetra ; izy no mampifandray azy ireny sy mampirindra azy ireny amin’ny samy izy ireny ; izy no fiandohana sy fiafaran’ny fampiasan’ny kristianina azy ireny. Ny fitiavana no manamafy sy mandio ny herintsika olombelona ho tia. Izy no manandratra io herintsika io ho amin’ny fahalavorariana mihoatra ny natoraly amin’ny fitiavan’Andriamanitra.

Ny fampiharana ny fiainana ara-môraly entanin’ny fitiavana no manome ho an’ny kristianina ny fahafahana ara-panahin’ny zanak’Andriamanitra. Eo anoloan’Andriamanitra, tsy mijanona intsony ho andevo izy, ao anatin’ny tahotry ny mpanompo, na ho mpikarama adalam-bola eo am-pitadiavana karama, fa ho zanaka mamaly ny fitiavan’Ilay izay “tia antsika voalohany” (1 Jo 4,19) :

Na isika manalavitra ny ratsy noho ny tahotra ny famaizana mafy, ka manjary manana toe-panahin’ny andevo. Na isika mikatsaka amin’ny fitsiriritana valisoa fotsiny ka manjary mitovy amin’ny mpikaramam-bola. Na amin’ny farany, mba ho amin’ilay Soa ihany sy ny fitiavana an’ilay izay mibaiko no anekentsika (…) ka amin’izay isika manjary ao anatin’ny toe-panahin’ny zanaka²² Md Basile, reg. fus. prol. 3..

Hafaliana, fiadanana ary famindram-po no vokatry ny fitiavana ; mitaky fanasoavana sy fanitsiana ny hadisoan’ny mpiray tam-po ara-pinoana izy; fahalemem-panahy izy ; mahatonga fitia mifamaly izy, maharitra ho tsy miangatra sy malala-tsaina izy ; fisakaizana sy fiombonana izy :

Ny fahavitan’ny tsanganasantsika rehetra, dia ny fitiavana feno hatsaram-panahy ; izy io no tanjona kendrena ; ny mba hahazoana azy io no katsahintsika, ny hankany amin’izy io no ihazakazahantsika ; raha vao tonga, dia ao amin’izy io isika no hiadam-pinaritra²³ Md Augustin, ep. Jo 10,4..

Ny fiainana ara-môraly kristianina dia tohanan’ireo fanomezan’ny Fanahy Masina. Ireo no toe-panahy maharitra izay mahatonga ny olona ho mora manaiky hanaraka ny tosi-kerim-pamporisikin’ny Fanahy Masina.

Ireo fanomezana fito avy amin’ny Fanahy Masina dia ny fahendrena, ny fahazavan-tsaina, ny fifidianana, ny faherezana, ny fahalalana, ny fitiavam-bavaka ary ny fahatahorana an’Andriamanitra. Ao amin’i Kristy, Zanak’i Davida ireo no manana ny hafenoany²⁴ jer. Iz 11,1-2.. Ireo no mameno sy mandavorary ny herim-panahin’izay mandray an’ireo; ireo no mahatonga ny mpino ho mora mankato amim-pahakingana ny hetsi-panahy ataon’ Andriamanitra.

Ny Fanahinao tsara anie hitarika ahy eo amin’ny tany mitovy tantana (Sal 143,10). Izay rehetra tarihin’ny Fanahin’Andriamanitra dia zanak’ Andriamanitra (…). Ary raha zanaka dia mpandova ; sady mpandova an’ Andriamanitra no mpiray lova amin’i Kristy (Rôm 8,14.17).

Ireo vokatry ny Fanahy dia fahalavorarian-toetra izay anabeazan’ny Fanahy Masina ao amintsika ho santatry ny voninahitra mandrakizay. Roa ambin’ny folo ireo vokatry ny Fanahy tanisain’ny lovam-pampianaran’ny Fiangonana : “fitiavana, hafaliana, fiadanam-po, fahari-po, hamoram-panahy, hazavam-po, fahalemem-panahy, hatsaram-po, finoana, tsy fivadihana, fahalalana onony, fahadiovam-pitiavana” (Gal 5,22-23 volg.).

Ny Evanjely no fanambaràna, ao amin’i Jesoa-Kristy, ny famindram-pon’ Andriamanitra ho an’ny mpanota²⁶ jer. Lk 15.. Nilaza izany tamin’i Josefa ny anjely hoe : “Hataonao hoe Jesoa no anarany : fa Izy no hamonjy ny olony ho afaka amin’ny fahotan’izy ireo” (Mt 1,21). Toy izany koa no nataony tamin’ny Eokaristia, sakramentan’ny Fanavotana : “Rako ity, Ra iorenan’ ny fanekem-pihavanana vaovao, halatsaka ho an’ny be sy ny maro ho famelana ny fahotana” (Mt 26,28).

“Tsy nisy isika no noarìn’Andriamanitra, ary tsy nilainy ny mamonjy antsika raha tsy nisy isika”²⁷ Md Augustin, serm. 169,11,13.. Ny fandraisana ny famindram-pony dia mitaky amintsika ny fiekena ny fahadisoantsika : “Raha milaza antsika ho tsy manam-pahotana isika, dia mamita-tena, ary tsy ao anatintsika ny marina. Fa raha miaiky ny fahotantsika isika, dia mahatoky sy marina Andriamanitra, ka hamela ny fahotantsika sy hanadio antsika amin’ny tsy fahamarinana rehetra” (1 Jo 1,8-9).

Nanamafy izany koa i Md Paoly hoe : “ Tao amin’izay naha-betsaka ny fahadisoana no naha-betsaka lavitra ny fahasoavana” (Rôm 5,20). Kanefa mba hanaovan’ny fahasoavana ny tsanganasany, dia tokony mampiharihary ny fahotana izy mba hampibebaka ny fontsika sy hanome antsika “ny fahamarinana ho amin’ny fiainana mandrakizay amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy Tompontsika” (Rôm 5,21). Tahaka ny dokotera izay mizaha ny ratra alohan’ny hitsaboana azy, no anazavan’Andriamanitra amin’ny alalan’ny Teniny sy amin’ny alalan’ny Fanahiny, ny momba ny hoe fahotana :

Takìn’ny fibebahana ny manambara mazava ny fahotana ; ao amin’ny fibebahana ao ihany no misy ny fitsaràna ao anaty ataon’ny kônsiansy. Mety ho hita ao ny porofon’ny asan’ny Fanahin’ny fahamarinana ao am-po lalin’ny olombelona ao, sady manjary fanombohan’ny fanomezana indray ny fahasoavana sy ny fitiavana koa izany : “Raiso ny Fanahy Masina”. Araka izany, ahitantsika fanomezana roa sosona, ity “fanambaràna ny fahotana” ity : ny fanomezana ny marina avy amin’ny kônsiansy sy ny fanomezana ny fitokiana marina ny fanavotana. Ny Fanahin’ny fahamarinana no ilay Mpanafaka alahelo ²⁸ DeV 31..

Ny fahotana dia fahadisoana manohitra ny saina, ny marina, ny kônsiansy mahitsy ; tsy fahampian’ny tena fitiavana tokoa an’Andriamanitra sy ny namana izany, noho ny firaiketam-po ratsy amin’ny fananana sasany. Mandratra ny toetra maha-olombelona ny fahotana ary manimba ny firaisan-kinan’ny olombelona. Nofaritana hoe: “teny, asa na faniriana manohitra ny lalàna mandrakizay”²⁹ Md Augustin, Faust. 22; Md Thomas d’A., s.th. 1-2, 71,6. ny fahotana.

Fanalam-baraka an’Andriamanitra ny fahotana : “Taminao dia Taminao irery no nanotako. Izay ratsy eo imasonao no nataoko” (Sal 51,6). Ny fahotana no mitsangan-kanohitra ny fitiavan’Andriamanitra antsika sy mamily ny fontsika tsy ho amin’izany. Ny hoe fahotana, toy ny tamin’ny voalohany ihany, dia tsy fanekena sy fikomiana amin’Andriamanitra, amin’ny faniriana te hanjary “tahaka an’ireo andriamanitra”, hahalala sy hametra ny tsara sy ny ratsy (Jen 3,5). Araka izany, ny fahotana “dia fitiavan-tena mitarika ho amin’ny fanaovana tsinontsinona an’ Andriamanitra”³⁰ Md Augustin, civ. 14,28.. Amin’izany fideran-tena feno avonavona izany ny fahotana no manohitra tanteraka ny faneken’i Jesoa izay nanatanteraka ny famonjena³¹ jer. Filip 2,6-9..

Ao anatin’ny fijaliana indrindra, izay andresen’ny famindram-pon’i Kristy ny fahotana, no hanehoan’ny fahotana bebe kokoa ny heriny sy ny hamaroany : tsy finoana, fankahalana mahatonga famonoan’olona, fandavana sy fanesoana nataon’ireo filoha sy ny vahoaka, fahakanosan’i Pilaty sy ny halozàn’ny miaramila, famadihan’i Jodasy izay tena mafy tamin’i Jesoa, fandavan’i Piera sy fandaozan’ny mpianatra. Kanefa, tamin’ny oran’ny maizina sy ny Mpanapaka an’izao tontolo izao indrindra³² jer. Jo 14,30., ny soron’i Kristy no nanjary sorona mangingina izay ho loharano miboiboika tsy mety ritra amin’ny famelana ny fahotantsika.

Betsaka ny karazana fahotana. Maro ny anarana tanisain’ny Soratra Masina amin’izany. Ny Taratasy ho an’ny mpino tao Galata dia mampifanohitra ny tsanganasan’ny nofo amin’ny vokatry ny Fanahy : “Miharihary tokoa ny asan’ny nofo, dia : fijangajangana, fahalotoana, fanaranam-batana, fanompoan-tsampy, fanaovana ody ratsy, fifankahalana, fisaraham-bazana, fialonana, fiafonafonana, fifandirana, fifandrafiana, fitsitokotokoana, fitsiriritana, fibobohana, filerana, sy ny zavatra toy izany - ary lazaiko anareo rahateo, araka ny efa voalazako fahiny koa, fa izay manao ireo fahotana ireo dia tsy mba handova ny Fanjakan’Andriamanitra” (Gal 5,19-21)³³ jer. Rôm 1,28-32; 1 Kôr 6,9-10; Efez 5,3-5; Kôl 3,5-9; 1 Tim 1,9-10; 2 Tim 3,2-5..

Azo avahana araka ny votoatiny ny fahotana, tahaka ny asa rehetra ataon’ny olombelona, na araka ny herim-panahy izay mifanohitra aminy, tafahoatra na tsy ampy, na araka ny didy izay toheriny. Azo alahatra koa ny fahotana arak’izay ifandraisany amin’Andriamanitra, amin’ny namana na amin’ny tena ihany ; azo tsinjaraina ho fahotana ara-panahy sy ara-nofo izy, na koa ho fahotana amin’ny hevitra, amin’ny teny, amin’ny atao na amin’ny adidy tsy vita. Ao am-pon’ny olombelona ny fototry ny fahotana, avy amin’ny finiavany malalaka, araka ny fampianaran’ny Tompo hoe : “Satria, ny fo no iavian’ny hevitra ratsy, ny famonoan’olona, ny fakam-badin’olona, ny fijangajangana, ny halatra, ny fiampangana lainga, ny vava ratsy. Izany no mahaloto ny olona” (Mt 15,19-20). Ao amin’ny fo koa no itoeran’ny fitiavana, fototry ny tsanganasa tsara sy madio, izay noratrain’ny fahotana.

Araka ny halehibeny no tokony hitsaràna ny fahotana. Izay hita sy tsapa momba ny fiavahan’ny fahotana mahafaty sy ny fahotana madinika araka ny Soratra Masina ihany³⁴ jer. 1 Jo 5,16-17., no napetraky ny lovam-pampianaran’ny Fiangonana ho raikitra. Manamafy izany ny fahalalana azo tamim-pahazaran’ny olombelona.

Ny fahotana mahafaty no mandrava ny fitiavana ao am-pon’ny olombelona amin’ny fandikana mafy tokoa ny Lalànan’Andriamanitra ; izy no mampihodina ny olombelona hanalavitra an’Andriamanitra, izay tanjom-piafaràny sy hasambarany, amin’ny safidy ho tia bebe kokoa ny soa ambany noho Izy. Ny fahotana madinika kosa, na mampaharitra ihany ny fitiavana aza, dia manala baraka azy sy mandratra azy.

Noho ny famelezan’ny fahotana mahafaty ao amintsika ny foto-pahavelomana izay tsy inona fa ny fitiavana, dia mitaky fanomboham-piainam-baovao avy amin’ny famindram-pon’Andriamanitra sy fibebahan’ ny fo ao amintsika izany, ka ny fandraisana ny sakramentan’ny Fampihavanana no mahatanteraka izany ara-dalàna :

Ny fitiavana no nandaharana ny olona ho amin’ny tanjom-piafaràna, koa raha voatariky ny zavatra izay mifanohitra amin’izany ny sitrapony, dia mahatonga ny fahotana ho fahotana mahafaty ny fanaovana izany (…) noho izy manohitra ny fitiavana an’Andriamanitra, toy ny fitenenan-dratsy Azy, ny fianianan-tsy to, sns…, na manohitra ny fitiavana ny namana, toy ny famonoan’olona ho faty, ny fijangajangana, sns. (…) Ankoatra izany, indraindray voatariky ny zavatra izay mampisy korontana ao aminy ny sitrapon’ny mpanota, nefa tsy mifanohitra amin’ny fitiavana an’Andriamanitra sy ny namana, toy ny miteniteny foana, ny mivazivazy tafahoatra, sns…; mahatonga ny fahotana ho fahotana madinika ny fanaovana izany³⁵ Md Thomas d’A., s.th. 1-2, 88,2..

Mba ilazana ny fahotana hoe mahafaty dia misy fepetra telo tsy misaraka takìna : “Fahotana mahafaty ny fahotana rehetra izay zava-dehibe ny votoatin’ny ratsy atao, ary atao amim-pieritreretana tanteraka sy amim-panahy iniana”³⁶ RP 17.

Ny zava-dehibe maha-fahotana mahafaty ny ratsy atao dia voalaza mazava amin’ny didy folo araka ny valin-tenin’i Jesoa tamin’ilay tovolahy mpanankarena hoe : “Tsy hamono olona ianao, tsy hijangajanga ianao, tsy hangalatra ianao, tsy hitsangan-ko vavolombelona tsy marina ianao, tsy hanambaka ianao, ary hanaja ny rainao sy ny reninao ianao” (Mk 10,19). Mety ho kely na ho lehibe ny halehiben’ny fahotana : ny famonoan’olona dia lehibe kokoa noho ny halatra. Tafiditra amin’izany famariparitana izany koa ny haja ananan’ny olona nasian-dratsy : ny herisetra atao amin’ny ray aman-dreny amin’ny maha-ray aman-dreny dia lehibe kokoa noho ny atao amin’ny vahiny.

Ny maha-fahotana mahafaty ny ratsy atao dia mila fahalalana feno sy fanekena tanteraka izany. Ilain’ny maha-fahotana mahafaty koa ny mahafantatra mialoha ny maha-ratsy ilay ho atao, sy ny fanoherany ny Lalànan’Andriamanitra. Mbola ilainy koa ny fanekena hanao ilay ratsy amin’ny nahim-po tanteraka, mba hanjary ho safidin’ny tena manokana izany. Ny fihamboana ho tsy mahalala sy ny hamafin’ny fo³⁷ jer. Mk 3,5-6; Lk 16,19-31. dia tsy mampihena fa mampitombo ny toetran’ny finiavana hanao ilay ratsy.

Ny tsy fahalalana tsy fidiny hoe fahotana ilay natao dia mety hampihena, na raha tsy izany, mety hanafaka ny mahameloka tamin’ilay fahadisoana lehibe natao. Kanefa na iza na iza dia tsy misy azo heverina fa tsy mahalala ny fototry ny lalàna ara-môraly izay voasoratra ao amin’ny kônsiansin’ny olombelona rehetra. Ny tosi-kery miteraka fahatairan’ny nofo sy ny firehetam-po dia mety hampihena koa ny mahavokatry ny finiavana sy ny fahalalahana nanaovana ilay fahadisoana, toy izany koa ny fanerena avy ety ivelany na ny fikorontanana ao anaty vokatry ny aretina. Ny tena fahotana lehibe indrindra, dia ny fahotana atao isomparana sy ny nifidianana amin’ny nahim-po an’ilay ratsy atao.

