2. Fidei Christianae Professio

Qui dicit « Credo », dicit « Adhaereo ei quod nos credimus ». Communio in fide eget communi fidei sermone, qui omnibus sit norma omnesque in eadem fidei confessione coniungat.

Inde ab origine, Ecclesia apostolica suam propriam fidem in formulis brevibus et vim normae habentibus pro omnibus expressit et transmisit.¹ Cf Rom 10,9; 1 Cor 15,3-5; etc. Sed iam prorsus cito Ecclesia etiam voluit suae fidei essentialia in compendiis organicis et articulatis colligere, quae candidatis ad Baptismum potissimum erant destinata.

« Non enim ut hominibus placuit, fidei summa composita est; sed ex omni Scriptura potissima quaeque capita selecta, unam fidei doctrinam complent. Et quemadmodum sinapis semen in modico grano multos continet ramos, ita et fides haec, paucis in verbis, omnem tam Veteri quam Novo in Testamento contentam pietatis cognitionem insinuata recondit ».² Sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, Catecheses illuminandorum, 5, 12: Opera, v. 1, ed. G.C. Reischl (Monaci 1848) p. 150 (PG 33, 521-524PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)).

Hae fidei syntheses « Professiones fidei » appellantur, quia fidem breviter complectuntur quam christiani profitentur. « Credo » appellantur propterea quod in illis generatim primum verbum est « Credo ». Pariter « Symbola fidei » appellantur.

Verbum graecum symbolon dimidiam rei fractae significabat partem (exempli gratia, sigilli) quae tamquam agnitionis signum praesentabatur. Partes fractae simul collocabantur ad identitatem comprobandam illius qui quamdam partem portabat. Symbolum fidei est signum agnitionis et communionis inter credentes. Symbolon indicat deinde compendium, collectionem vel summarium. « Symbolum fidei » compendium est praecipuarum veritatum fidei. Inde sequitur illud pro catechesi tamquam primum et fundamentale haberi punctum, ad quod oportet referri.

Prima « Professio fidei » fit cum Baptismus recipitur. « Symbolum fidei » est imprimis Symbolum baptismale. Quia Baptismus « in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » (Mt 28,19) confertur, veritates fidei in Baptismo agnitae secundum suam ad tres Personas Sanctissimae Trinitatis relationem articulantur.

Symbolum est igitur in tres partes divisum « ut in una, divinae naturae Prima Persona et mirum creationis opus describatur; in altera, Secunda Persona et humanae Redemptionis mysterium; in tertia, Tertia item Persona, caput et fons sanctitatis nostrae ».³ Catechismus Romanus, 1, 1, 4: ed. P. Rodríguez (Città del Vaticano-Pamplona 1989) p. 20. Haec sunt « tria capita nostri sigilli [baptismalis] ».⁴ Sanctus Irenaeus, Demonstratio apostolicae praedicationis, 100: SC 62, 170SC — Sources chrétiennes.

Symbolum « in tres [...] partes ita distributum videtur, ut [...] variis et aptissimis sententiis concludatur. Eas autem sententias, similitudine quadam a Patribus nostris frequenter usurpata, articulos appellamus. Ut enim corporis membra articulis distinguuntur, ita etiam in hac fidei confessione, quidquid distincte et separatim ab alio nobis credendum est, recte et apposite articulum dicimus ».⁵ Catechismus Romanus, 1, 1, 4: ed. P. Rodríguez (Città del Vaticano-Pamplona 1989) p. 20. Secundum quamdam antiquam traditionem, quam iam sanctus Ambrosius testatur, mos etiam habetur duodecim articulos in Credo numerandi, ut, Apostolorum numero, symbolice fidei apostolicae significetur complexus.⁶ Cf Sanctus Ambrosius, Explanatio Symboli, 8: CSEL 73, 10-11CSEL — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (PL 17, 1196PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Decursu saeculorum, ut responsio necessitatibus daretur diversarum aetatum, plures fuerunt Professiones seu Symbola fidei: Symbola diversarum apostolicarum et veterum Ecclesiarum,⁷ Cf Symbola fidei ab Ecclesia antiqua recepta: DS 1-64DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Symbolum « Quicumque » quod dicitur Athanasianum,⁸ Cf DS 75-76DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Professiones fidei quorumdam Conciliorum (Toletani;⁹ Concilium Toletanum XI: DS 525-541DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Lateranensis;¹⁰ Concilium Lateranense IV: DS 800-802DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Lugdunensis;¹¹ Concilium Lugdunense II: DS 851-861DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Tridentini¹² Professio fidei Tridentina: DS 1862-1870DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.) vel aliquorum Summorum Pontificum sicut « Fides Damasi »¹³ Cf DS 71-72DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. vel « Credo populi Dei » a Paulo VI exaratum (1968).¹⁴ Sollemnis Professio fidei: AAS 60AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 60 (1968) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1968) 433-445.

Nullum e diversarum aetatum vitae Ecclesiae Symbolis potest tamquam superatum et inutile considerari. Illa nos adiuvant ad fidem semper propositam, per diversa compendia quae de illa sunt facta, hodie attingendam et penetrandam. Inter omnia fidei Symbola, duo in vita Ecclesiae locum obtinent prorsus particularem:

Symbolum Apostolicum ita appellatum quia tamquam fidei Apostolorum iure consideratur fidele compendium. Vetus est Symbolum baptismale Ecclesiae Romanae. Eius magna auctoritas ex hoc procedit: « Hoc autem est Symbolum, quod Romana Ecclesia tenet, ubi primus Apostolorum Petrus sedit et communem sententiam eo detulit ».¹⁵ Sanctus Ambrosius, Explanatio Symboli, 7: CSEL 73, 10CSEL — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (PL 17, 1196PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum appellatum suam magnam habet auctoritatem eo quod a duobus prioribus Conciliis Oecumenicis (325 et 381) procedit. Adhuc hodie omnibus magnis Ecclesiis Orientis et Occidentis permanet commune.

Nostra fidei expositio Apostolicum sequetur Symbolum, quod, ut ita dicamus, « antiquissimum catechismum Romanum » constituit. Expositio tamen complebitur ad Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum assidue recurrendo, quod saepe magis explicite magisque singillatim exprimitur.

Sicut die nostri Baptismi, cum tota vita nostra « in eam formam doctrinae » (Rom 6,17) concredita est, Symbolum accipimus nostrae fidei quae vitam praestat. « Credo » fide recitare est in communionem ingredi cum Deo Patre, Filio et Spiritu Sancto, est etiam in communionem ingredi cum universa Ecclesia quae nobis transmittit fidem et in cuius sinu credimus:

« Symbolum est spirituale signaculum, [...] cordis est nostri meditatio et quasi semper praesens custodia, certe thesaurus pectoris nostri ».¹⁶ Sanctus Ambrosius, Explanatio Symboli, 1: CSEL 73, 3CSEL — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (PL 17, 1193PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Nostra fidei Professio incipit a Deo, quia Deus est « primus et [...] novissimus » (Is 44,6), omnium initium et finis. « Credo » incipit a Deo Patre, quia Pater Prima est Persona divina Sanctissimae Trinitatis. Nostrum Symbolum incipit a creatione caeli et terrae, quia creatio initium et fundamentum est omnium Dei operum.

« Credo in Deum »: haec prima Professionis fidei affirmatio est etiam omnium maxime fundamentalis. Totum Symbolum de Deo loquitur, et cum de homine etiam loquitur et de mundo, id in relatione facit ad Deum. Omnes Professionis fidei articuli ab hoc pendent primo, sicut mandata Dei primum explicant mandatum. Ceteri articuli faciunt ut melius Deum cognoscamus qualem Ipse Se hominibus gradatim revelavit. « Recte igitur fideles primo se in Deum credere profitentur ».¹⁷ Catechismus Romanus, 1, 2, 6: ed. P. Rodríguez (Città del Vaticano-Pamplona 1989) p. 23.

His verbis Symbolum incipit Nicaenum-Constantinopolitanum. Confessio unicitatis Dei, quae in Revelatione divina Veteris Foederis radicatur, ab illa exsistentiae Dei est inseparabilis atque etiam prorsus fundamentalis. Deus est Unus: non est nisi unus Deus. « Deum igitur natura, substantia, essentia unum [...] christiana fides credit et profitetur ».¹⁸ Catechismus Romanus, 1, 2, 8: ed. P. Rodríguez (Città del Vaticano-Pamplona 1989) p. 26.

Israel, electo Suo, Deus, tamquam Unum, Se revelavit: « Audi, Israel: Dominus Deus noster Dominus Unus est. Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota fortitudine tua » (Dt 6,4-5). Deus, per Prophetas, Israel et omnes appellat nationes ut ad Ipsum, Unum, se convertant: « Convertimini ad me et salvi eritis, omnes fines terrae, quia ego Deus, et non est alius. [...] Mihi curvabitur omne genu, et iurabit omnis lingua. "Tantum in Domino" dicent "sunt iustitiae et robur" » (Is 45,22-24).¹⁹ Cf Phil 2,10-11.

Ipse Iesus Deum « unum Dominum » esse confirmat Eumque ex toto corde et ex tota anima et ex tota mente et ex tota virtute amandum esse.²⁰ Cf Mc 12,29-30. Simul autem indicat, Se Ipsum « Dominum » esse.²¹ Cf Mc 12,35-37. Fidei christianae proprium est « Iesum esse Dominum » profiteri. Hoc fidei in Unum Deum contrarium non est. Credere in Spiritum Sanctum « Dominum et vivificantem » nullam in Deum Unum introducit divisionem:

« Firmiter credimus et simpliciter confitemur, quod unus solus est verus Deus, aeternus, immensus et incommutabilis, incomprehensibilis, omnipotens et ineffabilis, Pater et Filius et Spiritus Sanctus: Tres quidem Personae, sed una essentia, substantia seu natura simplex omnino ».²² Concilium Lateranense IV, Cap. 1, De fide catholica: DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Deus populo Suo Israel Se revelavit, illi Nomen Suum praebens cognoscendum. Nomen essentiam, identitatem personae et sensum exprimit vitae eius. Deus nomen habet. Ille vis anonyma non est. Nomen tradere suum est se aliis praebere cognoscendum, est quodammodo se ipsum tradere, se accessibilem reddendo, capacem qui intimius cognoscatur et appelletur, nempe personaliter.

Deus populo Suo, modo progressivo et sub diversis nominibus, Se revelavit, sed revelatio Nominis divini facta Moysi in theophania rubi ardentis, in limine Exodi et Foederis Sinaitici, tamquam revelatio pro Vetere et Novo Foedere fundamentalis apparuit.