Ny hoe fahotana mahafaty dia ny fahazoana manao tanteraka izay tiana atao araka ny fahafahana maha-olombelona, toy ny fahazoana mampiasa ny fitiavana ihany. Mitarika fanimbàna ny fitiava-namana sy fisakanana ny fahasoavana mahamasina, izany hoe ny toe-panahy voavela heloka, ny fahotana mahafaty. Raha tsy voaonitry ny fanenenana sy ny famelan-keloka avy amin’Andriamanitra ny fahotana mahafaty, dia mahatonga fandroahana tsy ho ao amin’ny Fanjakan’i Kristy, sy fahafatesana mandrakizay ao amin’ny afobe, satria ny fahafahantsika dia manam-pahefana hisafidy izay tiantsika hiafarana mandrakizay, tsy miovaova intsony. Kanefa raha azontsika tsaraina fa fahadisoana lehibe ny asa iray natao amin’ny maha-asa azy, dia tokony hankinintsika amin’ny fahamarinan’Andriamanitra sy ny famindram-pony, ny fitsaràna ny olona.

Manao fahotana madinika ny olona, rahefa tsy manatanteraka amin’ny zavatra madinika ny didy andidian’ny lalàna môraly, na rahefa tsy mankato ny lalàna môraly amin’ny zavatra lehibe saingy tsy natao tamim-pahalalana feno na tamim-panekena tanteraka.

Mampihena ny herin’ny fitiava-namana ny fahotana madinika ; midika ho firaiketam-pitia mikorontana amin’ny haren’ny zavaboary izy ; misakana ny fandrosoan’ny fanahy amin’ny fampiasana ireo hatsaram-panahy sy amin’ny fanaovana ny tsara ara-môraly izy ; mendrika sazy misy fetra izy. Mandrisika antsika tsikelikely hanao fahotana mahafaty ny manao fahotana madinika amin’ny nahim-po sy tsy asiam-panenenana. Kanefa tsy mandrava ny fihavanana amin’Andriamanitra tsy akory ny fahotana madinika. Azo onerana amin’ny fo antra ombàn’ny fahasoavan’ Andriamanitra izy. “Tsy manafoana ny fahasoavana mahamasina na ny fahasoavana manandratra ho Andriamanitra sy ny fifankatiavana izy, ka noho izany tsy manakana ny hahazoana ny hasambarana mandrakizay”³⁸ RP 17. :

Ny olombelona, raha mbola mitafy nofo koa, dia tsy hahavita hisoroka avokoa ny fahotana rehetra, na dia ny fahotana madinika aza. Kanefa aza mihevitra an’ireny fahotana izay lazaintsika hoe madinika ireny, ho tsy manimba : raha mihevitra azy ireny ho tsy manimba ianao dia lanjao izy ireny, ka mangovita rahefa manisa azy ireny. Zavatra maivana maromaro no mahatonga ny vongana iray lehibe ; rano mitete be dia be no mameno ny ony ; voan-javatra madinika betsaka no mahatonga ho antontany iray. Inona àry izany no fanantenantsika ? Alohan’ny zavatra rehetra, ny fikônfesena³⁹ Md Augustin, ep. Jo 1,6. …

”Hahazo famelan-keloka ny olona amin’ny fahotana rehetra sy amin’ny fitenenan-dratsy rehetra, fa tsy hahazo famelan-keloka izy amin’ny fitenenan-dratsy ny Fanahy Masina”⁴⁰ jer. Mk 3,29; Lk 12,10. (Mt 12,31). Tsy misy fetra ny famindram-pon’Andriamanitra, nefa izay mandà amim-panahy iniana tsy handray ny famindram-pon’Andriamanitra amin’ny alalan’ny fanenenana dia mitsipaka ny famelàna ny fahotany sy ny famonjena atolotry ny Fanahy Masina⁴¹ jer. DeV 46.. Mety hitondra amin’ny tsy fibebahana farany sy amin’ny fahaverezana mandrakizay ny fiziriziriana toy izany.

Miteraka fitarihana amin’ny fahotana ny fahotana ; miteraka fahazaran-dratsy izy amin’ny fiverimberenan’ny asa iray. Mahatonga fitongilanana amin’ny faharatsiam-panahy izay manamaizina ny kônsiansy izy, ary manimba ny fitsara marina momba ny tsara sy ny ratsy. Amin’izany izy no mikendry hiteraka sy hitombo hery, saingy tsy afaka manafongana hatramin’ny fakany ny lafiny ara-môraly.

Ireo haratsiam-panahy dia azo alahatra amin’ny hatsaram-panahy izay mifanohitra aminy, na koa ampifandraisina amin’ireo fahotana fototry ny hafa izay navahan’ny fahalalam-piainana kristianina azo tamim-pahazarana, amin’ny fanarahana ny fampianaran’i Md Jean Cassien⁴² Md Jean Cassien, coll. 5,2. sy Md Grégoire le Grand⁴³ Md Grégoire in Mor. 31,45.. Antsoina hoe fototry ny hafa ireo fahotana ireo, satria mpiteraka fahotana maro hafa sy faharatsian-toetra maro hafa. Ireto avy izany : fiavonavonana, fahidiana, fialonana, fahatezerana, fahalotoana, fahasarotana an-kanina, fahakamoana na fahalainana.

Mampahatsiahy koa ny lovam-pampianarana momba ny katesezy fa misy ireo “fahotana izay miantsoantso valiny mankany an-danitra”. Mitaraina amin’ ny lanitra : ny ran’i Abela⁴⁴ jer. Jen 4,10. ; ny fahotan’ny mponina tao Sôdôma⁴⁵ jer. Jen 18,20; 19,13. ; ny hiakiakan’ny vahoaka voan’ny tsindry hazo lena tao Ejipta⁴⁶ jer. Eks 3,7-10. ; ny fitarainan’ ny vahiny sy ny mananotena ary ny kamboty⁴⁷ jer. Eks 22,20-22. ; ny tsy fahamarinana ampiharina amin’ny mpikarama⁴⁸ jer. Det 24,14-15; Jak 5,4..

Asan’ny isam-batan’olona ny fahotana. Ankoatra izany, manana andraikitra amin’ny fahotana ataon’ny hafa isika, raha mifarimbona amin’ izany : - amin’ny fandraisana anjara amin’izany mivantana sy an-tsitrapo ; - amin’ny fibaikoana azy, amin’ny fanoroana hevitra azy, amin’ny fandokafana azy na amin’ny fankatoavana azy ; - amin’ny tsy famborahana aminy na tsy fisakanana azy, raha toa voakasika amin’izany ny tena ; - amin’ny fiarovana ireo izay manao ratsy.

Araka izany, ny fahotana no mahatonga ny olona hiray tsikombakomba amin’ny ratsy, mampanjaka amin’izy samy izy ny fanirian-dratsy, ny herisetra ary ny tsy fahamarinana. Ny fahotana, eo amin’ny fiaraha-monina, no mahatonga ireo toe-javatra hita sy ireo zava-misy miorina, izay manohitra ny Hatsaram-panahin’Andriamanitra. Ireo “zava-mampaharitra (rafitry) ny fahotana” no fanehoana sy vokatry ny fahotan’ny isam-batan’ olona. Izy ireo no mitarika izay maratran’izy ireo hanao ratsy koa avy eo. Amin’ny hevitra ara-pifanahafahana, ireo “zava-mampaharitra ny fahotana” no mitambatra ho “fahotan’ny mpiara-belona”⁴⁹ jer. RP 16..

Ny fiantsoana ny olombelona rehetra dia ny hampiseho ny endrik’ Andriamanitra sy ny ho voaova amin’ny endriky ny Zanaka Lahitokan’ny Ray. Maneho ny endrik’olona manokana io fiantsoana io, satria ny tsirairay no antsoina hiditra ao amin’ny hasambaran’Andriamanitra ; mahakasika koa ny fitambaran’ny fiombonamben’ny olombelona izany.

Ny olombelona rehetra dia voantso ho amin’ny fiafarana iray ihany, dia Andriamanitra izany. Misy fifanahafana marina amin’ny firaisan’ireo Olona Telo-Andriamanitra ny fihavanan’ny olombelona izay tsy maintsy hajoron’izy ireo eo amin’ny samy ireo, ao anatin’ny fahamarinana sy ny fitiavana¹ jer. FAA 24, § 3.. Tsy azo sarahina amin’ny fitiavana ny namana ny fitiavana an’Andriamanitra.

Mila ny fiainam-piaraha-monina ny olombelona. Tsy noforonina ho an’ny olombelona toy ny hoe zavatra nampiana ny fiainam-piaraha-monina, fa zavatra takìn’ny toetrany voa-Janahary. Ny fifampizaràna amin’ny hafa, ny fifanampiana amin’ny asa, ary ny fifanakalozan-kevitra amin’ny havana aman-tsakaizany, no ampivelaran’ny olombelona ny talentany ; amin’izany izy no mamaly ny fiantsoana azy² jer. FAA 25, § 1..

Ny fiaraha-monina dia fitambaran’ny olona mifandray ao anatin’ny rafitra voarindra amin’ny alalan’ny fitsipika fototra mampiray, izay ambonin’ny olona tsirairay. Maharitra lalandava eo amin’ny fotoana ny fiaraha-monina, noho izy fivondronana sady hita maso no ara-panahy : manangona ny vokatry ny lasa izy sy manomana ny hoavy. Amin’ny alalany ny olona tsirairay no anisan’ny “mpandova”, mandray “talenta” izay mampivelatra ny maha-izy ny tsirairay, ka tsy maintsy ampitomboina ny vokatr’izany³ jer. Lk 19,13.15.. Ara-drariny ny ananan’ny tsirairay adidy hahafoy tena ho an’ny fikambanana misy azy, sy hanaja an’ireo manam-pahefana miandraikitra ny fananana iombonana.

Ny fikambanana tsirairay no mamaritra ny momba azy amin’ny alalan’ny zava-kendreny, ary manaiky araka izany izay fitsipika manokana misy, nefa “ny olombelona” no, sady tsy maintsy, ho foto-piandohana sy antom-panaovana ary tanjom-piafaran’ny rafitra rehetra ajoro momba ny fiaraha-monina”⁴ FAA 25, §1..

Misy ireo endri-piaraha-monina sasantsasany, toy ny fianakaviana sy ny mpiray tanàna, no mifanandrify kokoa avy hatrany amin’ny toetra voa-Janahary maha-olombelona. Mila azy ireny tokoa ny fiaraha-monina. Mba hanampiana ny fandraisan’ny maro an’isa anjara amin’ny fiainam-piaraha-monina, dia ilaina ny mampirisika ny olona hanorina fikambanana sy rafitra nofidìna ajoro “amin’ny zava-kendrena ara-piharian-karena, ara-kolontsaina, ara-tsôsialy, ara-panatanjahan-tena, ara-pialam-boly, arak’asa, ara-pôlitika, sady ao anatin’ny firenena no eo amin’ny sehatra eran-tany”⁵ MM 60MM — Mater et magistra.. Izany “fampifandraisana eo amin’ny fiaraha-monina ny tsirairay sy ny fikambanana isan-tokony” izany, dia mampiseho ihany koa ny fironana voa-Janahary izay manosika ny olombelona hitambatra ho fikambanana, mba hahatratrarana ireo zava-kendrena izay ambony lavitra noho ny herim-pahaizan’ny olona tsirairay. Izany no mampitombo ny hatsaran-toetran’ny olona, singanina manokana, ny toe-tsaina manombo-javatra sy mandray andraikitra. Izany no manampy amin’ny fiarovana ny zony⁶ jer. FAA 25, § 2; CA 16..

Mety hampidi-doza koa anefa ny fampifandraisana eo amin’ny fiaraha-monina ny tsirairay sy ny fikambanana isan-tokony. Raha be loatra ny firotsahan’ny Fanjakana an-tsehatra amin’izany dia mety handrahona ny fahafahan’ny tsirairay sy ny faharisihany hanao zavatra. Ny fitambaram-pampianaran’ny Fiangonana dia namolavola fitsipika fototra antsoina hoe fifamenoana amam-pifanampiana. Araka azy io, “ny sokajin’ny olona lehibe, mpitondra, dia tsy tokony hitsabaka amin’ny aty fiainan’ny sokajin’olona madinika, entina, amin’ny fanesorana aminy ny fahefany manapaka amin’ny ataony, fa tokony hanohana azy aza rahefa latsaka an-katerena sy hanampy azy handrindra ny asany miaraka amin’ny an’ireo singafototra hafa izay mandrafitra ny fiaraha-monina, ho an’ny soa iombonana”⁷ CA 48; jer. Pie XI, enc. "Quadragesimo anno"..

Tsy sitrak’Andriamanitra ny mitazona ho Azy irery ny fampiasana ny fahefana rehetra. Nomeny ny voary tsirairay ireo anjara raharaha izay mety ho vitany araka ny herim-pahaizana amam-pahazoany manao avy amin’ny toetrany manokana nahariana azy. Tsara alain-tahaka eo amin’ny fiainam-piaraha-monina io fomba fitondrana io. Ny fomba fihetsik’Andriamanitra amin’ny fitondrany an’izao tontolo izao, izay mampiseho fanajana lehibe tokoa ny fahafahan’ny olombelona, no tokony harahin’ny fahendren’ireo izay mitondra fikambanan’olona. Tokony hitondra tena sahaza ny maha-mpandraharahan’ny fitahian’Andriamanitra izy ireo.

Ny fitsipika fototry ny fifamenoana amam-pifanampiana dia manohitra ny endrika rehetra fitantanana ny vokatra sy ny harena manontolo ao amin’ny kitapo tokan’ny fanjakana. Izy no manoritra ny fetra azon’ny Fanjakana irotsahana. Ny kendreny dia ny handrindra ny fifandraisana eo amin’ny tsirairay sy ny fikambanana misy. Ny ezahiny dia ny hiorenan’ny fandaminana tena izy iraisam-pirenena.

Tena ilaina ny fiaraha-monina mba hanatanterahan’ny olombelona ny fiantsoan’Andriamanitra azy. Mba hahatratrarana io tanjona kendrena io, dia tsy maintsy hajaina ireo ambaratongan-tsoatoavina marina izay “mamehy ny lafiny ara-batana sy ara-pironan’ny nofo amin’ny lafiny ao anaty sy ara-panahy”⁸ CA 36. :

Ny fiainam-piaraha-monina dia tokony hoheverina alohan’ny zavatra rehetra ho zava-misy momba ny ara-panahy. Satria, io fiainana io dia fifanakalozam-pahalalana ao anatin’ny fahazavam-pahamarinana, fampiasan-jo sy fanatanterahana adidy, fifaninanana mitady ny tsara ara-môraly, fiombonam-pahafinaretana mendrika, manoloana ny tsara, amin’ny fomba rehetra fanehoana izany ara-dalàna, fahavononana tsy tapaka hampita amin’ny hafa ny tsara indrindra ao amin’ny tena ary faniriam-piombonana amin’ny fampitomboan-karena ara-panahy maharitra. Toy ireo rehetra ireo no soatoavina tokony hanentana sy hitari-dalana ny asa ara-kolontsaina, ny fiainana ara-piharian-karena, ny fandaminana ara-tsôsialy, ny fikambanana sy ny lasi-pitondrana ara-pôlitika, ny didy aman-dalàna ary ny fanehoana hafa rehetra mikasika ny fiainam-piaraha-monina ao anatin’ny fivoarany tsy tapaka ⁹ PT 36PT — Pacem in terris..

Ny fampifoterana ny fomba amam-pitaovana amin’ny tanjona kendrena¹⁰ jer. CA 41., izay miafara amin’ny fanomezan-danja ho tanjom-piafaràna an’izay fomba amam-pitaovana fotsiny ahatongavana amin’izany, na amin’ny fiheverana ny olona ho toy ny fitaovana tsotr’izao hahatratrarana ny zava-kendrena, dia miteraka rafitra tsy ara-drariny, “mahatonga ny fitondran-tena kristianina ho mafy sy sarotra tanterahina an’asa, amin’ny fampifanarahana izany amin’ny didin’ilay Andriamanitra Mpanao lalàna”¹¹ Pie XII, lahateny tamin’ny 1 jona 1941..

Noho izany, ilaina ny mangata-bonjy amin’ny fampiasan’ny olona ireo herim-pahaizany ara-tsaina sy ara-môraly, sy ny mitaky lalandava ny fibebahany anaty, mba hahazoam-bokatra amin’ny fanovàna ny fiaraha-monina izay tokony hanampy azy tokoa. Ny fanekena ho lohalaharana ny fibebahan’ny fo dia tsy manesotra velively, fa vao mainka aza mametraka, ny andraikitra hitondra fanatsarana sahaza ireo fikambanana misy sy ireo fomba amam-panao eo amin’ny fiainana, raha toa ka mitarika ho amin’ny fahotana izy ireo, ary fanatsarana mba hanitsiana azy ireo hanaraka ny fitsipi-pahamarinana, sy hampandroso ny tsara toy izay ho vato misakana izany¹² jer. FF 36..

Ny olombelona, raha tsy misy ny fanampian’ny fahasoavana, dia tsy hahay “hamantatra ny sakelidalana, matetika tery, eo anelanelan’ny tsy fahasiana miady izay mamela ho amin’ny ratsy sy ny fanaovana an-keriny izay noheverina fa iadiana aminy, kanjo manamafy azy”¹³ CA 25.. Ny tena izy dia ny lalam-pifankatiavana, izany hoe : ny fitiavana an’Andriamanitra sy ny namana. Mampiseho ny didy lehibe indrindra ara-tsôsialy ny fitiavana. Manaja ny hafa sy ny zony izy. Mitaky ny fampanjakana ny marina sy ny rariny ary ny hitsiny izy, ary izy ihany no hany hahafahantsika mampanjaka izany. Mahatarika ho amin'ny fiainam-pahafoizan-tena izy : “Izay hitady hamonjy ny ainy no hahavery azy, fa izay hahafoy azy no hamonjy azy” (Lk 17,33).

“Tsy hilamina sy tsy hahavokatra ny fiainan’ny mpiara-monina raha tsy misy olona omena fahefana ara-dalàna ka hiantoka ny fiarovana ny lalàna fototra ary hiahy, amin’ny fepetra ampy, ny soa iombonana”¹⁶ PT 46PT — Pacem in terris.. Ny antsoina hoe “fahefana mifehy” dia anjara raharaha izay amin’ny alalan’izany ireo olona na ireo fikambanana mijoro ara-dalàna te hitondra olona, no hamoaka lalàna sy rafi-pandaminana ho azy ireo, ka iandrasany ny fankatoavana izany avy amin’izy ireo.

Ny fikambanan’olona rehetra dia mila fahefana mifehy azy¹⁷ jer. Léon XIII, enc. "Diuturnum illud"; enc. "Immortale Dei".. Ao amin’ny toetra voa-Janahary maha-olombelona no misy ny fototry ny fahefana mifehy. Ilaina amin’ny fampiraisana ny mpiray tanàna izy. Ny anjara asany dia ny miantoka araka izay azo atao ny soa iombonana ho an’ny mpiara-monina.

Avy amin’Andriamanitra no ipoiran’ny fahefana mifehy takìn’ny lalàm-pitondran-tena : “Aoka ny olona rehetra samy hanaiky ny manam-pahefana ara-dalàna mampiasa fahefana, satria tsy misy fahefana tsy avy amin’ Andriamanitra, ary ny fahefana rehetra izay misy dia voatendriny avokoa. Koa izay manohitra ny fahefana dia mikomy amin’ny fandaharana nataon’ Andriamanitra, ary izay mikomy dia mihantsy fanamelohana ho an’ny tenany ihany” (Rôm 13,1-2)¹⁸ jer. 1 Pi 2,13-17..

Ny adidim-panekena no manery ny rehetra hanome voninahitra ny manam-pahefana araka izay tokony hatao aminy, hanome haja, ary araka ny mahamendri-balisoa azy ireo, hanome fankasitrahana sy haneho fitiavana ny olona izay miandraiki-draharaha amin’izany.

“Ry Tompo ô, omeo azy ireo ny fahasalamana, ny fiadanana, ny fihavanana, ny tsy fiovaovàna, mba hampiasan’izy ireo tsy misy fifandirana ny fahefana mandidy manapaka izay napetrakao tamin’izy ireo. Ianao no Tompo, any an-danitra, mpanjakan’ny taona rehetra, izay manome amin’ny zanak’olombelona, ny voninahitra, ny haja ary ny fahefana eo amin’ny zavatry ny tany. Tompo ô, tariho ny fikasan’izy ireo, araka izay tsara, araka izay mahafinaritra eo imasonao, ka amin’ny fampiasana ombam-pitiavana ny fahefana izay nomenao azy ireo, ao anatin’ny filaminana sy ny fahalemem-panahy, no ahitan’izy ireo ny fitahianao”²⁰ Clément de Rome, Cor. 61,1-2..

Raha avy amin’ny fandaharana naraikitr’Andriamanitra ny fahefana mifehy, “ny mametra amin’izay ho lasi-pitondram-panjakana kosa, toy izany koa ny manendry izay ho mpitondra azy ireo, dia tokony havela hiankina amin’ny sitrapo malalaky ny olom-pirenena”²¹ FAA 74, §3.. Ny faha-samihafa ireo lasi-pitondram-panjakana dia azo ekena ara-pitsipi-pitondran-tena, raha toa ireo ka manampy amin’ny soa ara-drariny ho an’ ny vahoaka izay nifidy azy. Ny lasi-pitondrana izay manana fomba aman-toetra mifanohitra amin’ny lalàna voa-Janahary, amin’ny filaminam-bahoaka ary amin’ny zo fototra maha-olona, dia tsy afaka hahatanteraka ny soa iombonan’ny firenena izay nampaneken’izy ireo.

Tsy avy amin’ny tenany no hahatonga ny fahefana mifehy ho ara-dalàna ara-môraly. Tsy tokony hanao teniko fe lehibe sy didy boraingona izy, fa hiasa ho an’ny soa iombonana, ka mova tsy “hery môraly miorina amin’ny fahafahana sy ny fahatsapan-tena ho tompon’andraikitra”²² FAA 74, §2. :

Ny didy aman-dalànan’ny olombelona dia tsy mifono toetran-dalàna, raha tsy manaraka ny saina marina izy ; na avy aiza na avy aiza ipoirany, dia avy amin’ny lalàna mandrakizay no haharetan’ny heriny. Arakaraka izay ihatahany amin’ny saina, no tsy maintsy hanambaràna fa tsy ara-dalàna izy, satria tsy nanamarina ny fiheverana momba ny lalàna izy ; raha ny marina, endrika fisehoan’ny herisetra izy ²³ Md Thomas d’A., s.th. 1-2, 93,3,ad 2..

Tsy miasa ara-dalàna ny fahefana mifehy raha tsy ny soa iombonan’ny vondron’olona noheverina ho amin’izany no katsahiny, ary mba hahatratrarany izany, dia ny fomba ara-pitsipi-pitondran-tena eken’ny lalàna no ampiasainy. Raha sendra mamoaka lalàna tsy rariny na mandray fepetra mifanohitra amin’ny lalàm-pitondran-tena ny mpitondra, dia tsy hahavita handidy ny kônsiansy akory ireny fepetra ireny. “Amin’ny toe-javatra toy izany, mitsahatra eo ny maha-fahefana mifehy azy fa mivadika ho famoretana izy”²⁴ PT 51PT — Pacem in terris..

“Tsaratsara kokoa ny fahefana rehetra, raha ampifandanjana amin’ny fahefana hafa sy amin’ny fahefana manapaka hafa izay mampaharitra azy ao anaty fetra ara-drariny. Izany no fitsipika fototry "ny Fanjakana tan-dalàna" izay ny lalàna amin’izany no tompon’ny fahefana mandidy manapaka, fa tsy ny sitrapo jadon’ny olombelona”²⁵ CA 44..

Araka ny toetra voa-Janahary ny fiaraha-monin’ny olombelona, dia tsy maintsy ampifandraisana amin’ny soa iombonana ny soa ho an’ny tsirairay. Tsy mety ho voafaritra mazava ny hoe soa iombonana raha tsy ampifandraisina amin’ny maha-olombelona ny olombelona :

Aza miolonolona mihitsy ianareo, na manavaka ny tenanareo, tahaka ny hoe efa nohamarinina ery, fa miangòna ianareo mba hiara-mikatsaka izay mikasika ny tombon-tsoa iombonana²⁶ Barnabe, ep. 4,10..

Ny hoe soa iombonana, dia “ny fitambaran’ny fepetra ara-piaraha-monina izay ahafahan’ny fikambanana rehetra na ny mpikambana tsirairay ao aminy mahatratra ny fahalavorarian’izy ireo, amin’ny fomba fenofeno kokoa sy moramora kokoa”²⁷ FAA 26, §1; jer. FAA 74, §1.. Mahasoa ny fiainan’ny rehetra ny soa iombonana. Mitaky fahamalinana avy amin’ny tsirairay izy, fa indrindra avy amin’ireo izay misahana fahefana mifehy. Misy singafototra telo tsy azo avela aminy :

Ny ilainy voalohany dia ny fanajana ny olona amin’ny maha-olona azy. Amin’ny anaran’ny soa iombonana, dia tsy maintsy manaja ny zo fototra sy tsy azo foanana ananan’ny olona ny Fanjakana. Tsy maintsy avelan’ny fiaraha-monina ny isam-batan’olona ao aminy hanatanteraka ny fiantsoan’ Andriamanitra azy. Amin’ny fomba manokana, ny soa iombonana dia miorina amin’ny fepetra fampiasana ny fahafahana voa-Janahary izay ilaina ho an’ny fivelaran’ny fiantsoana ny olombelona : “Anisan’izany : ny zo hanao asa amam-pihetsika araka ny fitsipika mahitsy ny kônsiansiny, ny zo amin’ny fiarovana ny fiainana manokana sy amin’ny fahalalahana ara-drariny, ao anatin’izany ny fahalalana ara-pivavahana”²⁸ FAA 26, §2..

Faharoa manaraka izany, ilain’ny ny soa iombonana ny fiadanan’ny mpiara-monina sy ny fampandrosoana ny vondrona amin’ny maha-izy azy. Ny fampandrosoana no famintinana ny adidy rehetra ara-piaraha-monina. Marina fa anjaran’ny fahefana mifehy ny manelanelana, amin’ny anaran’ny soa iombonana, eo amin’ny tombon-tsoa samihafa an’ny tsirairay. Kanefa tokony hataony izay hahafahan’ny isam-batan’olona mahazo ny ilaina mba hananany fiainana mendrika ny maha-olona marina tokoa : sakafo, fitafiana, fahasalamana, asa, fanabeazana sy fampivoarana ara-tsaina, fahalalam-baovao mendrika, zo hanorina tokantrano, sns²⁹ jer. FAA 26, §2..

Farany, ilain’ny soa iombonana ny fandriampahalemana, izany hoe ny faharetana sy ny filaminan-tsaina avy amin’ny filaminana marina. Koa ilainy àry ny hiantohan’ny fahefana mifehy, amin’ny fomba mendrika, ny filaminan-tsain’ny mpiara-monina sy ny an’ireo mpikambana ao aminy. Ny soa iombonana no manamarim-pototra ny zom-piarovan-tena eken’ny lalàna ataon’ny tsirairay sy ny rehetra mitambatra.

Isaky ny fikambanan’ny olona dia samy manana soa iombonana izay ahafahany mahalala ny tenany amin’ny maha-izy azy, fa ao amin’ny vondrom-bahoaka kosa no ahitana ny fahatanterahany feno indrindra. Anjaran’ny Fanjakana ny miaro sy ny mampandroso ny soa iombonan’ny fiaraha-monin’ny olom-pirenena, ny olom-pirenena ary ny fikambanana mpanelanelana.

Mihamitombo ny fifampiankinan’ny olombelona. Miitatra tsikelikely manerana ny tany tontolo izany. Ny mahairay ny fianakavian’olombelona, amin’ny famondronana ny olona mizaka ny fahamendrehana voa-Janahary mitovy, dia mahatonga ny soa iombonana ho an’ny daholobe. Io soa iombonana io dia mitaky fandaminana avy amin’ny fikambanan’ny firenena rehetra, ahavitana “miahy ny zavatra samihafa ilain’ny olona, eo amin’ny lafim-piainana ara-tsôsialy (sakafo, fahasalamana, fanabeazana …), tahaka izany koa ny hiatrehana ireo toe-javatra tsirairay maro izay mety hiseho etsy na eroa (ohatra : manampy ara-bola amin’ny fahantran’ireo mpialokaloka any an-tanin’olona, ny fanampiana an’ireo mpifindra monina sy ny fianakavian’izy ireo …)”³⁰ FAA 84, §2..

Tantanina lalandava ho amin’ny fivoaran’ny olona ny soa iombonana : “Tokony hofehezin’ny rafi-pandaminan’ny olona ny rafi-pandaminana ny zavatra samihafa, fa tsy ny mifanohitra amin’izany tsy akory”³¹ FAA 26, §3.. Ny fahamarinana no fototr’io rafi-pandaminana io, ao anatin’ny rariny sy ny hitsiny no iorenany, ny fitiavana no mamelombelon’aina azy.

Ny fandraisana anjara no firotsahan’ny olona an-tsitrapo sy malala-tanana eo amin’ny fifanampiana ara-piaraha-monina. Ilaina ny andraisan’ny rehetra anjara, samy araka ny toerana misy azy sy ny anjara asa sahaniny, hampandrosoana ny soa iombonana. Adidy tsy afa-misaraka amin’ny fahamendrehan’ny olombelona izany.

Ny fandraisana anjara aloha dia tanteraka amin’ny fandraisana ho andraikitra eo amin’ny sehatra izay izakana ny adidin’ny olona tsirairay : amin’ny fikarakarana atao amin’ny fanabeazana ny fianakaviany sy amin’ny fahatsiarovan-tena amin’ny asany, no andraisan’ny olombelona anjara amin’ny soa avy amin’ny hafa sy avy amin’ny fiaraha-monina³² jer. CA 43..

Ny olom-pirenena dia tokony handray anjara amim-pahavitrihana araka izay azo atao amin’ny fiainam-bahoaka. Ny fombafomba amin’io fandraisana anjara io dia mety miovaova arakaraka ny tany onenana sy ny kolontsain’ny mponina. “Tokony hoderaina ny fomba fiasa amam-pihetsiky ny firenena izay misy olom-pirenena faran’izay betsaka indrindra mandray anjara amin-kalalahana amin’ny raharaham-pirenena”³³ FAA 31, §3..

Ny fandraisan’ny rehetra anjara amin’ny fampiasana ny soa iombonana, toy ny adidy rehetra araka ny lalàm-pitondran-tena, dia mitarika fibebahan’ ireo mpiombon’antoka ara-piaraha-monina, izay fibebahana avaozin’izy ireo tsy an-kijanona. Ny fitaka sy ny hafetsifetsena samihafa izay amin’ny alalan’ireny no andosiran’ny sasany amin’ny faneren’ny lalàna sy amin’ny fandidian’ny adidy ara-piaraha-monina dia tsy maintsy helohina mafy tokoa, satria tsy mifanaraka amin’ny takìn’ny rariny. Tokony ho karohina ny hampandroso ireo fikambanana mijoro, izay hanatsara ny toe-piveloman’ny olona³⁴ jer. FAA 30, §1..

Anjaran’ireo mizaka ny fahefana mifehy ny manamafy ny soatoavina izay hahasarika ny fitokian’ny mpikambana rehetra ao anatin’ireny fikambanana ireny sy hamporisika azy ireo hirotsaka hanasoa ny naman’ izy ireo. Manomboka amin’ny fanabeazana sy ny fampivoarana ara-tsaina ny fandraisana anjara. “Azo lazaina marina fa ny hoavy dia eo am-pelatanan’ireo izay hahay hanome ho an’ny fara aman-dimby rahampitso ny anton’ny ahavelomana sy anantenana”³⁵ FAA 31, §3..