Deus Moysen vocat de medio rubi, qui ardet quin consummatur. Deus dicit Moysi: « Ego sum Deus patris tui, Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Iacob » (Ex 3,6). Deus est Deus patrum, Ille qui Patriarchas in eorum peregrinationibus vocaverat et duxerat. Est Deus fidelis et misericors qui eorum et Suarum promissionum recordatur; venit ut eorum posteros a servitute liberet. Est Deus qui, ultra tempus et spatium, id potest et vult, quique Suam ad hoc consilium adhibebit omnipotentiam.

Ait Moyses ad Deum: « Ecce, ego vadam ad filios Israel et dicam eis: "Deus patrum vestrorum misit me ad vos". Si dixerint mihi: "Quod est nomen Eius?", quid dicam eis? ». Dixit Deus ad Moysen: « Ego sum qui sum ». Ait: « Sic dices filiis Israel: "Qui sum" misit me ad vos. [...] Hoc Nomen mihi est in aeternum, et hoc memoriale meum in generationem et generationem » (Ex 3,13-15).

Deus, Nomen Suum YHWH revelans arcanum, scilicet, « Ego sum Ille qui est » vel « Ego sum Ille qui sum » vel etiam « Ego sum qui Ego sum », dicit Quis Ipse sit et quo nomine sit appellandus. Hoc Nomen divinum est arcanum sicut Deus mysterium est. Prorsus simul est Nomen revelatum et quasi nominis reiectio, et propterea Deum optime exprimit ut illud quod Ille est, infinite superans totum id quod intelligere vel dicere possumus: Ille est « Deus absconditus » (Is 45,15), Nomen Eius est ineffabile,²³ Cf Idc 13,18. atque Ille Deus est qui Se hominibus facit propinquum.

Deus, Nomen revelans Suum, simul Suam revelat fidelitatem, quae ab aeterno et in aeternum est, quae pro praeterito valet (« Ego sum Deus patris tui », Ex 3,6) sicut pro futuro (« Ego ero tecum », Ex 3,12). Deus qui Suum Nomen revelat tamquam « Ego sum », Se tamquam Deum revelat, qui semper adest, Suo populo praesens ad illum salvandum.

Coram attrahenti et arcana Dei praesentia, homo parvitatem detegit suam. Coram rubo ardenti, Moyses calceamenta solvit vultumque velat in conspectu divinae sanctitatis.²⁴ Cf Ex 3,5-6. Coram gloria ter sancti Dei, Isaias exclamat: « Vae mihi, quia perii! Quia vir pollutus labiis ego sum » (Is 6,5). Coram signis divinis quae Iesus patrat, exclamat Petrus: « Exi a me, quia homo peccator sum, Domine » (Lc 5,8). Sed quia Deus sanctus est, potest homini ignoscere, qui se coram Illo peccatorem detegit: « Non faciam furorem irae meae, [...] quoniam Deus ego et non homo, in medio tui Sanctus » (Os 11,9). Pari modo, apostolus Ioannes dicet: « In conspectu Eius placabimus corda nostra, quoniam si reprehenderit nos cor, maior est Deus corde nostro et cognoscit omnia » (1 Io 3,19-20).

Populus Israel Nomen Dei propter reverentiam erga Eius sanctitatem non pronuntiat. In sacrae Scripturae lectione, Nomen revelatum titulo divino « Dominus » (Adonai, graece 5bD4@H) substituitur. Hoc titulo divinitas acclamabitur Iesu: « Iesus est Dominus ».

Post peccatum Israel, qui se a Deo avertit ad vitulum aureum adorandum,²⁵ Cf Ex 32. Deus intercessionem exaudit Moysis et acceptat in medio populi ambulare infidelis, amorem Suum ita manifestans.²⁶ Cf Ex 33,12-17. Deus Moysi qui petit gloriam Eius videre, respondet: « Ego ostendam omne bonum [pulchrum] tibi et vocabo in nomine Domini [YHWH] coram te » (Ex 33,18-19). Et Dominus coram Moyse transit et proclamat: « Dominus, Dominus [YHWH, YHWH] Deus, misericors et clemens, patiens et multae miserationis ac verax » (Ex 34,6). Tunc Moyses Dominum tamquam Deum profitetur qui ignoscit.²⁷ Cf Ex 34,9.

Nomen divinum « Ego sum » vel « Ille est » Dei exprimit fidelitatem qui, infidelitate peccati hominum et punitione quam illud meretur non obstantibus, « custodit misericordiam in milia » (Ex 34,7). Deus revelat quod Ipse « dives est in misericordia » (Eph 2,4), progrediens usque ad proprium Filium tradendum Suum. Iesus, vitam Suam donans ut nos a peccato liberet, revelabit Se Ipsum ferre Nomen divinum: « Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia "Ego sum" » (Io 8,28).

Saeculorum decursu, fides Israel divitias in revelatione Nominis divini contentas explanare altiusque in eas penetrare potuit. Deus est unus, extra Illum non sunt dei.²⁸ Cf Is 44,6. Ille mundum et historiam transcendit. Ille caelum fecit et terram: « Ipsi peribunt. Tu autem permanes; et omnes sicut vestimentum veterascent [...]. Tu autem Idem Ipse es, et anni Tui non deficient » (Ps 102,27-28). Apud Eum « non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio » (Iac 1,17). Ille est « Qui est » ab aeterno et in aeternum, et sic etiam qui semper Sibi Ipsi Suisque promissionibus permanet fidelis.

Revelatio igitur Nominis ineffabilis « Ego sum qui sum » hanc continet veritatem: solus Deus EST. Hoc sensu iam translatio Septuaginta interpretum et post illam Traditio Ecclesiae Nomen intellexerunt divinum: Deus est plenitudo Essendi et omnis perfectionis, sine principio et sine fine. Dum omnes creaturae ab Illo receperunt quidquid sunt et habent, Ille solus est Suum ipsum esse et Ille est a Se Ipso quidquid Ille est.

Deus, « Ille qui est », Se Israel revelavit tamquam Illum qui est « multae miserationis ac verax » (Ex 34,6). Haec duo verba, modo compendioso, Nominis divini exprimunt divitias. Deus in omnibus operibus Suis Suam benevolentiam ostendit, Suam bonitatem, Suam gratiam, Suum amorem; sed etiam Se dignum esse in quo fiducia reponatur, Suam constantiam, Suam fidelitatem, Suam veritatem. « Confitebor Nomini Tuo propter misericordiam Tuam et veritatem Tuam » (Ps 138,2).²⁹ Cf Ps 85,11. Ille est veritas, « quoniam Deus lux est, et tenebrae in Eo non sunt ullae » (1 Io 1,5); Ille est « caritas », ut apostolus docet Ioannes (1 Io 4,8).

« Principium verborum Tuorum veritas, in aeternum omnia iudicia iustitiae Tuae » (Ps 119,160). « Nunc ergo, Domine Deus, Tu es Deus, et verba Tua erunt vera » (2 Sam 7,28); propterea Dei promissiones semper in rem deducuntur.³⁰ Cf Dt 7,9. Deus est ipsa veritas, Eius verba fallere nequeunt. Hac de causa, potest quis, cum plena fiducia, veritati et fidelitati verbi Eius in omnibus se tradere. Initium peccati et lapsus hominis mendacium fuit Tentatoris, qui ad dubitandum de verbo Dei, de Eius benevolentia et de Eius fidelitate induxit.

Veritas Dei est Eius sapientia, quae toti ordini creationis et gubernationis dominatur mundi.³¹ Cf Sap 13,1-9. Deus qui solus caelum et terram creavit,³² Cf Ps 115,15. solus potest veram omnium rerum creatarum cognitionem in earum relatione ad Se praebere.³³ Cf Sap 7,17-21.

Deus etiam verus est cum Se revelat: doctrina quae venit a Deo, est « Lex veritatis » (Mal 2,6). Cum « in mundum » Filium mittat Suum, erit « ut testimonium » perhibeat « veritati » (Io 18,37): « Et scimus quoniam Filius Dei venit et dedit nobis sensum, ut cognoscamus Eum, qui verus est » (1 Io 5,20).³⁴ Cf Io 17,3.

Historiae suae decursu, Israel detegere potuit, Deum nonnisi unum habuisse motivum ut Se revelaret et illum inter omnes populos eligeret ut Eius esset: amorem Suum gratuitum.³⁵ Cf Dt 4,37; 7,8; 10,15. Israel per suos intellexit Prophetas, Deum, etiam propter amorem, illum salvare³⁶ Cf Is 43,1-7. illique infidelitatem et peccata dimittere non desiisse.³⁷ Cf Os 2.

Dei amor erga Israel amori patris erga filium comparatur suum.³⁸ Cf Os 11,1. Hic amor amore matris erga filios suos est fortior.³⁹ Cf Is 49,14-15. Deus populum amat Suum plus quam sponsus suam dilectam;⁴⁰ Cf Is 62,4-5. hic amor vel pessimas etiam vincet infidelitates;⁴¹ Cf Ez 16; Os 11. ille usque ad pretiosissimum perveniet donum: « Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium Suum unigenitum daret » (Io 3,16).

Dilectio Dei est « sempiterna » (Is 54,8): « Montes enim recedent, et colles movebuntur, misericordia autem mea non recedet a te » (Is 54,10). « In caritate perpetua dilexi te; ideo attraxi te in misericordia » (Ier 31,3).

Sanctus Ioannes adhuc ulterius progreditur cum testatur: « Deus caritas est » (1 Io 4,8.16): ipsum Dei Esse est amor. Filium Suum unicum et Spiritum amoris in plenitudine temporum mittens, Deus Suum summe intimum revelat secretum:⁴² Cf 1 Cor 2,7-16; Eph 3,9-12. Ipse aeterne est amoris commercium: Pater, Filius et Spiritus Sanctus, nosque destinavit ut huius simus participes.

Credere in Deum, Unum, Illumque amare ex toto quod quis est, immensa habet pro tota nostra vita consectaria.

Dei magnitudinem et maiestatem cognoscere: « Ecce Deus magnus vincens scientiam nostram » (Iob 36,26). Propterea Deus esse debet « primus cui praestatur servitium ».⁴³ Sancta Ioanna de Arco, Dictum: Procès de condamnation, ed. P. TissetY. Lanhers, v. 1 (Paris 1960) p. 280 et 288.