Ny mpiara-belona no miantoka ny fahamarinana ara-piaraha-monina amin’ny fanatanterahany ny fepetra ahafahan’ny fikambanana sy ny isam-batan’olona mahazo ny zon’izy ireo araka ny fomba aman-toetran’izy ireo sy ny fiantsoana azy ireo. Mifamatotra amin’ny soa iombonana sy amin’ny fampiasana ny fahefana ny fahamarinana ara-piaraha-monina.

Tsy ho azo ny fahamarinana ara-piaraha-monina, raha tsy hajaina ny fahamendrehan’ny olombelona. Ny olona no iafaran’ny tanjon’ny fiaraha-monina, izay narindra ho azy :

Nankinin’ny Mpahary amintsika ny fiarovana sy ny fampandrosoana ny fahamendrehan’ny olombelona. Amin’ny fisehon-javatra rehetra eo amin’ny tantara, ny lehilahy sy ny vehivavy no tompon’andraikitra sy mizaka an’izany tanteraka³⁸ SRS 47..

Mitaky fanajana ireo zo izay avy amin’ny fahamendrehan’ny maha-zavaboary azy, ny fanajana ny olombelona. Talohan’ny fiaraha-monina sy tsy maintsy ekeny, ireny zo ireny. Manorina ny maha-ara-dalàna amin’ny lafiny môraly ny fahefana rehetra ireny : ny fiaraha-monina maniratsira ireny, na manda ny hankato azy ireny ao amin’ny didy aman-dalànany manan-kery, dia manimba tsikelikely ny maha-ara-dalàna azy amin’ny lafiny môraly³⁹ jer. PT 61PT — Pacem in terris.. Raha tsy misy fanajana toy izany, dia tsy afaka miantehitra afa-tsy amin’ny fanerena na ny herisetra mba hahazoana ny faneken’ny olona entiny, ny fahefana iray. Anjaran’ny Fiangonana ny mampahatsiahy ireny zo ireny ao an-tsain’ny olona tsara sitrapo, sy ny manavaka azy ireny amin’ny fitakiana tafahoatra na tsy marina.

Ny fanajana ny olombelona dia miainga amin’ny fanajana ny fitsipika fototra hoe : “Aoka ny tsirairay hihevitra ny namany ho toy ny "tenany", tsy asiana fanavahana, ka hatao voaloham-piheverana ny fiainany sy ny zavatra ilainy hoenti-manana fiainana mendrika”⁴⁰ FAA 27, §1.. Tsy misy didy aman-dalàna na iray aza mahavita manafoana amin’ny alalan’ny tenany ihany ny tahotra, ny fitsaràna an-tendrony, ny fihetsika maneho avonavona sy fitiavan-tena tafahoatra izay mahatonga vato misakana amin’ny fananganana fiaraha-monina ao anatin’ny fihavanana marina tokoa. Ireny fihetsika amam-pitondran-tena ireny dia tsy hitsahatra afa-tsy amin’ny fifankatiavana ka mihevitra ny olona tsirairay ho “namana”, ho mpiray tam-po mbamin’ny havana.

Ny adidy hahatonga ho namana ny hafa sy ny hanompo azy amim-pahavitrihana dia manjary maika kokoa indray rahefa ianjadiam-pahasahiranana izy io, na inona na inona izany fahasahiranana izany. “Isaky ny manao izany tamin’ny anankiray amin’ireto rahalahiko kely indrindra ireto ianareo, dia nanao izany tamiko” (Mt 25,40).

Mahakasika izany adidy izany koa, ireo tsy mitovy amintsika na amin’ny hevitra na amin’ny atao. Tonga hatramin’ny fitakiana ny famelana ny fahotana ny fampianaran’i Kristy. Mampivelatra ny didim-pitiavana izany, izay tsy inona fa ny an’ny Lalàna vaovao, dia ny fitiavana ny fahavalo rehetra⁴¹ jer. Mt 5,43-44.. Ny fanafahana araka ny toe-panahin’ny Evanjely dia tsy azo ampiarahana amin’ny fankahalana ny fahavalo amin’ny maha-olona azy, fa amin’ny fankahalana ny ratsy izay ataony amin’ny maha-fahavalo azy.

Noho ny olombelona rehetra noarìna mitovy endrika amin’Andriamanitra, nomena fanahy manan-tsaina iray ihany, dia manana fomba aman-toetra iray ihany sy fiandohana iray ihany izy ireo. Noho izy ireo navotana tamin’ny soron’i Kristy, dia voantso handray anjara amin’ny hasambaran’ Andriamanitra iray ihany izy rehetra : mifaly amin’ny fahamendrehana mitovy izany ny olona rehetra.

Ny fitoviana eo amin’ny samy olombelona rehetra dia mifototra indrindra amin’ny fahamendrehan’izy ireo tsirairay sy ny zo avy amin’izany :

Na inona na inona endri-panavakavahana mahakasika ny zo fototra maha-olona, na miorina amin’ny maha-lahy sy maha-vavy izany, na amin’ny firazanana, amin’ny volon-koditra, amin’ny toe-piainana ara-tsôsialy, amin’ny fiteny na amin’ny finoana amam-pivavahana, dia tsy maintsy ialana, satria manohitra ny fandaharan’Andriamanitra⁴² FAA 29, §2..

Raha vao tonga teto an-tany ny olombelona, dia tsy hoe ananany avokoa izay rehetra mety ilainy amin’ny fivoaran’ny fiainany, ara-batana sy ara-panahy. Mila ny hafa izy. Maro ny faha-samy hafa miseho amin’ny taona, amin’ny hery aman-toe-batana, amin’ny fironana ara-tsaina na ara-môraly, amin’ny fifanakalozana izay tokony hahazoan’ny tsirairay tombon-tsoa, amin’ny fitsinjarana ny harena⁴³ jer. FAA 29, §2.. Tsy nozaraina mitovy koa ny “talenta”⁴⁴ jer. Mt 25,14-30; Lk 19,11-27..

Anisan’ny drafitr’asan’Andriamanitra ireo faha-samy hafa ireo, satria tiany ny handraisan’ny tsirairay izay ilainy avy amin’ny hafa, ary ireo izay manana “talenta” manokana, dia hampita ny soa avy amin’izany amin’ireo izay mila izany. Mamporisika ary matetika manery ny olona ho amin’ny herim-po, amin’ny fahalemem-panahy ary ny fifampizaràna, ny faha-samy hafa ; mitaona ny kolontsaina koa ny faha-samy hafa mba hampitombo raki-tsoan’ny andaniny sy ny ankilany :

Tsy hanome mitovy ny herim-panahy rehetra amin’ny tsirairay aho. (…) Maro izay nozaraiko tamin’ny fomba toy izany, mbetika amin’ny anankiray, mbetika amin’ny hafa. (…) Amin’ny iray, ny fitiavana ; amin’ny hafa, ny fahamarinana ; amin’ity farany ity indray, ny fanetren-tena, amin’iry voalohany iry kosa, ny finoana velona. (…) Raha ny amin’ny soa aman-karena ara-batana, izay zavatra ilaina amin’ny fiainana maha-olombelona, dia nizara izany tao anatin’ny tsy fitoviana tanteraka aho, ary tsy sitrako ny hananan’ny tsirairay izay rehetra ilainy, mba hahatonga ny olona rehetra, ao anatin’ny fahaporetana, hanao asam-pifankatiavana eo amin’izy ireo samy izy ireo. (…) Sitrako raha izy ireo samy izy ireo no mifampila ary izy ireo no ho mpandraharahako amin’ny fizarazarana ny fahasoavana sy ny fanomezana izay noraisin’ izy ireo tamiko⁴⁵ Mb Cathérine de Sienne, dial.7..

Misy koa ny tsy fitoviana tsy ara-drariny izay mahavoa ny lehilahy sy ny vehivavy an-tapitrisany. Tena fanoherana an-kitsirano ny Evanjely izany :

Ny fitovian’ny fahamendrehan’ny maha-olona dia mitaky ny ahatongavan’ ny olona amin’ny toe-piainana ara-drariny kokoa sy mendrika ny maha-olona kokoa. Mahatonga fanafintohinana ny tsy fitoviana mihoa-pampana ara-toe-karena sy ara-tsôsialy eo amin’ny mpikambana na eo amin’ny firenena ao anatin’ny fianakaviana tokan’ny olombelona. Mahatonga vato misakana izany amin’ny rariny ara-tsôsialy, amin’ny fahitsiana, amin’ny fahamendrehan’ny maha-olombelona, tahaka izany koa amin’ny fandriampahaleman’ny mpiara-monina sy ny firenena rehetra ⁴⁶ FAA 29, §3..

Ny firaisan-kina, antsoina koa hoe “fihavanana” na “fifankatiavan’ny mpiara-monina”, dia takìn’ny fifankatiavana mivantana toy ny mpiray tam-po amin’ny maha-olombelona sy maha-kristianina⁴⁷ jer. SRS 38-40; CA 10. :

Ny hadisoana, “izay mihanaka tokoa amin’izao andro izao”, dia ny fanadinoana io lalànan’ny firaisan-kinan’ny olombelona sy ny fifankatiavana io, izay atoro sy didian’ny fototra iray niandohana sy ny toetra maha-olona misaina ny olombelona rehetra, na inona na inona firenena misy azy ireo, ary koa atoro sy didian’ny sorom-panavotana natolotr’i Jesoa-Kristy teo amin’ny ôtelin’ny Hazofijaliana tamin’ny Rainy any an-danitra, ho soa hoan’ny olombelona mpanota” ⁴⁸ Pie XII, enc. "Summi pontificatus"..

Ny voalohany isehoan’ny firaisan-kina dia eo amin’ny fitsinjarana ny soa sy ny karama amin’ny asa. Mitaky ezaka koa izany, ho amin’ny fandaminana ny fiaraha-monina ara-drariny kokoa, izay hampihena tsikelikely kokoa ireo fifanolanana, sy hahitan’ireo fifanoherana moramora kokoa ny lalan’ny fifanarahan’izy ireo.

Tsy mety ho voavaha afa-tsy amin’ny fanampiana rehetra miendrika firaisan-kina ny olana ara-tsôsialy sy ara-toe-karena : firaisan-kinan’ny mahantra amin’izy samy izy, ny mpanankarena sy ny mahantra, ny mpiasa samy mpiasa, ny mpampiasa sy ny mpiasa eo amin’ny orinasa, firaisan-kina eo amin’ny samy firenena sy ny samy vahoaka. Takìn’ny lalàm-pitondran-tena ny firaisan-kina iraisam-pirenena. Anisan’ny iainkinan’ny fandriampahaleman’izao tontolo izao izany.

Ny hasin’ny firaisan-kina dia ambony lavitra noho ny harena ara-pitaovana. Ny Fiangonana, amin’ny fampielezana ny harem-panahy avy amin’ny finoana, dia mamampy avy amin’izany koa ny fampandrosoana ny harena ara-batana, izay amin’izany izy no matetika manokatra lalam-pandrosoana vaovao. Amin’izany no voamarina, eo amin’ny taonjato mifandimby, ny tenin’ny Tompo hoe : “Katsaho àry aloha ny Fanjakan’ Andriamanitra sy ny fahamarinany, dia homena izany rehetra izany ianareo ho fanampiny” (Mt 6,3) :

Hatramin’ny roa arivo taona no niainana sy nitozoana tao anatin’ny fanahin’ny Fiangonana io fahalalana marina io izay nanosika sy mbola manosika ny olona ho amin’ny herim-po be fitiavan’ireo mpitoka-monina mpamboly, ireo mpanafaka ny andevo, ireo mpitsabo ny marary, ireo iraka mpampita ny finoana, ny sivilizasiônina, ny siansa amin’ny taranaka rehetra mifandimby sy amin’ny vahoaka rehetra mba hamoronana fomba fiainam-piaraha-monina afaka hahatonga ny fiainan’ny rehetra ho fiainana mendrika ny olombelona sy ny kristianina⁴⁹ Pie XII, lahateny tamin’ny 1 jona 1941..

Ny olombelona, noho izy voantso ho amin’ny hasambarana, saingy voaratran’ny fahotana, dia mila ny famonjen’Andriamanitra. Ao amin’i Kristy no andraisany an’io famonjen’Andriamanitra io, amin’ny alalan’ny lalàna izay mitari-dalana azy sy amin’ny fahasoavana izay manohana azy :

Miasà ianareo amin-tahotra sy hovitra, mba hahatomombana ny famonjena anareo : fa eo rahateo Andriamanitra izay manao indray miaraka, ny hahatonga anareo hikasa sy hahatanteraka koa izay mifanaraka amin’ny fandaharam-pitiavany (Filip 2,12-13).

Tsanganasan’ny Fahendren’Andriamanitra ny lalàna môraly. Amin’ny hevitra ara-baiboly, dia azo faritana hoe : fampianaran’ny ray, fahaizan’ Andriamanitra manabe, ny lalàna môraly. Mibaiko ny olona izy, hanaraka ny lalana sy ny fitsipiky ny fitondran-tena izay mitondra mankamin’ny hasambarana nampanantenaina ; mandrara izy, tsy hanaraka ny lalan’ny faharatsiana izay mampihodina tsy ho amin’Andriamanitra sy ny fitiavany. Sady mafy tsy voahozongozona izy amin’ny fitsipiny, no mahatehotia amin’ny fampanantenany.

Ny lalàna dia fitsipika momba ny fitondran-tena avoakan’ny manam-pahefana manapaka, ka ho ampiharina mba hitsinjovana ny soa iombonana. Ny lalàna môraly dia mitaky fandaminana tsara fototra eo amin’ny samy zavaboary, mba hahazoan’izy ireo ny soa ho an’ny tenan’izy ireo sy mba hahatongavan’izy ireo amin’ny tanjona fiafaran’izy ireo ; ny fahefan’ny Mpahary sy ny fahendreny ary ny hatsaram-pony no nanorina io fandaminana io. Ao amin’ny lalàna mandrakizay no ahitan’ny lalàna rehetra ny fahamarinany voalohany sy farany. Ambaran’ny saina sy raiketiny fa ny lalàna dia fandraisana anjara amin’ny fitahian’ Andriamanitra velona, Mpahary sy Mpanavotra ny olona rehetra. “Izany fandaminan’ny saina izany no antsoina hoe lalàna”¹ Léon XIII, ans. "Libertas praestantissimum"; mamerina ny voalazan’i Thomas d’A., s. th. 1-2, 90,1. :

Ny olombelona, noho ny maha-tokana azy eo anivon’ny zavamananaina rehetra, dia afaka mirehareha fa natao ho mendrika handray ny lalàna avy amin’Andriamanitra : amin’ny maha-biby manan-tsaina azy, afaka mahatakatra an-tsaina sy mandanjalanja, dia izy no hanitsy ny fitondran-tenany amin’ny fahazoa-mampiasa ny fahafahany sy ny sainy, amin’ny fankatoavana an’Ilay izay nanome azy ny zavatra rehetra ² Tertullien, Marc. 2,4,5..

Maro samihafa ny fomba fiteny momba ny lalàna môraly, ary mifandray avokoa izy rehetra : ny lalàna mandrakizay, ao amin’Andriamanitra sy loharanon’ny lalàna rehetra ; ny lalàna voa-Janahary ; ny lalàna nambara izay misy ny Lalàna taloha sy ny Lalàna vaovao na araka ny Evanjely ; farany, ny lalàm-panjakana sy ny lalàm-piangonana.

Ao amin’i Kristy no ahitan’ny lalàna môraly ny fahatanterahany sy ny maha-iray azy. Ny Tenan’i Jesoa-Kristy mihitsy no lalan’ny fahalavorariana. Izy no anton’ny lalàna, satria Izy irery no mampianatra sy manome ny fahamarinan’Andriamanitra : “I Kristy ihany no anton’ny lalàna, mba ho fanamarinana an’izay rehetra mino” (Rôm 10,4).