In gratiarum actione vivere: si Deus Unus est, quidquid sumus et habemus, ab Illo venit: « Quid autem habes quod non accepisti? » (1 Cor 4,7). « Quid retribuam Domino pro omnibus, quae retribuit mihi? » (Ps 116,12).

Unitatem et veram dignitatem omnium hominum cognoscere: omnes sunt facti « ad imaginem et similitudinem » Dei (Gn 1,26).

Rebus creatis bene uti: fides in Unum Deum nos ducit ad utendum omnibus quae Ipse non sunt, in mensura qua ea nos ad Illum admovent, et ad separandum nos ab eis in mensura qua ea nos ab Illo seiungunt:⁴⁴ Cf Mt 5,29-30; 16,24; 19,23-24.

« Domine meus ac Deus meus, aufer a me quidquid ad Te me impedit! Domine meus ac Deus meus, da mihi quidquid ad Te me adducit! Domine meus ac Deus meus, solve me a me et da me totum Tibi [esse] proprium! ».⁴⁵ Sanctus Nicolaus a Flüe, Bruder-Klausen-Gebet, apud R. Amschwand, Bruder Klaus. Ergänzungsband zum Quellenwerk von R. Durrer (Sarnen 1987) p. 215.

In omnibus adiunctis Deo fidere, in rebus etiam adversis. Oratio quaedam sanctae Theresiae a Iesu id exprimit mirabiliter:

« Nihil te turbet, nihil te terreat, omnia transeunt, Deus non mutatur, patientia omnia obtinet; ei qui Deum habet nihil deest: Deus solus sufficit ».⁴⁶ Sancta Theresia a Iesu, Poesía, 9: Biblioteca Mística Carmelitana, v. 6 (Burgos 1919) p. 90.

Christiani « in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » baptizantur (Mt 28,19). Prius respondent « Credo » triplici interrogationi quae ab illis petit ut eorum fidem in Patrem, in Filium et in Spiritum profiteantur: « Fides omnium christianorum in Trinitate consistit ».⁴⁹ Sanctus Caesarius Arelatensis, Expositio vel traditio Symboli (sermo 9): CCL 103, 47CCL — Corpus Christianorum (Series Latina).

Christiani baptizantur « in nomine » Patris et Filii et Spiritus Sancti, et non « in nominibus » eorum,⁵⁰ Cf Vigilius, Professio fidei (552): DS 415DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. quia unus est Deus, Pater Omnipotens et Eius Filius unicus et Spiritus Sanctus: Sanctissima Trinitas.

Mysterium Sanctissimae Trinitatis est centrale fidei et vitae christianae mysterium. Est mysterium Dei in Se Ipso. Est igitur ceterorum fidei mysteriorum fons, lumen illa illuminans. Doctrina est maxime fundamentalis et essentialis in « hierarchia veritatum » fidei.⁵¹ Cf Sacra Congregatio pro Clericis, Directorium catechisticum generale, 43: AAS 64AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 64 (1972) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1972) 123. « Historia salutis idem est ac historia viae ac rationis, qua Deus verus et unus: Pater, Filius, Spiritus Sanctus, Sese hominibus revelat eosque a peccato aversos Sibi reconciliat et coniungit ».⁵² Sacra Congregatio pro Clericis, Directorium catechisticum generale, 47: AAS 64AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 64 (1972) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1972) 125.

Hac paragrapho breviter exponetur quomodo Beatae Trinitatis mysterium revelatum sit (I), quomodo Ecclesia doctrinam fidei de hoc mysterio enuntiaverit (II), quomodo, denique, Deus Pater, per divinas Filii et Spiritus Sancti missiones, Suum creationis, Redemptionis et sanctificationis « benevolum consilium » ducat in rem (III).

Ecclesiae Patres inter Theologia et Oeconomia distinguunt, primo verbo mysterium vitae intimae Dei-Trinitatis denotantes, altero vero omnia Dei opera per quae Ipse Se revelat vitamque communicat Suam. Per Oeconomiam nobis Theologia revelatur; sed, e contra, Theologia totam illustrat Oeconomiam. Opera Dei revelant quis Ille in Se Ipso sit; et, e contra, mysterium Eius Esse intimi intelligentiam omnium operum Eius illuminat. Sic res analogice se habet inter personas humanas. Persona in agendo manifestatur et quo melius quamdam cognoscimus personam, eo melius eius agere intelligimus.

Trinitas est fidei mysterium sensu stricto, unum nempe e mysteriis in Deo absconditis, « quae, nisi revelata divinitus, innotescere non possunt ».⁵³ Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, c. 4: DS 3015DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Deus utique quaedam Sui Esse trinitarii vestigia in Suo creationis opere reliquit et in Revelatione Sua decursu Veteris Testamenti. Sed intimitas Eius Esse, ut Sanctae Trinitatis, ante Incarnationem Filii Dei et missionem Sancti Spiritus, constituit mysterium soli rationi et etiam fidei Israel inaccessibile.

Invocatio Dei ut « Patris » in multis cognita est religionibus. Saepe divinitas tamquam « pater deorum et hominum » consideratur. In Israel, Deus, tamquam Creator mundi, est Pater appellatus.⁵⁴ Cf Dt 32,6; Mal 2,10. Deus adhuc magis est Pater ratione Foederis et doni Legis populo facti, de quo dicit: « Filius meus primogenitus Israel » (Ex 4,22). Etiam appellatus est Pater regis Israel.⁵⁵ Cf 2 Sam 7,14. Et est, modo prorsus peculiari, « Pater pauperum », orphani et viduae, qui sub Eius benevola sunt protectione.⁵⁶ Cf Ps 68,6.

Sermo fidei, Deum nomine « Patris » nuncupans, duas rationes praecipue indicat: Deum primam omnium esse originem et auctoritatem transcendentem Illumque simul esse bonitatem et sollicitudinem omnes Suos filios diligentem. Haec paterna Dei teneritudo etiam per imaginem maternitatis exprimi potest,⁵⁷ Cf Is 66,13; Ps 131,2. quae Dei immanentiam atque intimitatem inter Deum et Eius creaturam magis indicat. Ita sermo fidei in experientia humana haurit parentum, qui quodammodo pro homine primi sunt Dei repraesentantes. Haec tamen experientia etiam ostendit, parentes humanos fallibiles esse illosque vultum paternitatis et maternitatis deformare posse. Recordari igitur oportet, Deum humanam sexuum transcendere distinctionem. Ille nec vir est nec femina, Ille est Deus. Paternitatem etiam et maternitatem transcendit humanas,⁵⁸ Cf Ps 27,10. licet earum sit origo atque mensura:⁵⁹ Cf Eph 3,14-15; Is 49,15. nemo pater est, sicut Deus est Pater.

Iesus, Deum esse « Patrem », sensu inaudito, revelavit: Ille non est tantummodo Pater quatenus Creator, sed Pater est aeterne in relatione ad Filium Suum unicum, qui aeterne Filius non est nisi in relatione ad Patrem Suum: « Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius et cui voluerit Filius revelare » (Mt 11,27).

Hac de causa, Apostoli Iesum tamquam « Verbum » confitentur quod « in principio erat [...] apud Deum, et Deus erat Verbum » (Io 1,1), tamquam Illum « qui est imago Dei invisibilis » (Col 1,15) atque « splendor gloriae et figura substantiae Eius » (Heb 1,3).

Post illos, Ecclesia Traditionem sequens apostolicam anno 325 in primo Concilio Oecumenico Nicaeno confessa est Filium esse « consubstantialem Patri »,⁶⁰ Symbolum Nicaenum: DS 125DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. id est, unum Deum cum Illo. Secundum Concilium Oecumenicum Constantinopoli anno 381 congregatum, in sua formulatione Symboli Nicaeni, hanc expressionem servavit et confessum est « Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia saecula, Lumen de Lumine, Deum verum de Deo vero, genitum, non factum, consubstantialem Patri ».⁶¹ Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum: DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Iesus, ante Pascha Suum, missionem annuntiat « alius Paracliti » (Defensoris), Spiritus Sancti. Hic, iam a creatione operans,⁶² Cf Gn 1,2. et postquam « locutus est per Prophetas »,⁶³ Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum: DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. erit nunc apud discipulos et in illis,⁶⁴ Cf Io 14,17. ut eos doceat⁶⁵ Cf Io 14,26. eosque deducat « in omnem veritatem » (Io 16,13). Ita Spiritus Sanctus tamquam alia revelatur Persona divina in relatione ad Iesum et ad Patrem.

Origo Spiritus aeterna in Eius missione revelatur temporali. Spiritus Sanctus ad Apostolos et ad Ecclesiam mittitur tam a Patre in nomine Filii quam personaliter a Filio, postquam Hic ad Patrem rediit.⁶⁶ Cf Io 14,26; 15,26; 16,14. Missio Personae Spiritus post Iesu glorificationem⁶⁷ Cf Io 7,39. mysterium Sanctissimae Trinitatis plene revelat.

Fides apostolica relate ad Spiritum Sanctum a secundo Concilio Oecumenico anno 381 Constantinopoli proclamata est: Credimus « et in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem, qui ex Patre procedit ».⁶⁸ Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum: DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Hoc modo, Ecclesia Patrem agnoscit tamquam « fontem et originem totius divinitatis ».⁶⁹ Concilium Toletanum VI (anno 638), De Trinitate et de Filio Dei Redemptore incarnato: DS 490DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Aeterna tamen Spiritus Sancti origo sine nexu cum illa Filii non est. « Spiritum quoque Sanctum, qui est Tertia in Trinitate Persona, unum atque aequalem cum Deo Patre et Filio credimus esse Deum, unius substantiae, unius quoque esse naturae; [...] qui tamen nec Patris tantum nec Filii tantum, sed simul Patris et Filii Spiritus dicitur ».⁷⁰ Concilium Toletanum XI (anno 675), Symbolum: DS 527DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Symbolum Constantinopolitani Concilii Ecclesiae profitetur: « Qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur ».⁷¹ Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum: DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Latina Symboli traditio profitetur Spiritum « a Patre Filioque » procedere. Concilium Florentinum, anno 1439, explicat: « Spiritus Sanctus [...] essentiam Suam Suumque esse subsistens habet ex Patre simul et Filio, et ex Utroque aeternaliter tamquam ab uno principio et unica spiratione procedit [...]. Et quoniam omnia, quae Patris sunt, Pater Ipse unigenito Filio Suo gignendo dedit, praeter esse Patrem, hoc ipsum quod Spiritus procedit ex Filio, Ipse Filius a Patre aeternaliter habet, a quo etiam aeternaliter genitus est ».⁷² Concilium Florentinum, Decretum pro Graecis: DS 1300-1301DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Affirmatio de Filioque in Symbolo anno 381 Constantinopoli proclamato non habebatur. Sed sanctus Leo Papa, veterem traditionem latinam et alexandrinam sequens, illam iam anno 447 dogmatice erat professus,⁷³ Cf Sanctus Leo Magnus, Epistula Quam laudabiliter: DS 284DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. etiam priusquam Roma anno 451 in Concilio Chalcedonensi Symbolum anni 381 cognovisset et recepisset. Usus huius formulae in Symbolo pedetentim (inter VIII et XI saeculum) est in liturgia latina admissus. Introductio tamen verbi Filioque in Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum peracta a liturgia latina adhuc hodie dissensionem cum Ecclesiis orthodoxis constituit.