Ny olombelona dia mandray anjara amin’ny fahendrena sy ny hatsaram-pon’ny Mpahary izay manome azy ny fahaiza-mifehy ny asany sy ny herim-pahazoany mitondra ny tenany ho amin’ny marina sy ny soa. Ny lalàna voa-Janahary no manambara ny hevitra ara-môraly hatrany am-piandohana izay ahafahan’ny olombelona manavaka amin’ny alalan’ny saina ny atao hoe : tsara sy ratsy, marina sy lainga :

Ny lalàna voa-Janahary dia voasoratra sy voasokitra ao amin’ny fanahin’ny olona rehetra sy ny isam-batan’olona, satria izy no sain’ olombelona mandidy hanao ny tsara sy mandrara tsy hanota. (…) Kanefa tsy afaka hanan-kery ho lalàna io didin’ny sain’olombelona io, raha tsy manjary ho ilay feo sy mpitondra tenin’ny fahendrena ambonimbony kokoa izay tsy maintsy ankatoavin’ny saintsika sy ny fahafahantsika³ Léon XIII, ans. "Libertas praestantissimum"..

Mampiseho amin’ny olombelona ny lalan-kombàna mba hanaovana ny tsara sy hahatratrarana ny zava-kinendriny, ny “lalànan’Andriamanitra sy ny lalàna voa-Janahary”⁴ FAAFAA — Gaudium et spes, 89,§1.. Milaza ny didy voalohany sy tsy azo avela izay mitantana ny fiainana ara-môraly, ny lalàna voa-Janahary. Ny faniriana sy ny fankatoavana an’Andriamanitra, fototra iandohana sy mpanelanelana ny soa rehetra, tahaka izany koa ny fiheverana ny hafa ho mitovy amin’ny tena ihany, no foiben’ny lalàna voa-Janahary. Voavelabelatra araka ny votoatin’ ny fampianarany ao amin’ny Didy folo, io lalàna voa-Janahary io. Antsoina hoe voa-Janahary io lalàna io, tsy hoe noho izy anondroana ny toetran’ny zavaboary tsy manan-tsaina, fa satria ny saina izay mandidy azy dia an’ny maha-olombelona manokana :

Aiza àry izany no voasoratra ireny fitsipika ireny, raha tsy ao amin’ny bokin’ilay fahazavana izay antsoina hoe ny Fahamarinana ? Ao no voasoratra ny lalàna marina rehetra, avy ao no iampitan’ny lalàna marina rehetra ao am-pon’ny olombelona izay manatanteraka ny marina sy ny rariny, tsy hoe mifindra monina ao amin’ny olombelona izy, fa mametaka marika ao, amin’ny fomban’ny fitomboka izay toy ny ampandalovana ny peratra amin’ny savoka, nefa tsy miala ny peratra⁵ Md Augustin, Trin. 14,15,21.. Tsy hafa tsy akory ny lalàna voa-Janahary fa fahazavan-tsaina napetrak’Andriamanitra ao amintsika ; amin’ny alalan’izany no ahafantarantsika izay tokony hatao sy izay tokony hofadìna. Izany fahazavana na lalàna izany, dia nomen’Andriamanitra tamin’ny fahariana⁶ Md Thomas d’A., dec. praec.1..

Ny lalàna voa-Janahary, noho izy mitoetra ao am-pon’ny olombelona tsirairay sy porofoin’ny saina, dia manerana ny tontolo amin’ny didiny ary mivelatra amin’ny olon-drehetra ny fahefany mandidy. Maneho ny fahamendrehan’ny olona sy mamaritra ny fototry ny zony mbamin’ny votoatin’ adidiny izy :

Misy tokoa ny lalàna marina, dia ny saina mahitsy ; mifanaraka amin’ny toetra voa-Janahary izy ary miely eo amin’ny olombelona rehetra ; tsy miovaova sy maharitra mandrakizay izy ; mitaky adidy ny baiko omeny; mampivily tsy ho amin’ny fahadisoana ny fandraràna ataony. (…) Sakrilezy ny manolo izany amin’ny lalàna mifanohitra aminy ; voarara ny tsy mampihatra na dia ny fepetra iray monja voalaza ao amin’izany aza ; raha ny amin’ny hoe hanafoana azy tanteraka kosa, tsy misy olona afaka manao izany⁷ Cicéron, rép. 3,22,33..

Miovaova be ihany ny fampiharana ny lalàna voa-Janahary ; mety hitaky fandinihana mifanaraka amin’ny hamaroan’ny fomba iainana, arakaraka ny toerana, ny fotoana ary ny fisehon-javatra izy. Ny lalàna voa-Janahary anefa, ao anatin’ny hamaroan’ny kolontsaina, dia maharitra ho fitsipika mampifandray ny samy olombelona, sy mampanao azy ireo fitsipika fototra iombonana, ankoatra ny tsy fitoviana tsy azo ialana.

Tsy miovaova⁸ jer. FAA 10. ny lalàna voa-Janahary, ary maharitra eny am-pamakivakiana ny fiovaovan’ny tantara eny ; velona maharitra ihany izy ao anaty habetsahan’ny fombam-pisainana sy ny fombam-piainana amam-pitondran-tena, sy manampy amin’ny fivoaran’izany. Mijanona ho manan-kery amin’ny maha-fitsipika azy, ireo fitsipika izay mampiseho ny lalàna voa-Janahary. Na dia hoe holavina hatramin’ny fitsipika fotony aza, dia tsy misy afaka handrava izany na hanesotra izany ao am-pon’ny olombelona. Fa mitranga mandrakariva eny ihany izy, amin’ny fiainan’ny isam-batan’olona sy ny vahoaka :

Sazìn’ny lalànanao marina tokoa ny halatra, ry Tompo, sy sazìn’ny lalàna izay voasoratra ao am-pon’ny olombelona ary tsy voakosoky ny tsy fahamarinana mihitsy⁹ Md Augustin, conf. 2,4,9..

Ny lalàna voa-Janahary, noho izy tsanganasa tsara tokoa an’ny Mpahary, no miantoka ireo fototra mafy orina, izay eo ambonin’izany no ahafahan’ ny olombelona manorina vondrom-pitsipika ara-môraly izay hitari-dalana ny safidiny. Izy koa no mametraka ny fototra ara-môraly ilaina ho fanorenana ny fiombonamben’ny olombelona. Farany, izy no mampahazo ny fototra ilaina amin’ny lalàm-panjakana izay mifandray aminy, ka amin’ny alalan’ny fandinihana mba amoahana ny fehin-kevitry ny fitsipika fototra avy aminy no anaovana izany, na amin’ny alalan’ny fanampiana araka ny fomba azo antoka sy ara-dalàna.

Tsy ny rehetra dia hahatsapa avokoa amin’ny fomba mazava sy eo no eo ny didy avy amin’ny lalàna voa-Janahary. Amin’ny toe-javatra ankehitriny, ilaina ho an’ny olombelona mpanota ny fahasoavana sy ny fanambaràna, mba ho fantatry “ny rehetra ary tsy misy fahasarotana, omban’ny fitokiana mafy orina sy tsy mifangaro fahadisoana”¹⁰ jer. Kôns. Vatikana I: DS 3005DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Pie XII, enc. "Humani generis": DS 3876DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ny fahamarinana ara-pivavahana sy ara-môraly. Ny lalàna voa-Janahary no ahazoan’ny lalàna nambara sy ny fahasoavana, ny foto-piorenana nomanin’Andriamanitra sy nampifanarahina tamin’ny tsanganasan’ny Fanahy.

Andriamanitra, ilay Mpahary antsika sy Mpanavotra antsika, dia nifidy an’i Israely ho vahoakany sy nanambara taminy ny Lalànany, sady nanomana tamin’izany ny fahatongavan’i Kristy. Fahamarinana maro takatry ny saina amin’izao fotsiny no nasehon’ny Lalànan’i Môizy. Tao anatin’ny fanekem-Pamonjena no nanambaràna sy nanamarinana azy ireny.

Ny Lalàna taloha no toetra voalohany ny lalàna nambara. Voafintina ao amin’ny didy folo ireo baikony ara-môraly. Ireo baikon’ny Didy folo no mametraka ny fototry ny fiantsoana ny olombelona, natao mitovy endrika amin’Andriamanitra ; mandrara izay mifanohitra amin’ny fitiavana an’ Andriamanitra sy ny namana izy ireo, ary mandidy izay takìn’io fitiavana io. Ny Didy folo no fahazavana nomena ny kônsiansin’ny olombelona rehetra, mba hampiseho aminy ny antso sy ny lalan’Andriamanitra, sy hiaro azy amin’ny ratsy. Izay tsy voavakin’ny olombelona ao am-pon’izy ireo no nosoratan’ Andriamanitra tamin’ny takelaky ny Lalàna¹¹ Md Augustin, Psal. 57,1..

Araka ny lovam-panahy kristianina, ny Lalàna masina¹² jer. Rôm 7,12., ara-panahy¹³ jer. Rôm 7,14. sy tsara¹⁴ jer. Rôm 7,16. dia tsy mbola lavorary. Toy ny mpanabe ny lalàna¹⁵ jer. Gal 3,24., izay mampiseho ny tsy maintsy hatao, fa tsy manome avy amin’ny tenany ny hery sy ny fahasoavan’ny Fanahy Masina mba hanatanterahana azy. Noho ny fahotana izay tsy azony esorina, dia mijanona ho lalàm-panandevozana izy. Araka an’i Md Paoly, ny miampanga sy ny mampibaribary ny fahotana izay mamorona ny “lalànan’ny fanirian-dratsin’ny nofo”¹⁶ jer. Rôm 7. ao am-pon’ny olombelona, no tena anjara asany. Kanefa, mijanona ho dingana voalohany amin’ny lalan’ny Fanjakan’Andriamanitra ny Lalàna. Manomana sy mandamina ny vahoaka voafidy sy ny kristianina tsirairay izy, ho amin’ny fibebahana sy ho amin’ny finoana an’Andriamanitra Mpamonjy. Mampahazo ny fampianarana izay maharitra mandrakizay izy, tahaka ny Tenin’Andriamanitra.

Fanomanana ny Evanjely ny Lalàna taloha. “Faminaniana sy fampianarana ny zava-misy hoavy ny Lalàna”¹⁷ Md Irénée, haer. 4,15,1.. Maminany sy manambara mialoha ny tsanganasam-panafahana amin’ny fahotana izy, izay hotanteraka amin’ny alalan’i Kristy ; manome ao amin’ny Testamenta Vaovao ny sary, ny “tandindona”, ny fanehoana an’ohatra izy, mba hanehoana ny fiainana araka ny Fanahy. Farany, mihafeno ny Lalàna amin’ny alalan’ny fampianaran’ireo boky momba ny fahendrena sy ny mpaminany izay mitari-dalana azy mankamin’ny Fanekem-pihavanana Vaovao sy ny Fanjakan’ny lanitra.

Nisy (....), faha-fitondran’ny Fanekem-pihavanana Taloha, olona izay nanana ny fitiavana sy ny fahasoavan’ny Fanahy Masina, ary naniry indrindra ny fampanantenana ara-panahy sy mandrakizay, ka tamin’ izany no nifandraisan’izy ireo tamin’ny Lalàna vaovao. Mifamadika amin’izany, faha-Fanekem-pihavanana Vaovao, misy ny olona ara-nofo, mbola lavitry ny fahalavorarian’ny Lalàna vaovao : mba handrisihana azy ireo amin’ny tsanganasa feno hatsaram-panahy, dia nilaina ny fahatahorana ny sazy mafy sy ny fampanantenana ara-nofo sasany, hatramin’ny faha-Fanekem-pihavanana Vaovao. Na izany na tsy izany, na nandidy ny fitiavana aza ny Lalàna taloha, tsy nanome ny Fanahy Masina izy, izay amin’ny alalany “no androtsahana ny fitiavana ao am-pontsika” (Rôm 5,5) ¹⁸ Md Thomas d’A., s.th. 1-2, 107,1,ad 2..

Ny Lalàna vaovao na Lalànan’ny Evanjely no fahalavorariana ety an-tany ny Lalànan’Andriamanitra, voa-Janahary sy nambara. Tsanganasan’i Kristy sy voambara manokana tamin’ny toriteny teo an-Tendrombohitra izy. Tsanganasan’ny Fanahy Masina koa izy, ary, amin’ny alalany, manjary lalàna anaty mifehy ny fitiavana izy : “Hanao fanekem-pihavanana vaovao amin’ny fianakavian’i Israely Aho ( …). Halatsako ao an-tsain’izy ireo ny lalàko, hosoratako ao am-pon’izy ireo ireny, ka ho Andriamanitr’izy ireo Aho, ary ho vahoakako izy ireo” (Heb 8.8.10)¹⁹ jer. Jer 31,31-34..

Ny Lalàna vaovao no fahasoavan’ny Fanahy Masina noraisin’ny mpino tamin’ny alalan’ny finoana an’i Kristy. Miasa amin’ny alalan’ny fitiavana ny Lalàna vaovao ; mampiasa ny toritenin’ny Tompo izy mba hampianarana antsika izay tsy maintsy hatao, sy mampiasa ireo sakramenta mba hampita amintsika ny fahasoavana hanaovana izany :

Ilay izay te-handinika amim-pitiavam-bavaka sy amim-pahiratan-tsaina ny toriteny izay nambaran’ny Tompontsika teo an-tendrombohitra, tahaka ny amakiantsika izany ao amin’ny Evanjelin’i Md Matio, no hahita ao, tsy misy isalasalana na kely aza, ny lalàna fototra lavorary amin’ny fiainana kristianina. (…) Io toriteny io no mirakitra ny fitsipika rehetra sahaza itantanana ny fiainana kristianina²⁰ Md Augustin, serm. Dom. 1,1,1..

Ny Lalàn’ny Evanjely no “manatanteraka”²¹ jer. Mt 5,17-19., manadio, mihoatra ary mitondra ho amin’ny fahalavorariany ny Lalàna taloha. Ao amin’ireo hasambarana no tanterahiny ireo fampanantenan’Andriamanitra, amin’ny fanandratana an’ireo sy amin’ny fandrindrana an’ireo amin’ny “Fanjakan’ny lanitra”. Avantany amin’ireo izay vonon-kandray amim-pinoana io fanantenana vaovao io : ny mahantra, ny manetry tena, ny mitomany, ny madio fo, ny enjehina noho ny amin’i Kristy, amin’ny fanoritana araka izany ny lalana mahagaga mankany amin’ny Fanjakan’ny lanitra.

Ny Lalàn’ny Evanjely no manatanteraka ny baikon’ny Lalàna. Ny toritenin’ny Tompo, lavitra ny hanafoana na hanamaivan-danja ny fitsipika ara-môraly avy amin’ny Lalàna taloha, no mamoaka avy amin’izany ny fisiana an’eritreritra miafina sy mampitranga avy amin’izany ny zava-baovao takìna : ny toritenin’ny Tompo no mampiseho amin’izany ny fahamarinana manontolo avy amin’Andriamanitra sy avy amin’ny olombelona. Tsy manampy didy ety ivelan’ny vaovao izy, fa mandeha hatramin’ny fanavaozana ny fototry ny asa, izany hoe ny fo, izay ao ny olombelona no mifidy ny madio na ny tsy madio²² jer. Mt 15,18-19., izay ao no ipoiran’ny finoana, ny fanantenana ary ny fitiavana, sy, miaraka amin’ireo, ny herim-panahy hafa. Tahaka izany no itondran’ny Evanjely ny Lalàna ho amin’ny hafenoany amin’ny alalan’ny fakana tahaka ny fahalavorarian’ny Ray any an-danitra²³ jer. Mt 5,48., amin’ny alalan’ny famelana ny hadisoan’ny fahavalo sy ny fivavahana ho an’ireo mpanenjika, sahala amin’ny fahalalam-pon’ Andriamanitra²⁴ jer. Mt 5,44..

Manao asam-pivavahana ny Lalàna vaovao : ny fiantrana, ny fivavahana ary ny fifadian-kanina, amin’ny fandrindrana an’ireo amin’ny “Ray izay mahita ao amin’ny miafina”, mifanohitra amin’ny faniriana “ho hitan’ny olona”²⁵ jer. Mt 6,1-6.16-18.. Ny “Rainay” no fivavahany²⁶ Mt 6,9-13..