Traditio orientalis imprimis notam exprimit Patris ut primae originis relate ad Spiritum. Profitens Spiritum « qui a Patre procedit » (Io 15,26), Eum affirmat a Patre per Filium procedere.⁷⁴ Cf Concilium Vaticanum II, Decr. Ad gentes, 2: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 948. Traditio vero occidentalis imprimis consubstantialem communionem inter Patrem et Filium affirmat, Spiritum ex Patre Filioque procedere dicens. Ipsa hoc « licite et rationabiliter »⁷⁵ Concilium Florentinum, Decretum pro Graecis (anno 1439): DS 1302DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. dicit, quia Personarum divinarum aeternus ordo in communione consubstantiali implicat Patrem, quatenus « est principium sine principio »,⁷⁶ Concilium Florentinum, Decretum pro Iacobitis (anno 1442): DS 1331DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. primam originem esse Spiritus, sed etiam, quatenus Filii unici est Pater, cum Illo unicum esse principium ex quo, « tamquam ex uno principio »,⁷⁷ Concilium Lugdunense II, Constitutio de Summa Trinitate et fide catholica (1274): DS 850DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Spiritus procedit. Haec licita complementaritas, nisi exacerbetur, identitatem fidei in realitatem eiusdem mysterii proclamati non afficit.

Inde ab initio, veritas revelata de Sanctissima Trinitate in radicibus fuit viventis fidei Ecclesiae, praesertim per Baptismum. Ipsa suam invenit expressionem in regula fidei baptismalis enuntiata in praedicatione, catechesi et oratione Ecclesiae. Tales formulae iam in scriptis inveniuntur apostolicis, sicut haec testatur salutatio, resumpta a liturgia eucharistica: « Gratia Domini Iesu Christi et caritas Dei et communicatio Sancti Spiritus cum omnibus vobis » (2 Cor 13,13).⁷⁸ Cf 1 Cor 12,4-6; Eph 4,4-6.

Priorum saeculorum decursu, Ecclesia suam fidem trinitariam, modo magis explicito, enuntiare studuit, sive ut suam propriam fidei intelligentiam altius penetraret sive ut illam contra errores defenderet qui eam deformabant. Haec opera veterum fuit Conciliorum quae a labore theologico Patrum Ecclesiae sunt adiuta et a sensu fidei populi christiani fulcita.

Pro enuntiatione dogmatis Trinitatis, Ecclesia propriam terminologiam evolvere debuit, notionibus originis philosophicae adiuta: « substantia », « persona » vel « hypostasis », « relatio » etc. Hoc faciens, fidem non submisit sapientiae humanae, sed sensum novum, inauditum, his dedit vocabulis, quae exinde ad significandum etiam destinabantur mysterium ineffabile quod « infinite omne id superat, quod nos modo humano intellegere possumus ».⁷⁹ Paulus VI, Sollemnis Professio fidei, 9: AAS 60AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 60 (1968) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1968) 437.

Ecclesia vocabulo utitur « substantia » (quod per « essentiam » vel per « naturam » quandoque etiam vertitur) ad Esse divinum in Eius designandum unitate, vocabulo autem « persona » vel « hypostasis » ad Patrem, Filium et Spiritum Sanctum indicandos in Eorum reali distinctione inter Se, vocabulo autem « relatio » ad indicandum Eorum distinctionem in eo residere quod alii ad alios referuntur.

Trinitas est Una. Tres deos non confitemur, sed Unum Deum in Tribus Personis: « Trinitatem consubstantialem ».⁸⁰ Concilium Constantinopolitanum II (anno 553), Anathematismi de tribus Capitulis, 1: DS 421DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Personae divinae unam divinitatem non inter Se dividunt, sed unaquaeque Earum est Deus totus: « cum [...] ipsum sit Pater quod Filius, ipsum Filius quod Pater, ipsum Pater et Filius quod Spiritus Sanctus: id est natura Unus Deus ».⁸¹ Concilium Toletanum XI (anno 675), Symbolum: DS 530DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. « Quaelibet Trium Personarum est illa res, videlicet substantia, essentia seu natura divina ».⁸² Concilium Lateranense IV (anno 1215), Cap. 2, De errore abbatis Ioachim: DS 804DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Personae divinae sunt inter Se realiter distinctae. « Colimus et confitemur: non sic unum Deum, quasi solitarium ».⁸³ Fides Damasi: DS 71DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. « Pater », « Filius », « Spiritus Sanctus » non sunt simpliciter nomina modos divini « Esse » designantia, quia illi inter se realiter sunt distincti: « Non enim Ipse est Pater qui Filius, nec Filius Ipse qui Pater, nec Spiritus Sanctus Ipse qui est vel Pater vel Filius ».⁸⁴ Concilium Toletanum XI (anno 675), Symbolum: DS 530DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Inter Se per relationes originis distinguuntur: « Est Pater, qui generat, et Filius, qui gignitur, et Spiritus Sanctus, qui procedit ».⁸⁵ Concilium Lateranense IV (anno 1215), Cap. 2, De errore abbatis Ioachim: DS 804DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Divina Unitas est Trina.

Personae divinae inter Se sunt relativae. Distinctio realis Personarum inter Se, quia divinam non dividit unitatem, in relationibus solummodo consistit quibus aliae ad alias referuntur: « In relativis vero Personarum nominibus Pater ad Filium, Filius ad Patrem, Spiritus Sanctus ad Utrosque refertur: quae cum relative Tres Personae dicantur, una tamen natura vel substantia creditur ».⁸⁶ Concilium Toletanum XI (anno 675), Symbolum: DS 528DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Inter illas utique « omnia [...] sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio ».⁸⁷ Concilium Florentinum, Decretum pro Iacobitis (anno 1442): DS 1330DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. « Propter hanc unitatem Pater est totus in Filio, totus in Spiritu Sancto; Filius totus est in Patre, totus in Spiritu Sancto; Spiritus Sanctus totus est in Patre, totus in Filio ».⁸⁸ Concilium Florentinum, Decretum pro Iacobitis (1442): DS 1331DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Sanctus Gregorius Nazianzenus, qui etiam « Theologus » appellatur, hoc fidei trinitariae compendium catechumenis tradit Constantinopolitanis:

« Ante omnia, bonum depositum, quaeso, custodi, cui vivo, et pro quo milito, et quod utinam me ex hac vita discedentem comitetur, cum quo et omnes vitae molestias perfero, et iucunditates omnes contemno ac pro nihilo duco; fidem, inquam, et confessionem in Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum. Hanc tibi hodierno die committo; cum hac te, et lustricis aquis immergam, et in altum extraham. Hanc tibi do totius vitae sociam, et patronam, unam deitatem et potentiam, quae in Tribus coniunctim invenitur, et Tria divisim comprehendit, nec substantiis aut naturis inaequalis est, nec praestantiis aut submissionibus augetur vel minuitur [...]. Trium infinitorum, infinitam coniunctionem, Deum unumquemque, si separatim consideretur [...]; Deum rursus Tria haec, si simul cogitentur [...]. Vix Unum animo concepi, cum statim Tribus circumfulgeo. Vix Tria distinguere incipio, cum ad Unum reducor ».⁸⁹ Sanctus Gregorius Nazianzenus, Oratio, 40, 41: SC 358, 292-294SC — Sources chrétiennes (PG 36, 417PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)).

« O lux, beata Trinitas, et principalis Unitas! ».⁹⁰ Hymnus ad II Vesperas Dominicae, in Hebdomadis 2 et 4: Liturgia Horarum, editio typica, v. 3 (Typis Polyglottis Vaticanis 1973) p. 684 et 931; v. 4 (Typis Polyglottis Vaticanis 1974) p. 632 et 879. Deus est aeterna beatitudo, vita immortalis, lux indeficiens. Deus est amor: Pater, Filius et Spiritus Sanctus. Deus libere gloriam Suae vitae beatae communicare vult. Tale est « beneplacitum Eius » (Eph 1,9) quod ante mundi creationem in Filio Suo concepit dilecto, atque adeo « praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Iesum Christum » (Eph 1,5), id est, nos « praedestinavit conformes fieri imaginis Filii Eius » (Rom 8,29) per « Spiritum adoptionis filiorum » (Rom 8,15). Hoc consilium gratia est « quae data est nobis ante tempora saecularia » (2 Tim 1,9), immediate ab amore trinitario procedens. Illud in creationis opere evolvitur et post lapsum in tota salutis historia, in missionibus Filii et Spiritus quas missio continuat Ecclesiae.⁹¹ Cf Concilium Vaticanum II, Decr. Ad gentes, 2-9: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 948-958.

Tota Oeconomia divina commune Trium Personarum divinarum est opus. Etenim Trinitas, sicut nonnisi una eademque est natura, unam eamdemque habet operationem.⁹² Cf Concilium Constantinopolitanum II (anno 553), Anathematismi de tribus Capitulis, 1: DS 421DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. « Pater et Filius et Spiritus Sanctus non tria principia [sunt] creaturae, sed unum principium ».⁹³ Concilium Florentinum, Decretum pro Iacobitis (1442): DS 1331DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Unaquaeque tamen Persona divina secundum Suam proprietatem personalem commune operatur opus. Sic Ecclesia, Novum sequens Testamentum,⁹⁴ Cf 1 Cor 8,6. profitetur: « Unus [...] Deus et Pater ex quo omnia; et Unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia; et Unus Spiritus Sanctus, in quo omnia ».⁹⁵ Concilium Constantinopolitanum II (anno 553), Anathematismi de tribus Capitulis, 1: DS 421DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Missiones divinae Incarnationis Filii et doni Spiritus Sancti proprietates divinarum Personarum praecipue manifestant.

Tota Oeconomia divina, opus simul commune et personale, cognoscendas praebet et proprietatem divinarum Personarum et Earum unam naturam. Tota vita christiana est etiam cum unaquaque Personarum divinarum communio quin Illas ullo modo separet. Qui Patrem glorificat, id per Filium facit in Spiritu Sancto; qui Christum sequitur, id facit quia Pater illum attrahit⁹⁶ Cf Io 6,44. et Spiritus illum movet.⁹⁷ Cf Rom 8,14.

Totius Oeconomiae divinae finis ultimus est creaturarum in unitatem perfectam Beatissimae Trinitatis ingressus.⁹⁸ Cf Io 17,21-23. Sed iam nunc vocamur ut a Sanctissima inhabitemur Trinitate. Dicit enim Dominus: « Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus » (Io 14,23):

« O Deus meus, Trinitas quam adoro, adiuva me ut mei plene obliviscar ad me immobilem et serenam in Te stabiliendam, quasi anima mea in aeternitate iam esset; nihil pacem meam perturbare possit neque me ex Te educere, o mi Immutabilis, sed unumquodque temporis momentum me altius ducat in profunditatem mysterii Tui! Animam meam pacifica; fac ex ea caelum Tuum, mansionem Tuam dilectam et locum quietis Tuae. Utinam nunquam Te ibi relinquam solum, sed Tecum sim ibi tota egomet ipsa, tota in fide mea vigilans, tota in adoratione, tota actioni creatrici Tuae dedita ».⁹⁹ Beata Elisabeth a Trinitate, Élévation à la Trinité: Ecrits spirituels, 50, ed. M.M. Philipon (Paris 1949) p. 80.

Ex omnibus attributis divinis, de sola omnipotentia Dei in Symbolo fit mentio: magni momenti est pro nostra vita eam profiteri. Credimus illam esse universalem, quia Deus, qui omnia creavit,¹⁰⁵ Cf Gn 1,1; Io 1,3. omnia regit et omnia potest; amore plenam, quia Deus Pater est noster;¹⁰⁶ Cf Mt 6,9. arcanam, quia illam sola fides potest discernere, cum « in infirmitate perficitur » (2 Cor 12,9).¹⁰⁷ Cf 1 Cor 1,18.

Sacrae Litterae saepe potentiam Dei confitentur universalem. Ille « Potentis Iacob » appellatur nomine (Gn 49,24; Is 1 24 et alibi), « Dominus virtutum » dicitur, « Fortis et Potens » (Ps 24,8-10). Ideo Deus est omnipotens « in caelo et in terra » (Ps 135,6), quia Ipse ea fecit. Nihil est Illi impossibile¹⁰⁸ Cf Ier 32,17; Lc 1,37. et, secundum Suam voluntatem, de Suo opere disponit;¹⁰⁹ Cf Ier 27,5. Ille est Dominus universi, cuius statuit ordinem qui Illi plene subiectus manet et praesto est. Ille est historiae Dominus: corda et eventus secundum Suam regit voluntatem:¹¹⁰ Cf Est 4,17c; Prv 21,1; Tb 13,2. « Multum enim valere Tibi soli subest semper, et virtuti brachii Tui quis resistet? » (Sap 11,21). « Misereris omnium, quia omnia potes » (Sap 11,23)

Deus est Pater omnipotens. Eius paternitas et potentia mutuo se illuminant. Ille utique Suam omnipotentiam ostendit paternam modo quo de nostris curat necessitatibus;¹¹¹ Cf Mt 6,32. adoptione filiali quam nobis donat (« ero vobis in Patrem et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus omnipotens »: 2 Cor 6,18); Sua denique infinita misericordia, etenim Suam potentiam summopere manifestat, peccata libere ignoscens.

Omnipotentia divina nequaquam est arbitraria: « In Deo est idem potentia et essentia et voluntas et intellectus et sapientia et iustitia. Unde nihil potest esse in potentia divina, quod non possit esse in voluntate iusta Ipsius, et in intellectu sapiente Eius ».¹¹² Sanctus Thomas Aquinas, Summa theologiae, I, q. 25, a. 5, ad 1: Ed. Leon. 4, 297Ed. Leon. — Sancti Thomae Aquinatis Opera omnia, editio Leonina.

Fides in Deum Patrem omnipotentem per mali et doloris experientiam potest in probationem adduci. Quandoque Deus potest absens videri atque incapax impediendi malum. Deus igitur Pater omnipotentiam Suam modo maxime arcano revelavit in voluntaria humiliatione et in resurrectione Filii Sui, per quas malum vicit. Sic Christus crucifixus est Dei virtus et Dei sapientia « quia quod stultum est Dei, sapientius est hominibus, et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus » (1 Cor 1,25). In Christi resurrectione et exaltatione, Pater operatus est « operationem potentiae virtutis » Suae et ostendit quam « sit supereminens magnitudo virtutis » Suae « in nos qui credimus » (Eph 1,19-22).

Sola fides viis omnipotentiae Dei adhaerere potest arcanis. Haec fides gloriatur in infirmitatibus suis ut attrahat super se potentiam Christi.¹¹³ Cf 2 Cor 12,9; Phil 4,13. Huius fidei supremum exemplar est Maria Virgo, quae credidit « quia non erit impossibile apud Deum omne verbum » (Lc 1,37) et Dominum magnificare potuit: « quia fecit mihi magna, qui potens est, et sanctum Nomen Eius » (Lc 1,49).

« Nulla res tam ad fidem et spem nostram confirmandam valet, quam si fixum in animis nostris teneamus nihil non fieri a Deo posse; quidquid enim deinceps credere oporteat, quamvis magnum et admirabile sit, rerumque ordinem ac modum superet, illi tamen facile humana ratio, postquam Dei omnipotentis notitiam perceperit, sine ulla haesitatione assentitur ».¹¹⁴ Catechismus Romanus, 1, 2, 13: ed. P. Rodríguez (Città del Vaticano-Pamplona) p. 31.

« In principio creavit Deus caelum et terram » (Gn 1,1). Haec verba sollemnia in limine sunt sacrae Scripturae. Symbolum fidei haec verba iterum sumit confitens Deum Patrem omnipotentem tamquam « Creatorem caeli et terrae »,¹¹⁷ Symbolum apostolicum: DS 30DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. « visibilium omnium et invisibilium ».¹¹⁸ Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum: DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Imprimis igitur de Creatore loquemur, deinde de Eius creatione, denique de lapsu peccati, a quo ut nos liberaret, Filius Dei, Iesus Christus, venit.

Creatio relate « ad omnia incepta salvifica Dei » est fundamentum, « exordium historiae salutis »,¹¹⁹ Sacra Congregatio pro Clericis, Directorium catechisticum generale, 51: AAS 64AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 64 (1972) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1972) 128. quae in Christo culmen habet. Viceversa, Christi mysterium est lux decisiva pro mysterio creationis; illud finem revelat ob quem « in principio creavit Deus caelum et terram » (Gn 1,1): ab initio, Deus gloriam novae creationis in Christo intendebat.¹²⁰ Cf Rom 8,18-23.

Hac de causa, lectiones Vigiliae Paschalis, quae celebratio est novae creationis in Christo, a narratione incipiunt creationis; haec in liturgia Byzantina, in vigiliis magnorum Domini festorum, primam semper constituit lectionem. Secundum veterum testimonium, catechumenorum instructio ad Baptismum eandem sequitur viam.¹²¹ Cf Egeria, Itinerarium seu Peregrinatio ad loca sancta 46, 2: SC 296, 308SC — Sources chrétiennes; PLS 1, 1089-1090PLS — Patrologia latina. Supplementum; Sanctus Augustinus, De catechizandis rudibus 3, 5: CCL 46, 124CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 40, 313PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Catechesis de creatione summi est momenti. Ad ipsa vitae humanae et christianae fundamenta refertur: etenim fidei christianae responsum explicat ad quaestionem elementariam quam homines omnium temporum sibi posuerunt: « Unde venimus? » « Quo imus? » « Quaenam origo est nostra? » « Quinam noster est finis? » « Unde venit et quo it quidquid exsistit? ». Hae duae quaestiones, originis nempe et finis, sunt inseparabiles. Decisivae sunt pro sensu et ordinatione nostrae vitae nostrique modi agendi.

Quaestio de originibus mundi et hominis obiectum est plurium investigationum scientificarum, quae nostras cognitiones de aetate et dimensionibus mundi universi, de effectione formarum viventium, de prima hominis apparitione magnopere ditaverunt. Hae detectiones nos invitant ut magnitudinem Creatoris admiremur magis, Illi propter omnia Eius opera agamus gratias et propter intelligentiam et scientiam, quas Ipse doctis et investigatoribus praebet. Hi dicere possunt cum Salomone: « Ipse dedit mihi horum, quae sunt, scientiam veram, ut sciam dispositionem orbis terrarum et virtutes elementorum [...]; omnium enim artifex docuit me Sapientia » (Sap 7,17-21).

Magna attentio his investigationibus concessa fortiter a quaestione alius ordinis stimulatur, quae campum proprium scientiarum naturalium excedit. Quaestio tantum non est, ut sciatur quando et quomodo universus mundus materialiter sit ortus neque quando homo apparuerit, sed ut potius detegatur quinam sit talis originis sensus: utrum illa casu regatur, fato caeco, anonyma necessitate, an ab Ente transcendenti, intelligenti et bono, quod Deus appellatur. Et si mundus a sapientia et bonitate Dei procedit, cur malum exsistit? Undenam illud venit? Quisnam est responsabilis illius? Habeturne ab eo liberatio?

Ab initio, fides christiana invenitur coram responsis ad quaestionem circa origines diversis a sua. Sic in religionibus et culturis antiquis plures habentur mythi relate ad origines. Quidam philosophi dixerunt, omnia esse Deum, mundum esse Deum, vel fieri mundi esse fieri Dei (pantheismus); alii dixerunt mundum emanationem Dei esse necessariam, ab hoc orientem fonte et ad illum redeuntem; adhuc alii affirmaverunt duorum principiorum aeternorum exsistentiam, Boni et Mali, Lucis et Tenebrarum, in pugna permanenti (dualismus, manicheismus); secundum quasdam ex his conceptionibus, mundus (saltem mundus materialis) malus esset, cuiusdam decadentiae productus, et propterea reiiciendus et superandus (gnosis); alii admittunt, mundum factum esse a Deo, sed ad modum quo artifex facit horologium, ita ut, postquam illum fecerit, sibi ipsi dereliquerit (deismus); alii denique nullam admittunt mundi originem transcendentem, sed vident in illo purum ludum materiae quae semper exstitisset (materialismus). Omnia haec tentamina permanentiam et universalitatem quaestionis de originibus testantur. Haec investigatio propria est hominis.