Ny Lalàn’ny Evanjely dia misy safidy hentitra eo amin’ny “lalana roa”²⁷ jer. Mt 7,13-14. sy ny fampiharana ny tenin’ny Tompo²⁸ jer. Mt 7,21-27. ; fintininy amin’ny fitsipika volamena izany : “Koa amin’izany, izay rehetra tianareo hataon’ny olona aminareo, dia mba ataovy amin’ny olona koa toraka izany, fa izany no Lalàna sy Mpaminany” (Mt 7,12)²⁹ jer. Lk 6,31.. Ny “didy vaovao ” an’i Jesoa³⁰ jer. Jo 13,34. no ifaharan’ny Lalàn’ny Evanjely manontolo, dia ny ifankatiavantsika tahaka ny itiavany antsika³¹ jer Jo 15,12..

Mety ny mampifandray ny katesezy môraly ao amin’ny fampianaran’ny apôstôly, tahaka ny ao amin’ny Rôm 12-15; 1 Kôr 12-13; Kôl 3-4; Efez 4-6; sns., amin’ny toritenin’ny Tompo. Izany fitambaram-pampianarana izany no mampita ny fampianaran’ny Tompo miaraka amin’ny fahefan’ny apôstôly, indrindra amin’ny alalan’ny fanehoana ny hatsaram-panahy izay avy amin’ny finoana an’i Kristy sy entanin’ny fitiavana, ilay fanomezana voalohany indrindra avy amin’ny Fanahy Masina. “Aoka tsy asiana fihatsarambelatsihy ny fitiavanareo namana. (...) Aoka ny fitiavan’ny mpiray tam-po no hamatotra anareo amin’ny fitiavana (...) omban’ny hafaliana amin’ny fanantenana, fiaretana amin’ny fahoriana, fitozoana amin’ny fivavahana, fanampiana ny olomasina araka izay ilaina, fahazotoana mampiantrano vahiny” (Rôm 12,9-13). Izany katesezy izany no mampianatra antsika koa handinika ny adin-tsaina amin’ny fahazavan’ ny fifandraisantsika amin’i Kristy sy amin’ny Fiangonana³² jer. Rôm 14; 1 Kôr 5-10..

Ny Lalàna vaovao dia antsoina hoe lalàm-pitiavana, satria izy no mampiasa amin’ny alalan’ny fitiavana izay arotsaky ny Fanahy Masina fa tsy amin’ny alalan’ny tahotra ; lalàm-pahasoavana, satria izy no manome ny herin’ny fahasoavana mba hiasana amin’ny alalan’ny finoana sy ny sakramenta ; lalàm-pahafahana³³ jer. Jak. 1,25; 2,12., satria izy no manafaka antsika amin’ny fitandremana ara-pombam-pivavahana sy ara-pitsaràn’ny Lalàna taloha, mampirona antsika hiasa an-tsitrapo amin’ny tosi-kerim-pamporisikin’ny fitiavana, ary farany mampita antsika amin’ny toetran’ny mpanompo “izay tsy mahalala ny ataon’ny Tompony”, ho amin’ny toetran’ny sakaizan’i Kristy, “satria izay rehetra reko tamin’ny Raiko, dia efa nambarako taminareo” (Jo 15,15), hoy izy, na koa ho amin’ny toetran’ny zanaka mpandova³⁴ jer. Gal 4,1-7.21-31; Rôm 8,15-17..

Ankoatra ireo didy amin’ny Lalàna vaovao, dia misy koa ireo torohevitry ny Evanjely avy aminy. Ny fanavahan’ny lovam-pampianarana ireo didin’ Andriamanitra amin’ireo torohevitry ny Evanjely, dia miorina amin’ny fitiavana, izay fahalavorarian’ny fiainana kristianina. Ireo didy dia natokana hanesorana izay tsy mifanaraka amin’ny fitiavana. Ireo torohevitry ny Evanjely kosa dia mikendry ny hanala izay mety mahatonga ny sakana amin’ ny fivelaran’ny fitiavana, na dia tsy mifanohitra aminy aza³⁵ jer. Md Thomas d’A., s. th., 2-2; 184,3..

Ireo torohevitry ny Evanjely dia maneho ny fahatanterahana amin-kery ny fitiavana tsy mety afa-po na oviana na oviana raha tsy mahafoy bebe kokoa lalandava. Izy ireo no manamarina ny ezaka ataony sy mitarika ho amin’ny faharisihan’ny fanahintsika. Ny fahalavorarian’ny Lalàna vaovao dia mifototra indrindra amin’ny didim-pitiavana an’Andriamanitra sy ny namana. Ireo torohevitry ny Evanjely kosa no manoro ireo lalana mivantana kokoa sy ireo fomba moramora kokoa hiainana ny didim-pitiavana, sy mampiasa an’ireo araka ny antson’ny tsirairay :

[Andriamanitra] tsy mitady ny hitandreman’ny tsirairay ny torohevitra rehetra an’ny Evanjely, fa ireo izay hany sahaza ny faha-samy hafa ny olona, ny fotoana, ny toe-java-miseho ary ny hery, tahaka izany koa izay takìn’ny fitiavana ; satria, noho ny fitiavana izay mpanjakavavin’ ny hatsaram-panahy rehetra, ny didy rehetra, ny torohevitra rehetra, ary raha atao bango tokana ny lalàna rehetra sy ny asa kristianina rehetra, dia izy no manome ireo ho an’ny olona rehetra na lehilahy na vehivavy, ny laharana, ny filaminana, ny fotoana ary ny hasarobidy³⁶ Md François de Sales, amour 8,6..

Manana fahefana hanamarina antsika ny fahasoavan’ny Fanahy Masina, izany hoe mandio antsika noho ny fahotantsika sy mampita amintsika “ny fahamarinan’Andriamanitra amin’ny alalan’ny finoana an’i Jesoa-Kristy” (Rôm 3,22) sy amin’ny alalan’ny Batemy⁴⁰ jer. Rôm 6,3-4. :

Raha miara-maty amin’i Kristy isika, dia mino fa hiara-belona Aminy koa ; sady fantatsika fa i Kristy rahefa nitsangana velona avy amin’ny maty, dia tsy maty intsony, tsy manan-kery Aminy intsony ny fahafatesana. Satria ny fahafatesany moa dia fahafatesana indray maka ny amin’ny fahotana, fa ny fahavelomany kosa, dia fahavelomana ho an’Andriamanitra. Ary ianareo koa, aoka ho toy ny efa maty ny amin’ny fahotana, fa velona kosa ho an’Andriamanitra ao amin’i Kristy Jesoa (Rôm 6,8-11).

Noho ny herin’ny Fanahy Masina, dia sady mandray anjara amin’ny fijalian’i Kristy isika maty amin’ny fahotana, no mandray anjara koa amin’ ny Fitsanganany ho velona ka ateraka amin’ny fiainam-baovao ; sady rantsambatan’i Kristy isika ao amin’ ny Fiangonana Vatany⁴¹ jer. 1 Kôr 12., no sampam-boaloboka vita grefy amin’ny Tenany Voaloboka⁴² jer. Jo 15,1-4. :

Amin’ny alalan’ny Fanahy no ananantsika anjara amin’ Andriamanitra. Ary amin’ny alalan’ny fandraisana anjaran’ny Fanahy, no manjary mpandray anjara amin’ny fomba aman-toetran’Andriamanitra isika (...). Noho izany, ireo izay onenan’ny Fanahy dia voasandratra ho Andriamanitra ⁴³ Md Athanase, ep. Serap. 1,24..

Ny tsanganasa voalohany amin’ny fahasoavan’ny Fanahy Masina dia ny fibebahana, izay mahatonga fanamarinana araka ny nolazain’i Jesoa amin’ny fiantombohan’ny Evanjely hoe : “Mibebaha ianareo, fa akaiky tokoa ny Fanjakan’ny lanitra” (Mt 4,17). Ny fanentanan’ny fahasoavana no mampiverina ny olombelona amin’Andriamanitra, sy mampiala azy amin’ ny fahotana, sady koa andraisany ny famelan-keloka sy ny fanamarinana avy any ambony. “Noho izany, ny fanamarinana dia mirakitra famelana ny fahotana, fanamasinana ary fanavaozana ny olona anaty”⁴⁴ Kôns. Trente: DS 1528DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny fanamarinana no manala ny olona amin’ny fatotry ny fahotana izay fitsipahana ny fitiavan’Andriamanitra, sy mandio ny fony amin’izany. Tanteraka ny fanamarinana, aorian’ny fahazoana ny famindram-pon’ Andriamanitra izay anomezana ny famelan-keloka. Izy no mampihavana ny olona amin’Andriamanitra. Izy no manafaka amin’ny fanandevozan’ny fahotana sy manasitrana izany.

Ny fanamarinana koa no fandraisana ny fahamarinan’Andriamanitra amin’ny alalan’ny finoana an’i Jesoa-Kristy. Ny hoe fahamarinana eto izany, dia ilazana ny fahitsian’ny fitiavan’Andriamanitra. Miaraka amin’ny fanamarinana, dia voarotsaka ao am-pontsika ny finoana sy ny fanantenana ary ny fitiavana, ary nomena antsika ny fanekena ny sitrapon’ Andriamanitra.

Ny fanamarinana no nahatonga antsika ho mendri-balisoa tamin’ny alalan’ny fijalian’i Kristy izay nanolo-tena teo amin’ny Hazofijaliana ho sorona velona, masina sy ankasitrahan’Andriamanitra, izay nampanjary ny ra ho fitaovam-piarovan’Andriamanitra amin’ny fahotan’ny olombelona rehetra. Tamin’ny Batemy, sakramentan’ny finoana, no nanomezana ny fanamarinana. Mampitovy antsika amin’ny fahamarinan’Andriamanitra izay mahatonga antsika ho marina ao anaty noho ny herin’ny famindram-pony ny fanamarinana. Ny Voninahitr’ Andriamanitra sy Kristy, sy ny fanomezana ny fiainana mandrakizay no zavatra kendreny⁴⁵ jer. Kôns. Trente: DS 1529DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. :

Ankehitriny, tsy amin’ny Lalàna, dia naseho ny fahamarinana avy amin’Andriamanitra, izay nambaran’ny Lalàna sy ny Mpaminany, dia fahamarinana avy amin’Andriamanitra noho ny finoana an’i Jesoa-Kristy, natao ho an’izay rehetra mino, - satria tsy misy avaka, fa samy nanota izy rehetra, ka tsy manana ny voninahitr’ Andriamanitra - fa hamarininy maimaim-poana amin’ny fahasoavany izy ireo, noho ny fanavotana izay tanteraka ao amin’i Kristy Jesoa : Izy no natsangan’ Andriamanitra ampahibemaso ho sorom-pifonana amin’ny rany noho ny finoana ; sitrany ny mampiharihary ny fahamarinany, noho Izy tsy dia nanameloka loatra ny fahotana fahiny tamin’ny andron’ny fandeferany ; sitrany ny mampiharihary ny fahamarinany amin’ny andro ankehitriny, mba ho hita ho marina sady manamarina ilay izay manam-pinoana an’i Jesoa (Rôm 3,21-26).

Ny fanamarinana dia manorina ny fiaraha-miasan’ny fahasoavan’ Andriamanitra sy ny fahafahan’ny olombelona. Miseho eo amin’ny olona ny fanamarinana, rahefa mankato ny finoana amin’ny Tenin’Andriamanitra izay mitaona azy hibebaka izy, sy rahefa miara-miasa amim-pifankatiavana eo ambany tosi-kerim-pamporisikin’ny Fanahy Masina izay mampahalala azy mialoha sy miaro azy :

Rahefa manohina ny fon’ny olombelona amin’ny alalan’ny fitsilovan’ ny Fanahy Masina Andriamanitra, dia tsy hoe tsy mahazo manao na inona na inona izy amin’ny fandraisana io fitsilovan-tsaina io, fa azony atao koa ny manary izany ; saingy tsy azony atao kosa ny manao izay tiany atao amin’ny fahamarinana eo anatrehan’Andriamanitra, raha tsy omban’ny fahasoavany ⁴⁶ jer. Kôns. Trente: DS 1525DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny fanamarinana no tsanganasa tsara indrindra amin’ny fitiavan’ Andriamanitra naharihary tao amin’i Kristy Jesoa sy nomena tamin’ny alalan’ny Fanahy Masina. Heverin’i Md Augustin fa “ny fanamarinana ny olona ratsy fanahy mpankahala fivavahana no tsanganasa lehibe kokoa noho ny fahariana ny lanitra sy ny tany”, satria “hihelina ihany ny lanitra sy ny tany fa haharitra kosa ny famonjena sy ny fanamarinana ny olom-pinidy”⁴⁷ Md Augustin in Ev. Jo 72,3.. Heveriny koa aza fa ny fanamarinana ny mpanota no mahery kokoa noho ny fahariana ny anjely ho amin’ny fahamarinana, satria ny fanamarinana ny mpanota dia manaporofo famindram-po faran’izay lehibe.

Ny Fanahy Masina no mpampianatra ao anatin’ny olona. Rahefa aterany ho “olona anaty” (Rôm 7,22 ; Efez 3,16) kosa ny olona, dia ny fanamarinana no mahatonga ho masina ny maha-olona manontolo :

Raha nanolotra ny rantsambatanareo ho mpanompon’ny fahalotoana sy ny tsy fanarahan-dalàna ianareo fahiny, ka naharatsy ny toetranareo, dia atolory toy izany koa izy ireo ankehitriny ho mpanompon’ny fahamarinana mba hahamasin-toetra anareo. (...) Ary ankehitriny, rahefa afaka tamin’ny fahotana ianareo, ka tonga mpanompon’Andriamanitra, dia ny fahamasinana no vokatra azonareo, ary ny fiainana mandrakizay any amin’ny farany (Rôm 6,19.22).

Avy amin’ny fahasoavan’Andriamanitra ny fanamarinana antsika. Ny fahasoavana no tombon-tsoa sy vonjy maimaim-poana izay omen’ Andriamanitra antsika mba hamaliana ny antsony : manjary zanak’ Andriamanitra⁴⁸ jer. Jo 1,12-18., zanaka natsangana⁴⁹ jer. Rôm 8,14-17., mpandray anjara amin’ny fomba aman-toetran’Andriamanitra⁵⁰ jer. 2 Pi 1,3-4., amin’ny fiainana mandrakizay⁵¹ jer. Jo 17,3..

Ny fahasoavana dia fiombonana anjara amin’ny fiainan’ Andriamanitra, izy no mampiditra antsika ao anatin’ny fiainam-pifankatiavan’ny Trinite Masina : amin’ny Batemy no andraisan’ny kristianina anjara amin’ny fahasoavan’i Kristy, Lohan’ny Vatany. Amin’ny maha-“zanaka natsangana” ny kristianina, dia azony atao amin’izay ny miantso an’ Andriamanitra hoe “Ray”, amin’ny fiombonany amin’ny Zanaka Lahitokana. Ny ain’ny Fanahy izay mitsoka rivo-pitiavana ao aminy sy manabe ny Fiangonana no raisiny.

Ilay fiantsoana ho amin’ny fiainana mandrakizay dia mihoatra ny natoraly. Miankina manontolo amin’ny fanomezana maimaim-poana ataon’Andriamanitra mialoha izany, satria Izy irery no afaka manambara tena sy manolo-tena ny Tenany ihany. Mihoatra ny herim-pahaizan’ny sain’olombelona sy ny herin’ny sitrapony izany, toy ny an’ny zavaboary rehetra⁵² jer. 1 Kôr 2,7-9..

Ny fahasoavan’i Kristy no fanomezana maimaim-poana izay atolotr’ Andriamanitra antsika avy amin’ny fiainany, ary arotsaky ny Fanahy Masina ao amin’ny fanahintsika, mba hanasitrana azy amin’ny fahotana sy hanamasina azy : Izany no hoe fahasoavana mahamasina na fahasoavana manandratra ho Andriamanitra, noraisina tamin’ny Batemy. Izany no loharanon’ny tsanganasam-panamasinana ao amintsika⁵³ jer. Jo 4,14; 7,38-39. :

Noho izany, na iza na iza ao amin’i Kristy, dia zavaboary vaovao izy; lasa ny zavatra taloha, fa indro zavatra vaovao no eo. Ary izany rehetra izany dia avy amin’Andriamanitra izay nampihavana antsika Aminy indray tamin’ny alalan’i Kristy (2 Kôr 5,17-18).