Ipsa humana intelligentia habet utique capacitatem quoddam responsum inveniendi quaestioni de originibus. Etenim exsistentia Dei Creatoris potest lumine rationis humanae per Eius opera certo cognosci,¹²² Cf Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, De Revelatione, canon 1: DS 3026DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. quamquam haec cognitio saepe obscurata et deformata est errore. Hac de causa, fides rationem confirmat et illustrat in recta huius veritatis intelligentia. « Fide intelligimus aptata esse saecula Verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia facta sint » (Heb 11,3).

Veritas creationis tanti momenti est pro tota vita humana ut Deus, in Sua teneritudine, populo Suo revelare voluerit quidquid salutare est de hac re cognoscere. Ultra cognitionem naturalem quam quilibet homo potest de Creatore habere,¹²³ Cf Act 17,24-29; Rom 1,19-20. Deus progressive Israel mysterium creationis revelavit. Ille qui Patriarchas elegit, qui Israel eduxit de Aegypto et qui, Israel eligens, eum creavit et formavit,¹²⁴ Cf Is 43,1. Se revelat tamquam Illum cui omnes populi terrae pertinent, atque adeo universa terra, tamquam Illum qui solus « fecit caelum et terram » (Ps 115,15; 124,8; 134,3).

Ita revelatio creationis a revelatione et effectione Foederis Unius Dei cum Eius populo inseparabilis est. Creatio revelata est tamquam primus gressus ad hoc Foedus, tamquam primum et universale omnipotentis amoris Dei testimonium.¹²⁵ Cf Gn 15,5; Ier 33,19-26. Veritas creationis exprimitur etiam cum vi crescenti in Prophetarum nuntio,¹²⁶ Cf Is 44,24. in oratione psalmorum¹²⁷ Cf Ps 104. et liturgiae, in sapientiali consideratione¹²⁸ Cf Prv 8,22-31. populi electi.

Inter omnia sacrae Scripturae de creatione verba, tria priora Genesis capita locum habent singularem. Sub ratione litteraria, hi textus diversos habere possunt fontes. Auctores inspirati eos initio Scripturae collocaverunt ita ut suo sermone sollemni exprimerent veritates creationis, eius originis et finis in Deo, eius ordinis et bonitatis, vocationis hominis, denique tragoediae peccati et spei salutis. Haec verba, lecta sub lumine Christi, in unitate sacrae Scripturae et in Traditione viva Ecclesiae, fons permanent principalis pro catechesi mysteriorum « initii »: creationis, lapsus, promissionis salutis.

« In principio creavit Deus caelum et terram » (Gn 1,1): in his primis verbis Scripturae tria affirmantur: Deus aeternus initium dedit omnibus quae extra Illum exsistunt. Ille solus est Creator (verbum « creare » — hebraice bara — semper habet Deum tamquam subiectum). Universitas eorum quae exsistunt (expressa a formula « caelum et terra ») ab Illo dependet, qui ei esse dat.

« In principio erat Verbum [...] et Deus erat Verbum. [...] Omnia per Ipsum facta sunt, et sine Ipso factum est nihil » (Io 1,1-3). Novum Testamentum revelat, Deum omnia per Verbum creasse aeternum, Suum Filium dilectum. « In Ipso condita sunt universa in caelis et in terra [...]. Omnia per Ipsum et in Ipsum creata sunt, et Ipse est ante omnia, et omnia in Ipso constant » (Col 1,16-17). Fides Ecclesiae actionem creatricem Spiritus Sancti pariter affirmat: Ille, quem profitemur « vivificantem »,¹²⁹ Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum: DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. est « Spiritus Creator » (« Veni, Creator Spiritus »), « bonitatis Fons ».¹³⁰ Liturgia Byzantina, 2um Sticherum Vesperarum Dominicae Pentecostes: Pentekostarion (Romae 1883) p. 408.

Actio creatrix Filii et Spiritus, cum illa Patris inseparabiliter una, adumbrata in Vetere Testamento,¹³¹ Cf Ps 33,6; 104,30; Gn 1,2-3. in Novo Foedere revelata, clare a regula fidei affirmatur Ecclesiae: « Solus Hic Deus invenitur [...]: Hic Pater, Hic Deus, Hic Conditor, Hic Factor, Hic Fabricator, qui fecit ea per Semetipsum, hoc est per Verbum et per Sapientiam Suam »;¹³² Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 2, 30, 9: SC 294, 318-320SC — Sources chrétiennes (PG 7, 822PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). « Filius et Spiritus » sunt quasi « manus » Eius.¹³³ Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 4, 20, 1: SC 100, 626SC — Sources chrétiennes (PG 7, 1032PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). Creatio commune est opus Sanctissimae Trinitatis.

Veritas est fundamentalis, quam Scriptura et Traditio docere et celebrare non desinunt, « mundum ad Dei gloriam conditum esse ».¹³⁴ Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, De Deo rerum omnium Creatore, canon 5: DS 3025DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Deus omnia creavit, explicat sanctus Bonaventura « non [...] propter gloriam augendam, sed propter gloriam manifestandam et propter gloriam Suam communicandam ».¹³⁵ Sanctus Bonaventura, In secundum librum Sententiarum, dist. 1, p. 2, a. 2, q. 1, concl.: Opera omnia, v. 2 (Ad Claras Aquas 1885) p. 44. Deus enim nullam aliam rationem habere potest ad creandum, nisi Suum amorem Suamque bonitatem: « Aperta enim manu clave amoris, creaturae prodierunt ».¹³⁶ Sanctus Thomas Aquinas, Commentum in secundum librum Sententiarum, Prologus: Opera omnia, v. 8 (Parisiis 1873) p. 2. Concilium vero Vaticanum I explicat:

« Deus bonitate Sua et omnipotenti virtute non ad augendam Suam beatitudinem nec ad acquirendam, sed ad manifestandam perfectionem Suam per bona, quae creaturis impertitur, liberrimo consilio simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem ».¹³⁷ Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, c. 1: DS 3002DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Gloria Dei est ut haec manifestatio et haec communicatio Suae bonitatis, propter quas mundus creatus est, in rem ducantur. « Praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Iesum Christum in Ipsum, secundum beneplacitum voluntatis Suae in laudem gloriae gratiae Suae » (Eph 1,5-6). « Gloria enim Dei vivens homo, vita autem hominis visio Dei. Si enim quae est per condicionem ostensio Dei vitam praestat omnibus in terra viventibus, multo magis ea quae est per Verbum manifestatio Patris vitam praestat his qui vident Deum ».¹³⁸ Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 4, 20, 7: SC 100, 648SC — Sources chrétiennes (PG 7, 1037PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). Finis ultimus creationis est ut Deus, « qui conditor est omnium, tandem fiat "omnia in omnibus" (1 Cor 15,28), gloriam Suam simul et beatitudinem nostram procurando ».¹³⁹ Concilium Vaticanum II, Decr. Ad gentes, 2: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 948.

Credimus Deum secundum Suam sapientiam creasse mundum.¹⁴⁰ Cf Sap 9,9. Hic cuiuslibet necessitatis, fati caeci aut casus non est effectus. Credimus eum a voluntate libera procedere Dei, qui creaturas voluit efficere Sui esse, Suae sapientiae et Suae bonitatis participes. « Tu creasti omnia, et propter voluntatem Tuam erant et creata sunt » (Apc 4,11). « Quam multiplicata sunt opera Tua, Domine! Omnia in sapientia fecisti » (Ps 104,24). « Suavis Dominus universis, et miserationes Eius super omnia opera Eius » (Ps 145,9).

Credimus Deum nulla re praeexsistenti neque ullo adiutorio egere ad creandum.¹⁴¹ Cf Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, c. 1: DS 3002DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Neque creatio emanatio est necessaria e divina substantia.¹⁴² Cf Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, De Deo rerum omnium Creatore, canones 1-4: DS 3023-3024DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Deus libere creat « ex nihilo »:¹⁴³ Concilium Lateranense IV, Cap. 2, De fide catholica: DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, De Deo rerum omnium Creatore, canon 5: DS 3025DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

« Quid autem magni esset, si Deus ex materia subiecta mundum faceret? Opifex enim apud nos cum materiam ab aliquo acceperit ex ea quidquid placuerit effingit. Dei autem potentia in eo spectatur, ut ex nihilo faciat quaecumque voluerit ».¹⁴⁴ Sanctus Theophilus Antiochenus Ad Autolycum, 2, 4: SC 20, 102SC — Sources chrétiennes (PG 6, 1052PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)).

Fidem de creatione « ex nihilo » Scriptura testatur tamquam plenam promissionis et spei veritatem. Ita mater septem filiorum eos ad martyrium excitat:

« Nescio qualiter in utero meo apparuistis neque ego spiritum et vitam donavi vobis et singulorum vestrorum compagem non sum ego modulata; sed enim mundi Creator, qui formavit hominis nativitatem quique omnium invenit originem et spiritum et vitam vobis cum misericordia reddet, sicut nunc vosmetipsos despicitis propter leges Eius. [...] Peto, nate, ut aspicias ad caelum et terram et quae in ipsis sunt, universa videns intelligas quia non ex his, quae erant, fecit illa Deus; et hominum genus ita fit » (2 Mac 7,22-23.28).

Quia Deus ex nihilo creare potest, potest etiam per Spiritum Sanctum vitam animae peccatoribus donare cor purum in illis creans,¹⁴⁵ Cf Ps 51,12. et defunctis vitam corporis per resurrectionem, Ille « qui vivificat mortuos et vocat ea, quae non sunt, quasi sint » (Rom 4,17). Et quia per Verbum Suum potuit efficere ut lux e tenebris splendesceret,¹⁴⁶ Cf Gn 1,3. etiam lumen fidei donare potest eis qui Illum ignorant.¹⁴⁷ Cf 2 Cor 4,6.