Ny fahasoavana mahamasina dia fanomezana maharitra, toe-panahy mahazatra tsy miovaova sy mihoatra ny natoraly mandavorary ny fanahy tokoa mba hahatonga azy ho afaka miaina miaraka amin’Andriamanitra, sy hanao asa amam-pitondran-tena amin’ny alalan’ny fitiavany. Havahana eto ny fahasoavana mampaharitra amin’ny hatsaran-toetra, izay fironan’ny fanahy tsy tapaka ny mivelona sy miasa araka ny antson’Andriamanitra, sy ireo fahasoavana mitahy izay manondro ny firotsahan’Andriamanitra an-tsehatra na amin’ny fiandohan’ny fibebahana izany na mandritra ny tsanganasa fanamasinana.

Ny fanomanana ny olona handray ny fahasoavana dia efa tsanganasan’ny fahasoavana. Ilaina izany mba handrisihana sy hanohanana ny fiarahantsika miasa amin’ny fanamarinana amin’ny alalan’ny finoana sy ny fiarahantsika miasa amin’ny fanamasinana amin’ny alalan’ny fitiavana. Tontosain’ Andriamanitra ao amintsika izay natombony, “satria Izy no manomboka ny asa izay mahatonga antsika hikasa, ary Izy no manatontosa, amin’ny fiarahany miasa amintsika, ny finiavantsika efa nibebaka”⁵⁴ Md Augustin, grat. 17,33. :

Marina fa miasa koa isika, nefa isika tsy manao afa-tsy ny miasa miaraka amin’Andriamanitra izay manao ny asa. Satria ny famindram-pony no mialoha antsika mba ho sitrana isika, ary mbola manaraka ato afarantsika izany mba hamelombelon’aina antsika, raha vao sitrana isika; ny famindram-pony no mialoha antsika mba ho voantso isika, ary mbola manaraka ato afarantsika izany, mba homem-boninahitra isika ; ny famindram-pony no mialoha antsika mba hivelona araka ny fitiavam-bavaka isika, ary mbola manaraka ato afarantsika izany, mba hahavelona antsika mandrakizay miaraka amin’Andriamanitra, satria raha tsy misy Azy tsy mahefa na inona na inona isika⁵⁵ Md Augustin, nat. et grat. 31,35..

Ny fialohavan’Andriamanitra manao ny asa amin-kalalahana dia mitaky valiny amin-kalalahana avy amin’ny olombelona, satria tamin’ny naharian’ Andriamanitra ny olombelona hitovy endrika Aminy no nanomezany azy, miaraka amin’ny fahafahana, ny fahazoana mahalala Azy sy mitia Azy. Koa, tsy ho tafiditra ao amin’ny fiombonam-pitiavana ny fanahy, raha tsy amin-kalalahana ihany. Fa Andriamanitra kosa no manohina eo no eo avy hatrany sy manetsika mivantana ny fon’ny olombelona. Napetrany ao amin’ny olombelona ny faniriana ny marina sy ny tsara izay Izy irery no afaka mahaampoka izany. Ny fampanantenana ny “fiainana mandrakizay” no mamaly, mihoatra ny fanantenana rehetra, an’io faniriana io :

Nony vita ny tsanganasanao tsara indrindra (...), ka nitsahatra Ianao tamin’ny andro fahafito, dia ny mba hilazana aminay mialoha amin’ny alalan’ny feon’ny bokinao, fa amin’ny fiafaran’ny tsanganasanay “izay tsara indrindra”, izay Ianao ihany no nanome anay izany, dia hitsahatra ao Aminao koa izahay amin’ny sabatan’ny fiainana mandrakizay⁵⁶ Md Augustin, conf. 13, 36. 38..

Ny fahasoavana no voalohany sy ambonin’ny rehetra amin’ny fanomezan’ ny Fanahy izay manamarina antsika sy manamasina antsika. Kanefa ny fahasoavana koa no misy ny fanomezana izay omen’ny Fanahy ho antsika mba handraisantsika anjara amin’ny tsanganasany, mba hahatonga antsika ho afaka miara-miasa amin’ny famonjena ny hafa sy amin’ny fitomboan’ ny Vatan’i Kristy, dia ny Fiangonana izany. Ireo no fahasoavana ara-tsakramenta, fanomezana manokana amin’ny sakramenta samy hafa. Ireo koa, ankoatra izany, no fahasoavana manokana antsoina koa hoe fanomezam-pahasoavana araka ny teny grika nampiasain’i Md Paoly, izay midika hoe fanambinana, fanomezana maimaim-poana, tombon-tsoa⁵⁷ jer. FF 12.. Ny fanomezam-pahasoavana, na manahoana na manahoana ny toetran’izy ireny, indraindray mampitolagaga, tahaka ny fanomezana hanao zava-mahagaga na hiteny amin’ny fiteny tsy fantatra, dia nalahatra ho amin’ny fahasoavana mahamasina, ary mikendry ny soa iombonan’ny Fiangonana. Natao ho amin’ny asa fitiava-namana izay mandrafitra ny Fiangonana izy ireny⁵⁸ jer. 1 Kôr 12..

Amin’ireo fahasoavana manokana, dia tsara ny mampahalala fa anisany ireo fahasoavana mitahy izay manampy amin’ny fanaovana ny adidy aman’andraikitra amin’ny fiainana kristianina sy ny andraiki-panompoana eo anivon’ny Fiangonana :

Samy manana ny anjara fanomezana isika, araka ny fahasoavana nomena antsika, ka raha fanomezana haminany izany, ampiasao araka ny finoantsika izany ; raha fanomezana hanompo, dia aoka hanompo ; ny mpampianatra, aoka hampianatra ; ny mpananatra, aoka hananatra. Izay mizara, aoka izy hanao izany amim-pahatsorana ; izay mitondra, aoka izy hanao izany amim-pahazotoana ; izay manao asa fiantrana, aoka izy hanao izany amin-kafaliana. (Rôm 12,6-8).

Ny fahasoavana, noho izy mihoatra ny natoraly, dia tsy mety ho takatry ny fahalalantsika azo tamim-pahazarana, sy tsy mety ho fantatra raha tsy amin’ny finoana. Noho izany, tsy azontsika atao ny manamarim-pototra amin’ny fihetseham-pontsika na amin’ny tsanganasantsika, mba hamoahana fehin-kevitra amin’izany fa voamarina sy voavonjy isika⁵⁹ jer. Kôns. Trente: DS 1533-1534DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Kanefa, araka ny tenin’ny Tompo hoe : “Ny voany no hahafantaranareo azy” (Mt 7,20), ny fiheverana ny soa avy amin’Andriamanitra, eo amin’ ny fiainantsika sy eo amin’ny fiainan’ireo olomasina, no manome antoka antsika fa ny fahasoavana dia miasa ao amintsika sy mandrisika antsika ho amin’ny finoana lehibebe kokoa hatrany sy amin’ny fihetsika maneho fahantrana feno fitokiana.

Ahitana ny iray amin’ireo malaza tsara tokoa amin’io fihetsika io ny valin-tenin’i Mb Jeanne d’Arc tamin’ny fanontaniana fandrika napetraky ny mpitsaràn’ny Fiangonana azy : “Nanontaniana izy, raha toa ka fantany fa ao anatin’ny fahasoavan’Andriamanitra izy ; dia novaliany hoe : "Raha tsy ao anatiny aho, dia ho ankasitrahan’ Andriamanitra ny hametraka ahy ao ; raha ao anatiny aho, dia ho ankasitrahan’Andriamanitra ny hitahiry ahy ao"”⁶⁰ Jeanne d’Arc, proc..

Ny teny hoe “mahamendri-balisoa”, dia ilazana, amin’ny ankapobeny, ny karama tsy maintsy aloan’ny ankohonana na ny fikambanana amin’ny asa nataon’ny iray amin’ireo mpikambana ao aminy, asa izay tsapa ho soa natao na ratsy natao, mendri-balisoa na mendri-tsazy. Ny mahamendri-balisoa dia iandraiketan’ny herim-panahy fahamarinana araka ny fototry ny fitovian-jo izay mitantana azy.

Eo anatrehan’Andriamanitra, raha jerena amin’ny hevitra hentitra momba ny zo, dia tsy misy ny mahamendri-balisoa ny olombelona. Satria, tsy misy fetra ny tsy fitovian-jo eo Aminy sy amintsika, sady avy Aminy, ilay Mpahary antsika, no andraisantsika ny zavatra rehetra.

Ny mahamendri-balisoa ny olombelona eo akaikin’Andriamanitra amin’ny fiainana kristianina, dia avy amin’izay nomanin’ Andriamanitra tamin-kalalahana hampandray anjara ny olombelona amin’ny tsanganasan’ny fahasoavany. Koa ny asa voalohany amin’izany, dia ny asan’ny maha-Ray an’Andriamanitra amin’ny herim-pahasoavany, izay vao ny faharoa, dia ny asa amam-pihetsika ataon’ny olombelona amin-kalalahana amin’ny fiarahana miasa Aminy ; araka izany, ny fahasoavan’ Andriamanitra aloha no tsy maintsy heverina fa mendri-balisoa amin’ny tsanganasa tsara rehetra, izay vao ny mpino. Ankoatra izany, ny mahamendri-balisoa ny olona dia miverina amin’Izy Andriamanitra ihany, satria ny asany tsara no mahatonga, ao amin’i Kristy, ny famalifaliana sy ny vonjy avy amin’ny Fanahy Masina.

Ny fananganana ho zanaka, izay mahatonga antsika, amin’ny alalan’ny fahasoavana, ho mpandray anjara amin’ny fomba aman-toetran’ Andriamanitra, dia mety hanome antsika, araka ny fahamarinana maimaim-poana avy amin’Andriamanitra, ny tena mahamendri-balisoa tokoa. Ao amin’izany ny zo avy amin’ny fahasoavana, ny zo feno amin’ny fitiavana, no mahatonga antsika ho “mpiray lova” amin’i Kristy sy mendrika hahazo ny “lova nampanantenaina ho amin’ny fiainana mandrakizay”⁶² Kôns. Trente: DS 1546DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny mahamendri-balisoa amin’ny tsanganasa tsara ataontsika dia fanomezan’ny hatsaram-pon’Andriamanitra”⁶³ jer. Kôns. Trente: DS 1548DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. “Ny fahasoavana no mialoha ; ankehitriny omena izay tsy maintsy efaina. (…) Koa, ny mahamendri-balisoa dia fanomezan’Andriamanitra”⁶⁴ Md Augustin, serm. 298, 4-5..

Ny fialohavana manao ny asa, amin’ny raharaham-pahasoavana, dia an’ Andriamanitra, ka tsy misy olona mety ho mendri-balisoa amin’ilay fahasoavana voalohany, izay iandohan’ny fibebahana, ny famelan-keloka ary ny fanamarinana. Aorian’izany, noho ny fahasoavam-panentanan’ny Fanahy Masina sy ny fitiavana, dia mety ho mendri-balisoa isika na ho an’ny tenantsika na ho an’ny hafa, hahazoana ireo fahasoavana ilaina amin’ny fanamasinana antsika, amin’ny fitomboan’ny fahasoavana sy ny fitiavana, toy ny fahazoana ny fiainana mandrakizay. Ireo soa aman-karena ara-batana eto an-tany koa, toy ny fahasalamana, ny fisakaizana, dia mety ho valisoa mendrika ho azo araka ny fahendren’Andriamanitra. Ireny fahasoavana sy harena ireny no fototry ny fivavahana kristianina. Koa ny fivavahana kristianina dia miantoka ny filantsika ny fahasoavana amin’ireo asa mendri-balisoa.

Ny fitiavan’i Kristy no loharano ao amintsika izay ipoiran’ny mahamendri-balisoa antsika eo anatrehan’Andriamanitra. Ny fahasoavana, izay mampiray antsika amin’i Kristy amin’ny fitiavana mahery, no miantoka ny hatsaran’ireo asantsika ho mihoatra ny natoraly, ary avy eo, miantoka ny mahamendri-balisoa azy eo anatrehan’ Andriamanitra toy ny eo anatrehan’olombelona. Nahatsiaro tena lalandava ny olomasina fa tena fahasoavana tokoa no mahamendri-balisoa azy ireo.

Aorian’ny sesitany eto amin’ity tany ity, dia manantena aho fa handeha hifaly Aminao any an-Tanindrazana, nefa tsy te-hanangona ny mahamendri-balisoa any an-danitra aho, fa te hiasa ho an’ny Fitiavanao irery ihany (…). Amin’ny faran’ity fiainana eto ity, dia hiseho eo anatrehanao mitondra tanampolo aho, satria tsy nangataka taminao aho, ry Tompo, hanisa ny tsanganasako. Misy pentina ny fahamarinanay rehetra eo imasonao. Te hitafy ny Fahamarinanao àry aho sy te handray avy amin’ny Fitiavanao ny fahazoana Anao ihany mandrakizay ⁶⁵ Mb Therezin’i Jesoa Zazakely, offr.…

“Fa ny zavatra rehetra dia entin’Andriamanitra hahasoa izay tia Azy. (…) Satria ireo izay fantany rahateo no notendreny mialoha koa hitovy endrika amin’ny Zanany, mba ho Lahimatoa amin’ny rahalahy maro izy. Ireo izay notendreny no nantsoiny koa. Ireo izay nantsoiny no nohamarininy koa. Ireo izay nohamarininy no nomeny voninahitra koa” (Rôm 8,28-30).

“Ny antso ho amin’ny hafenoam-piainana kristianina sy ho amin’ny fahalavorariam-pitiavana dia miantefa amin’izay rehetra mino an’i Kristy, na inona na inona laharana misy azy ireo sy lalam-piainana arahin’izy ireo”⁶⁶ FF 40.. Ny olona rehetra no antsoina ho amin’ny fahamasinana : “Aoka ho lavorary ianareo tahaka ny fahalavorarian’ny Rainareo any an-danitra” (Mt 5,48).

Ny mpino dia tokony hampiasa ireo hery izay noraisin’izy ireo arakaraka ny fatran’ny fanomezan’i Kristy, hahazoana izany fahalavorariana izany, mba (…) ho voatokana ho amin’ny Voninahitr’ Andriamanitra sy ny fanompoana ny namana ny tenan’izy ireo sy ny fanahin’izy ireo manontolo, amin’ny fanatanterahana ny sitrapon’ny Ray, amin’ny zavatra rehetra. Amin’izany no hitombo vokatra be dia be ny fahamasinan’ny Vahoakan’Andriamanitra, toy ireo porofo mazava tsara asehon’ny tantaran’ny Fiangonana amin’ny alalan’ny fiainan’ireo olomasina be dia be⁶⁷ FF 40..

Ny kendren’ny fandrosoam-panahy dia ny firaisana lalina bebe kokoa hatrany amin’i Kristy. Antsoina hoe “místika” io firaisana io, satria izy io no mampiombona amin’ny misterin’i Kristy amin’ny alalan’ny sakramenta – “mistery masina” –, ary, ao amin’i Kristy kosa izy no mampiombona amin’ny misterin’ny Trinite Masina. Isika rehetra no antsoin’ Andriamanitra ho amin’io firaisana lalina miaraka Aminy io, na dia natao ho an’ny sasany ihany aza ny fahasoavana manokana na ny famantarana mampitolagaga momba io fiainana mistika io, mba hanehoana ny fanomezana maimaim-poana natao ho an’ny rehetra.

Ny lalan’ny fahalavorariana dia mandalo amin’ny Hazofijaliana. Tsy misy fahamasinana raha tsy misy fahafoizan-tena sy adim-panahy⁶⁸ jer. 2 Tim 4.. Mila famolahan-tena sy fampijalian-tena ny fandrosoam-panahy, fa izany no mitarika tsikelikely hiaina ao anatin’ny fiadanana sy ny hafaliana araka ireo hasambarana notorìn’i Jesoa :

Izay miakatra dia tsy hijanona na oviana na oviana ny hanomboka hatrany eo amin’ny fiatombohana, amin’ny alalan’ireo fanombohana tsy manam-piafarana. Izay misondrotra dia tsy hijanona na oviana na oviana ny maniry izay efa fantany⁶⁹ Md Grégoire de Nysse, hom. in Cant.8..

Ireo zanaky ny Fiangonana Masina renintsika dia manantena tokoa ny fahasoavan’ny fitozoana hatramin’ny farany sy ny valisoa avy amin’ Andriamanitra Rain’izy ireo, noho ny asa soa nataon’izy ireo tamin’ny alalan’ny fahasoavan’ny Ray, sy tamin’ny fiombonana amin’i Jesoa⁷⁰ jer. Kôns. Trente: DS 1576DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny mpino, amin’ny fitandremana ny fitsipi-piainana iray ihany, dia mizara “ny fanantenam-pahasambarana” amin’ireo izay avondron’ny famindram-pon’ Andriamanitra ao an-“Tanàna masina, dia i Jerosalema vaovao izay midina avy any an-danitra avy amin’Andriamanitra, voahaingo toy ny vehivavy ampakarina, voaomana ho an’ny Mpampakatra azy” (Apôk 21,2).

Ao amin’ny Fiangonana, amin’ny fiombonana miaraka amin’ny vita batemy rehetra, no anatanterahan’ny kristianina ny fiantsoana azy. Avy amin’ny Fiangonana no andraisany ny Tenin’Andriamanitra izay mirakitra ny fampianaran’ny “Lalànan’i Kristy” (Gal 6,2). Avy amin’ny Fiangonana no andraisany ny fahasoavana amin’ny sakramenta izay manohana azy eny “an-dalana”. Avy amin’ny Fiangonana no ianarany ny oha-pahamasinana ; ao amin’i Maria Virjiny Masina Indrindra no ahalalany ny endrika sy ny fototry izany oha-pahamasinana izany ; amin’ny fijoroana ho vavolombe-lona marina asehon’ireo izay mivelona ny fahamasinany no andanjalanjany izany; amin’ny lovam-piainana ara-panahy sy ny tantara lava momba ireo olomasina izay nialoha lalana azy, ka ankalazain’ny litorzia amin’ny fankalazana ny Olomasina, no ahitany izany.

Fanompoam-pivavahana ara-panahy, ny fiainana ara-môraly. “Manolotra ny tenantsika ho sorona velona, masina sy ankasitrahan’Andriamanitra”⁷³ jer. Rôm 12,1. isika, ao amin’ny Vatan’i Kristy izay irafetantsika, sy amin’ny fiombonana miaraka amin’ny fanatitry ny Eokaristiany. Amin’ny litorzia sy ny fankalazana ny sakramenta, ny vavaka sy ny fampianarana no mampiray amin’ny fahasoavan’i Kristy, mba hanazava sy hamelona ny asa amam-pitondran-tena kristianina. Ao amin’ny soron’ny Eokaristia no misy ny fototra sy ny tampon’ny fiainana ara-môraly, tahaka ny an’ny fitambaran’ ny fiainana kristianina.

Ny Fiangonana, “andry sy fiorenan’ny fahamarinana” (1 Tim 3,15), dia “nandray avy amin’ny apôstôly ny didy malaza navelan’i Kristy ny amin’ny hanambaràna ny marina mahavonjy”⁷⁴ FF 17.. “Adidin’ny Fiangonana ny manambara amin’ny fotoana rehetra sy amin’ny toerana rehetra ny fitsipika fototra ara-môraly, na dia izay mahakasika ny fitsipi-pifehezan’ny fiaraha-monina aza, ary koa ny mamoaka didim-pitsaràna eo amin’ny zavatra rehetra momba ny olombelona, arakaraka izay takìn’ny zo fototry ny olombelona sy ny famonjena ny fanahy”⁷⁵ CIC, can. 747,2..

Ny Fahefan’ny mpitondra Fiangonana mampianatra momba ny môraly, dia mazàna ampiasaina amin’ny katesezy sy amin’ny toriteny, omban’ny fanampian’ny asa soratry ny teôlôjianina sy ny mpanoratra boky masina. Toy izany ny fomba nampitampitana tamin’ny taranaka mifandimby, teo ambany fiarovana sy fitandreman’ireo mpitondra, ny “tahirin’ny” môraly kristianina, izay fitambaran’ny maha-izy manokana ny fitsipi-pifehezana, ny didy sy ny herim-panahy avy amin’ny finoana an’i Kristy sy velomin’ ny fitiavana. Izany katesezy izany dia mandray ho fototra araka ny fomba ifandovàna, eo an-kilan’ny Fiekem-pinoana sy ny Rainay, ny Didy folo izay manambara ny fototry ny fiainana ara-môraly sahaza ny olona rehetra.

Ny Evekan’i Rôma sy ny Eveka rehetra, amin’ny maha- “mpampianatra marina azy ireo, nomena ny fahefan’i Kristy, dia mitory amin’ireo vahoaka nankinina amin’izy ireo ny finoana izay tsy maintsy ekena sy ampiharina eo amin’ny fomba fiainana amam-pitondran-tena”⁷⁶ FF 25.. Ny Fahefa-mampianatra andavanandro sy manerana ny tany tontolo ataon’ny Papa sy ireo Eveka miombona aminy no mampianatra amin’ny mpino ny marina inoana, ny fitiavana tanterahina, ny hasambarana antenaina.

Ny ambaratonga fara tampony fandraisana anjara amin’ny fahefan’i Kristy dia iantohan’ny fanomezam-pahasoavana tsy feteza-mandiso momba ny fampianarana. Manenika faran’izay lavitra tahaka ny tahirim-Panambaràn’Andriamanitra koa io tsy feteza-mandiso io⁷⁷ jer. FF 25.; ary mbola manenika ny singafototra rehetra amin’ny fitambaram-pampianarana, ao anatin’izany ny môraly, izay raha tsy misy an’ireny ny fahamarinana mahavonjy momba ny finoana, dia tsy mety ho voatahiry, voazava na voatandrina⁷⁸ CDF, décl. "Mysterium Ecclesiae" 3..

Manenika ireo didy amam-pitsipika manokana amin’ny lalàna voa-Janahary koa ny fahefan’ny Toniam-pampianarana, satria ny fitandremana azy ireny, izay takìn’ilay Mpahary, dia ilaina amin’ny famonjena. Ny Toniam-pampianaran’ny Fiangonana, amin’ny fampahatsiahivana ireo didy amin’ny lalàna voa-Janahary, dia mampiasa ny anjara tsy azo avela amin’ny raharaha maha-mpaminany azy hitory ny marina amin’ny olona rehetra amin’ny maha-olona azy ireo sy hampahatsiahy azy ireo izay tokony ho toetran’izy ireo eo anatrehan’Andriamanitra⁷⁹ jer. FVA 14..

Ampianarina ny mpino fa ny Lalànan’Andriamanitra, nankinina amin’ny Fiangonana, no lalan’ny fiainana sy ny fahamarinana. Noho izany, manana zo ireo mpino⁸⁰ jer. CIC, can. 213. ho ampianarina ny didin’Andriamanitra mahavonjy, izay manadio ny fisainana mandanjalanja, ary, miaraka amin’ny fahasoavana, manasitrana ny sain’olombelona voaratra. Manana adidy koa anefa izy ireo hitandrina ny lalàm-panorenana sy ny didy hitsivolana avoakan’ny manam-pahefana ara-dalàna ao amin’ny Fiangonana. Na dia ireo fanapahan-kevitra momba ny fitsipi-pifehezana aza, dia mitaky fanekena ao anatin’ny fitiavana.

Amin’ny tsanganasa fampianarana sy fampiharana ny môraly kristianina, dia ilain’ny Fiangonana ny fahafoizan-tenan’ireo mpitondra azy, ny fahaizana amam-pahalalan’ireo teôlôjianina, ny anjara fanampian’ireo kristianina rehetra sy ireo olona tsara sitrapo. Ny finoana sy ny fanatanterahana an’asa ny Vaovao Mahafaly no mampahazo ho an’ny tsirairay ny fahalalana azo tamim-pahazarana momba ny fiainana “ao amin’i Kristy”, izay manazava azy sy mahatonga azy ho afaka mamantatra ny zava-misy marina momba an’Andriamanitra sy momba ny olombelona araka ny Fanahin’Andriamanitra⁸¹ jer. 1 Kôr 2,10-15.. Araka izany, afaka hampiasa an’ireo tsotra sy madinika indrindra ny Fanahy Masina, mba hanazava ny sain’ireo manam-pahaizana sy ireo ambony indrindra amin’ny fahamendrehan-kaja.

Toe-tsaim-panompoana ara-pirahalahiana sy fahafoizan-tena ho an’ny Fiangonana, amin’ny anaran’ny Tompo⁸² jer. Rôm 12,8.11., no tokony hanaovana ny andraiki-panompoana rehetra. Toy izany koa, kônsiansy mahay mitsara ara-môraly ny asan’ny tena manokana, no tokony hisorohan’ny tsirairay ny fikombonany amin’ny fiheverany irery. Noho izany, ny kônsiansin’ny tsirairay, araka izay azony atao, dia tokony hisokatra amin’ny fiheverana ny soa ho an’ny rehetra, araka izay voalaza ao amin’ny lalàna môraly sy voa-Janahary ary nambara, noho izany, voalaza koa ao amin’ny lalànan’ny Fiangonana sy ao amin’ny fampianarana nahazo lalana avy amin’ny Toniam-pampianaran’ny Fiangonana mikasika ny môraly. Tsy mety ny mampifanohitra ny kônsiansin’ny tena sy ny saina amin’ny lalàna môraly na amin’ny Toniam-pampianaran’ny Fiangonana.

Amin’izany no afaka hivelatra eo amin’ireo kristianina ny tena toe-tsaina maha-zanaka eo amin’ny Fiangonana. Izany no fomba tsara ivelaran’ny fahasoavan’ny Batemy izay niterahana antsika teo anivon’ny Fiangonana sy nahatonga antsika ho rantsambatan’ny Vatan’i Kristy. Ny Fiangonana, amin’ny fiahiany maha-reny azy, dia nanome antsika ny famindram-pon’ Andriamanitra izay mandresy ny fahotantsika rehetra sy miasa manokana ao amin’ny sakramentan’ny Fampihavanana. Reny mahakarakara tokoa izy, ka tsy sasatra manome sakafo antsika ao amin’ny litorziany, isan’andro isan’andro, dia ny Tenin’Andriamanitra sy ny Eokaristian’ny Tompo izany.

Ny didin’ny Fiangonana dia nalahatra eo amin’ny soridalana momba ny fiainana ara-môraly mifamatotra amin’ny fiainana ara-litorzia, ary mivelona amin’izany izy. Ny toetra manokana tsy maintsy atao avy amin’ ireo lalàna manan-kery didian’ny manam-pahefana ara-pastôraly hotandremana ireo, dia mikendry ny hiantohana ny mpino amin’ny faran’ izay kely ilaina amin’ny toe-tsaina enti-mivavaka sy amin’ny ezaka ara-môraly, hampitombo ny fitiavana an’Andriamanitra sy ny namana :

Ny didy voalohany (“Ny Alahady sy ny andro fety hafa voadidy hohamasinina, tsy maintsy mandray anjara amin’ny Lamesa Masina sy hifady ny asam-panompoana ny mpino”) dia mitaky ny mpino hankamasina ny andro izay ankalazana ny fahatsiarovana ny Fitsanganan’ny Tompo ho velona, tahaka izany koa ny fety lehibe litorzika izay anajana ny misterin’ny Tompo sy i Maria Virjiny Sambatra ary ny Olomasina rehetra, ka ny voalohany indrindra, dia ny fandraisana anjara amin’ny fankalazana ny Eokaristia izay mamory ny Ankohonana kristianina, sy hanafa-tena amin’ireny asa sy raharaha izay manampontsampona tsotr’izao ny fankamasinana ireo andro ireo⁸³ jer. CIC, can. 1246-1248; CCEOCCEO — Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium, can. 880, 3; can. 881, 1.2.4.. Ny didy faharoa (“Ny mpino rehetra dia tsy maintsy mikônfesy ny fahotany fara fahakeliny indray maka isan-taona”) no miantoka ny fiomanana amin’ny Eokaristia amin’ny alalan’ny fandraisana ny sakramentan’ny Fampihavanana, izay manohy ny asam-pibebahana sy famelan-keloky ny Batemy⁸⁴ jer. CIC, can.989; CCEOCCEO — Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium, can.719.. Ny didy fahatelo (“Ny mpino rehetra dia tsy maintsy mandray ny Kômonio Masina fara fahakeliny isan-taona amin’ny Paka”) no miantoka ny faran’izay kely amin’ny fandraisana ny Vatana aman-dRan’ny Tompo mifandray amin’ireo fetin’ny Paka, fototra sy foiben’ny litorzia kristianina⁸⁵ jer. CIC, can. 920; CCEOCCEO — Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium, can. 708; 881,3..

Ny didy fahefatra (“Amin’ireo andro fivalozana naraikitry ny Fiangonana, ny mpino dia tsy maintsy mifady hena sy mifehy tena amin’ny fifadian-kanina”) no miantoka ny fotoanan’ny famolahan-tena sy fivalozana izay manomana antsika amin’ny fety litorzika sy mandrisika antsika hahay mifehy ny tosi-kerim-panentana ao anatintsika sy ny fahafahan’ny fo⁸⁶ jer. CIC, can. 1249-1251; CCEOCCEO — Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium, can. 882.. Ny didy fahadimy (“Ny mpino dia tsy maintsy miantoka ny fanampiana amin’izay ilain’ny Fiangonana”) no milaza fa ny mpino rehetra dia tsy maintsy miantoka ny fanampiana amin’izay ilain’ny Fiangonana na ara-bola na ara-pitaovana, ny tsirairay araka izay herim-pahazoany manao izany⁸⁷ jer. CIC, can. 222; CCEOCCEO — Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium, can. 25; azon’ny Fivondronan’ny Eveka atao ny mandraikitra didy hafa ao amin’ny Fiangonana ho an’ny fari-piadidian’izy ireo; jer. CIC, can. 455..

Ny tsy fivadihan’ny vita batemy no toe-piainana fototra amin’ny fitoriana ny Evanjely sy amin’ny fanirahana ny Fiangonana ho amin’izao tontolo izao. Mba hampiharihary eo anatrehan’ny olona ny herim-pahamarinan’ ny hafa-pamonjena sy ny fipariahany, dia adidin’ny kristianina ny manamarina an’izany amin’ny fijoroany ho vavolombelona. “Ny fijoroana ho vavolombelona amin’ny fiainana kristianina sy ny tsanganasa tontosaina amin’ny toe-panahy mihoatra ny natoraly dia tena manan-kery amin’ny fanintonana ny olona rehetra ho amin’ny finoana sy ho amin’ Andriamanitra”⁸⁸ APL 6..

Satria ireo kristianina no rantsambatan’ny Vatana, izay i Kristy no Loha⁸⁹ jer. Efez 1,22., dia mandray anjara amin’ny fandrafetana ny Fiangonana izy ireo, amin’ny alalan’ny faharetan’ny finoan’izy ireo sy ny fomba fiainana amam-pitondran-tenan’izy ireo. Mihalehibe ny Fiangonana, mitombo sy miitatra amin’ny alalan’ny fahamasinan’ny mpinony⁹⁰ jer. FF 39., mandra-pahatonga “ho olon-dehibe, mahatratra ny halehiben’i Kristy sy heniky ny hafenoany” (Efez 4,13).

Amin’ny alalan’ny fiainan’izy ireo araka an’i Kristy ny kristianina no manafaingana ny fahatongavan’ny Fanjakan’Andriamanitra, dia ny “Fanjakan’ny rariny, ny marina ary ny fiadanana”⁹¹ MR, Prefasy amin’ny fetin’i Kristy Mpanjaka.. Tsy mandao ny asa eto an-tany anefa izy ireo ; noho izy ireo matoky ny Mpampianany, dia amim-pahitsiana, faharetana sy fitiavana no anatontosany izany.