Si Deus cum sapientia creat, creatio ordinata est: « omnia in mensura et numero et pondere disposuisti » (Sap 11,20). Illa in aeterno Verbo et per aeternum Verbum, quod « est imago Dei invisibilis » (Col 1,15), creata, homini destinatur et ad eum dirigitur, imaginem Dei,¹⁴⁸ Cf Gn 1,26. et ipsum ad relationem personalem cum Deo vocatum. Nostra intelligentia, particeps luminis Intellectus divini, potest intelligere id quod nobis Deus per creationem dicit,¹⁴⁹ Cf Ps 19,2-5. utique non sine magno nisu et in spiritu humilitatis atque reverentiae coram Creatore Eiusque opere.¹⁵⁰ Cf Iob 42,3. Creatio, e divina bonitate orta, hanc participat bonitatem (« Et vidit Deus quod esset bona [...] valde bona »: Gn 1,4.10.12.18.21.31). Deus enim creationem voluit tamquam donum homini designatum, tamquam hereditatem illi destinatam et concreditam. Ecclesia pluries bonitatem creationis, inclusa mundi materialis bonitate, defendere debuit.¹⁵¹ Cf Sanctus Leo Magnus, Epistula Quam laudabiliter: DS 286DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Concilium Bracarense I, Anathematismi praesertim contra Priscillianistas, 5-13: DS 455-463DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Concilium Lateranense IV, Cap. 2, De fide catholica: DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Concilium Florentinum, Decretum pro Iacobitis: DS 1333DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, c. 1: DS 3002DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Deus omnibus operibus Suis est infinite maior:¹⁵² Cf Eccli 43, 30. « elevata est magnificentia » Eius « super caelos » (Ps 8,2), « magnitudinis Eius non est investigatio » (Ps 145,3). Sed quia Ille Creator sublimis est et liber, prima omnium exsistentium causa, creaturarum Suarum ultimae intimitati est praesens: « In Ipso enim vivimus, movemur et sumus » (Act 17,28). Secundum sancti Augustini verba, Ipse est « interior intimo meo et superior summo meo ».¹⁵³ Sanctus Augustinus, Confessiones, 3, 6, 11: CCL 27, 33CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 32, 688PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Post creationem, Deus Suam sibi ipsi non derelinquit creaturam. Ei non solum esse et exsistere praebet, sed eam in « esse » singulis conservat momentis, ei agere tribuit eamque ad eius ducit terminum. Hanc absolutam relate ad Creatorem agnoscere dependentiam fons est sapientiae et libertatis, gaudii et fiduciae:

« Diligis enim omnia, quae sunt, et nihil odisti eorum, quae fecisti; nec enim, si odisses, aliquid constituisses. Quomodo autem posset aliquid permanere, nisi Tu voluisses? Aut, quod a Te vocatum non esset, conservaretur? Parcis autem omnibus, quoniam Tua sunt, Domine, qui amas animas » (Sap 11,24-26).

Creatio propriam habet bonitatem propriamque perfectionem, sed e Creatoris manibus prorsus absoluta non exiit. Creata est « in statu viae » versus perfectionem ultimam adhuc obtinendam, ad quam Deus illam destinavit. Divinam appellamus providentiam dispositiones per quas Deus Suam creationem in hanc ducit perfectionem.

« Universa vero, quae condidit, Deus providentia Sua tuetur atque gubernat, "attingens a fine usque ad finem fortiter et disponens omnia suaviter" (Sap 8,1). "Omnia enim nuda et aperta sunt oculis Eius" (Heb 4,13), ea etiam, quae libera creaturarum actione futura sunt ».¹⁵⁴ Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, c. 1: DS 3003DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Unanime est testimonium Scripturae: divinae providentiae sollicitudo concreta est et immediata, curae habet omnia a minimis rebus usque ad magnos mundi et historiae eventus. Libri sancti fortiter affirmant absolutum Dei dominatum in eventuum cursu: « Deus autem noster in caelo; omnia, quaecumque voluit, fecit » (Ps 115,3); et de Christo dicitur: « qui aperit et nemo claudet, et claudit et nemo aperit » (Apc 3,7); « Multae cogitationes in corde viri, voluntas autem Domini permanebit » (Prv 19,21).

Sic apparet Spiritum Sanctum, sacrae Scripturae auctorem principalem, Deo actiones saepe tribuere, quin causarum secundarum faciat mentionem. Ibi priscus non habetur « modus loquendi », sed profundus modus primatum Dei et Eius absolutum dominatum supra historiam et mundum in memoriam revocandi¹⁵⁵ Cf Is 10,5-15; 45,5-7; Dt 32,39; Eccli 11,14. atque ita educandi ad fiduciam in Illum. Psalmorum precatio huius fiduciae magna est schola.¹⁵⁶ Cf Ps 22; 32; 35; 103; 138; et alii.

Iesus postulat filialem derelictionem in providentiam Patris caelestis, qui minimas filiorum Suorum necessitates habet curae: « Nolite ergo solliciti esse dicentes: "Quid manducabimus?", aut: "Quid bibemus?" [...]. Scit enim Pater vester caelestis quia his omnibus indigetis. Quaerite autem primum Regnum Dei et iustitiam eius, et haec omnia adicientur vobis » (Mt 6,31-33).¹⁵⁷ Cf Mt 10,29-31.

Deus consilii Sui summus est Dominus. Sed ut illud ducat in rem, creaturarum etiam utitur concursu. In hoc non habetur debilitatis signum, sed magnitudinis et bonitatis omnipotentis Dei. Deus enim non solum creaturis donat ut exsistant, sed dignitatem ut ipsae agant, ut aliae aliarum causae sint et principia et ut sic ad impletionem consilii Eius cooperentur.

Hominibus Deus potestatem etiam largitur providentiam libere participandi Suam, illis responsabilitatem concredens terram subiiciendi eique dominandi.¹⁵⁸ Cf Gn 1,26-28. Sic Deus hominibus praestat ut causae intelligentes sint et liberae ad creationis opus complendum eiusque harmoniam pro sui ipsorum et proximorum bono perficiendam. Homines, cooperatores voluntatis divinae saepe inconscii, consilium divinum possunt deliberate ingredi suis actionibus, suis precibus, sed etiam suis doloribus.¹⁵⁹ Cf Col 1,24. Sic « Dei [...] adiutores » (1 Cor 3,9)¹⁶⁰ Cf 1 Thess 3,2. Eiusque Regni¹⁶¹ Cf Col 4,11. plene fiunt.

A fide in Deum Creatorem haec veritas est inseparabilis: Deus in omni actione creaturarum Suarum agit. Ille causa est prima quae in causis secundis et per eas operatur: « Deus est enim, qui operatur in vobis et velle et perficere pro Suo beneplacito » (Phil 2,13).¹⁶² Cf 1 Cor 12,6. Haec veritas non solum creaturae non minuit dignitatem, sed eam extollit. Illa, a Dei potentia, sapientia et bonitate, ex nihilo effecta, nihil potest, si a sua origine abscindatur; « creatura enim sine Creatore evanescit »;¹⁶³ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 36: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1054. multo minus potest finem suum ultimum consequi sine gratiae adiutorio.¹⁶⁴ Cf Mt 19,26; Io 15,5; Phil 4,13.

Si Deus Pater omnipotens, mundi ordinati et boni Creator, omnes creaturas Suas curae habet, cur malum exsistit? Huic tam urgenti quam inevitabili, tam dolorosae quam arcanae quaestioni nulla sufficiet festina responsio. Fidei christianae complexus huic quaestioni responsum constituit: creationis bonitas, peccati tragoedia, patiens amor Dei qui homini praevenit Suis Foederibus, Filii Sui Incarnatione redemptrice, Spiritus dono, Ecclesiae convocatione, sacramentorum virtute, ad vitam beatam vocatione, cui liberae creaturae praevie invitantur ut consentiant, sed a qua illae etiam praevie, terribili mysterio, se substrahere possunt. Nulla nuntii christiani habetur ratio quae, partim, quaestioni de malo responsum non sit.

Cur Deus mundum sic perfectum non creavit ut nullum malum in illo exsistere posset? Deus, secundum Suam potentiam infinitam, semper aliquid melius posset creare.¹⁶⁵ Cf Sanctus Thomas Aquinas, Summa theologiae, I, q. 25, a. 6: Ed. Leon. 4, 298-299Ed. Leon. — Sancti Thomae Aquinatis Opera omnia, editio Leonina. Attamen Deus in Sua sapientia et bonitate infinitis mundum « in statu viae » in eius ultimam perfectionem versus libere creare voluit. Hic processus implicat, in consilio Dei, cum quorumdam entium apparitione disparitionem aliorum, cum perfectiore etiam minus perfectum, cum naturae constructionibus etiam destructiones. Sic cum bono physico etiam malum physicum exsistit, donec creatio perfectionem suam non fuerit consecuta.¹⁶⁶ Cf Sanctus Thomas Aquinas, Summa contra gentiles, 3, 71: Ed. Leon. 14, 209-211Ed. Leon. — Sancti Thomae Aquinatis Opera omnia, editio Leonina.

Angeli et homines, creaturae intelligentes et liberae, in suum finem ultimum, per electionem liberam et amorem praeferentiae, ambulare debent. Propterea deviare possunt. De facto peccaverunt. Sic malum morale, sine comparatione gravius quam malum physicum, mundum est ingressum. Deus nullo modo, neque directe neque indirecte, causa est mali moralis.¹⁶⁷ Cf Sanctus Augustinus, De libero arbitrio, 1, 1, 1: CCL 29, 211CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 32, 1221-1223PL — Patrologia latina (J.P. Migne)); Sanctus Thomas Aquinas, Summa theologiae, I-II, q. 79, a. 1: Ed. Leon. 7, 76-77Ed. Leon. — Sancti Thomae Aquinatis Opera omnia, editio Leonina. Illud tamen permittit, creaturae Suae observans libertatem, et modo arcano scit ex illo bonum adducere:

« Neque enim Deus omnipotens [...], cum summe bonus sit, ullo modo sineret mali esse aliquid in operibus Suis nisi usque adeo esset omnipotens et bonus ut bene faceret et de malo ».¹⁶⁸ Sanctus Augustinus, Enchiridion de fide, spe et caritate, 3, 11: CCL 46, 53CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 40, 236PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Sic, tempore decurrente, detegi potest, Deum, in Sua omnipotenti providentia, bonum adducere posse ex consequentiis mali, etiam moralis, a Suis creaturis patrati: « Non vestro consilio, sed Dei voluntate huc missus sum. [...] Vos cogitastis de me malum; sed Deus vertit illud in bonum ut [...] salvos faceret multos populos » (Gn 45,8; 50,20).¹⁶⁹ Cf Tb 2,12-18 vulg. Deus e maximo malo morali quod unquam commissum fuerit, e reiectione et occisione Filii Dei, omnium hominum peccatis causata, per gratiae Suae superabundantiam,¹⁷⁰ Cf Rom 5,20. maximum adduxit bonorum: glorificationem Christi et nostram Redemptionem. Non tamen propterea malum efficitur bonum.

« Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum » (Rom 8,28). Sanctorum testimonium hanc veritatem confirmare non desinit.

Sic sancta Catharina Senensis dicit ad eos « qui cum multa scandalizantur impatientia » et contra id insurgunt quod eis accidit: « Omnia ex amore data sunt et ut saluti hominis provideatur, et non propter ullum alium finem ».¹⁷¹ Sancta Catharina Senensis, Il dialogo della Divina provvidenza 138: ed. G. Cavallini (Roma 1995) p. 441. Et sanctus Thomas More, paulo ante martyrium, filiam consolatur suam: « Nihil contingere potest, quod Deus non velit. Quidquid autem Ille vult, utcumque nobis malum videatur, est tamen vere optimum ».¹⁷² Margarita Roper, Epistula ad Aliciam Alington (mense augusti 1534): The Correspondence of Sir Thomas More, ed. E.F. Rogers (Princeton 1947) p. 531-532. Et domina Iuliana de Norwich: « Didici ergo, per gratiam Dei, oportere, me firmiter ad fidem adhaerere [...] atque cum fortitudine credere omnia rerum genera futura esse bona [...]. Tu ipsa videbis omnia rerum genera bona esse futura » (« Thou shalt see thyself that all manner of thing shall be well »).¹⁷³ Iuliana de Norwich, Revelatio 13, 32: A Book of Showings to the Anchoress Julian of Norwich, ed. E. Colledge-J. Walsh, vol. 2 (Toronto 1978) p. 426 et 422.

Firmiter credimus, Deum Dominum mundi esse et historiae. Sed viae providentiae Eius saepe nobis ignotae sunt. Solum in termino, cum nostra partialis cognitio finietur, cum Deum « facie ad faciem » (1 Cor 13,12) videbimus, nobis plene cognitae erunt viae, quibus, etiam per mali et peccati tragoedias, Deus creationem Suam usque ad quietem illius Sabbati¹⁷⁴ Cf Gn 2,2. deducet definitivi, propter quod caelum et terram creavit.

Symbolum Apostolicum Deum « Creatorem caeli et terrae »¹⁷⁸ DS 30DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. profitetur esse, et Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum explicat: « ...visibilium omnium et invisibilium ».¹⁷⁹ DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

In sacra Scriptura, locutio « caelum et terra » significat: totum quod exsistit, universam creationem. Etiam indicat vinculum, quod, intra creationem, simul caelum et terram unit et distinguit: « Terra » est mundus hominum.¹⁸⁰ Cf Ps 115,16. « Caelum » vel « caeli » firmamentum potest denotare,¹⁸¹ Cf Ps 19,2. sed etiam « locum » proprium Dei: Patris nostri, « qui in caelis est » (Mt 5,16);¹⁸² Cf Ps 115,16. et consequenter etiam « caelum » quod gloria est eschatologica. Verbum « caelum » denique indicat « locum » creaturarum spiritualium — angelorum — qui Deum circumstant.

Professio fidei Concilii Lateranensis quarti affirmat: Deus « simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam: ac denique humanam, quasi communem ex spiritu et corpore constitutam ».¹⁸³ Concilium Lateranense IV, Cap. 1, De fide catholica: DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; cf Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, c. 1: DS 3002DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum et Paulus VI, Sollemnis Professio fidei, 8: AAS 60AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 60 (1968) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1968) 436.

Exsistentia entium spiritualium, non corporalium, quae sacra Scriptura generatim angelos appellat, fidei est veritas. Tam dilucidum est Scripturae testimonium quam dilucida est Traditionis unanimitas.

Sanctus Augustinus dicit relate ad illos: « "Angelus" [...] officii nomen est, non naturae. Quaeris nomen huius naturae, spiritus est; quaeris officium, angelus est: ex eo quod est, spiritus est, ex eo quod agit, angelus est ».¹⁸⁴ Sanctus Augustinus, Enarratio in Psalmum 103, 1, 15: CCL 40, 1488CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 37, 1348-1349PL — Patrologia latina (J.P. Migne)). Angeli, ex toto esse suo, sunt Dei ministri et nuntii. Quoniam « semper vident faciem Patris mei, qui in caelis est » (Mt 18,10), sunt « facientes verbum Illius in audiendo vocem sermonum Eius » (Ps 103,20).

Quatenus creaturae pure spirituales, intelligentiam habent et voluntatem: creaturae sunt personales¹⁸⁵ Cf Pius XII, Litt. enc. Humani generis: DS 3891DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. et immortales.¹⁸⁶ Cf Lc 20,36. Perfectione creaturas omnes visibiles superant. Splendor gloriae eorum id testatur.¹⁸⁷ Cf Dn 10,9-12.

Christus mundi angelici centrum est. Illi sunt angeli Eius: « Cum autem venerit Filius hominis in gloria Sua, et omnes angeli cum Eo... » (Mt 25,31). Eius sunt, quia per Eum et in Eum sunt creati: « Quia in Ipso condita sunt universa in caelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni sive dominationes sive principatus sive potestates. Omnia per Ipsum et in Ipsum creata sunt » (Col 1,16). Eius sunt adhuc magis, quia illos fecit nuntios Sui consilii salutis: « Nonne omnes sunt administratorii spiritus, qui in ministerium mittuntur propter eos, qui hereditatem capient salutis? » (Heb 1,14).

Illi, inde a creatione¹⁸⁸ Cf Iob 38,7, ubi angeli « filii Dei » appellantur. et per totum historiae salutis decursum, adsunt, salutem sive procul sive prope annuntiantes atque eius effectionis divino servientes consilio: illi paradisum claudunt terrestrem,¹⁸⁹ Cf Gn 3,24. Lot protegunt,¹⁹⁰ Cf Gn 19. Agar eiusque filium salvant,¹⁹¹ Cf Gn 21,17. Abrahae detinent manum,¹⁹² Cf Gn 22,11. Lex per illorum communicatur ministerium,¹⁹³ Cf Act 7,53. populum Dei ducunt,¹⁹⁴ Cf Ex 23,20-23. nativitates annuntiant¹⁹⁵ Cf Idc 13. et vocationes,¹⁹⁶ Cf Idc 6,11-24; Is 6,6. Prophetis assistunt,¹⁹⁷ Cf 1 Reg 19,5. ut tantum quaedam afferamus exempla. Denique, Angelus Gabriel nativitatem Praecursoris et illam Ipsius Iesu annuntiat.¹⁹⁸ Cf Lc 1,11.26.

Ab Incarnatione ad Ascensionem, vita Verbi incarnati adoratione et servitio circumdatur angelorum. Cum Deus « introducit primogenitum in orbem terrae dicit: Et adorent Eum omnes angeli Dei » (Heb 1,6). Eorum canticum laudis in Christi Nativitate resonare non desiit in Ecclesiae laude: « Gloria [...] Deo... » (Lc 2,14). Illi Iesu protegunt infantiam,¹⁹⁹ Cf Mt 1,20; 2,13.19. Ei serviunt in deserto,²⁰⁰ Cf Mc 1,13; Mt 4,11. Eum in agonia confortant,²⁰¹ Cf Lc 22,43. cum Ipse per illos de inimicorum manu salvari potuisset²⁰² Cf Mt 26,53. sicut olim Israel.²⁰³ Cf 2 Mac 10,29-30; 11,8. Angeli etiam evangelizant²⁰⁴ Cf Lc 2,10. Bonum Nuntium Incarnationis²⁰⁵ Cf Lc 2,8-14. et Resurrectionis annuntiantes Christi.²⁰⁶ Cf Mc 16,5-7. In Christi aderunt reditu, quem annuntiant,²⁰⁷ Cf Act 1,10-11. pro Eius iudicii servitio.²⁰⁸ Cf Mt 13,41; 24,31; Lc 12,8-9.

Exinde tota Ecclesiae vita adiutorium arcanum et potens lucrifacit angelorum.²⁰⁹ Cf Act 5,18-20; 8,26-29; 10,3-8; 12,6-11; 27,23-25.

Ecclesia in sua liturgia se angelis coniungit ad Deum ter sanctum adorandum;²¹⁰ Cf Prex eucharistica, 27, Sanctus: Missale Romanum, editio typica (Typis Polyglottis Vaticanis 1970) p. 392. eorum invocat assistentiam (sic in oratione In paradisum deducant te angeli... liturgiae defunctorum,²¹¹ Ordo exsequiarum, 50, editio typica (Typis Polyglottis Vaticanis 1969) p. 23. vel etiam in « Hymno cherubico » liturgiae Byzantinae²¹² Liturgia Byzantina sancti Ioannis Chrysostomi, Hymnus cherubinorum: Liturgies Eastern and Western, ed. F.E. Brightman (Oxford 1896) p. 377.); peculiarius memoriam celebrat quorumdam angelorum (sancti Michaelis, sancti Gabrielis, sancti Raphaelis, Angelorum Custodum).

Vita humana, inde a suo initio²¹³ Cf Mt 18,10. ad obitum,²¹⁴ Cf Lc 16,22. est eorum custodia²¹⁵ Cf Ps 34,8; 91,10-13. et eorum circumdata intercessione.²¹⁶ Cf Iob 33,23-24; Zach 1,12; Tb 12,12. « Quod autem unicuique fidelium adsit angelus velut paedagogus quidam et pastor vitam dirigens nemo contradicet ».²¹⁷ Sanctus Basilius Magnus, Adversus Eunomium, 3, 1: SC 305, 148SC — Sources chrétiennes (PG 29, 656PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). Vita christiana, iam hic in terris, societatem beatam angelorum et hominum in Deo unitorum participat in fide.

Deus Ipse mundum creavit visibilem in tota eius magnificentia, diversitate et ordine. Scriptura symbolice opus praesentat Creatoris tamquam successionem sex dierum « laboris » divini quae in « quiete » diei septimi terminatur.²¹⁸ Cf Gn 1,1–2,4. Relate ad creationem, textus sacer veritates docet a Deo revelatas nostrae salutis causa,²¹⁹ Cf Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Dei Verbum, 11: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 823. quae permittunt « totius creaturae intimam naturam, valorem et ordinationem in laudem Dei agnoscere ».²²⁰ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 36: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 41.

Nihil exsistit quod suam exsistentiam Deo Creatori non debeat. Mundus incepit, cum ex nihilo per Verbum Dei est factus; omnia entia exsistentia, omnis natura, tota historia humana in hoc primordiali radicantur eventu: est enim genesis per quam mundus constitutus est tempusque incepit.²²¹ Cf Sanctus Augustinus, De Genesi contra Manichaeos, 1, 2, 4: PL 36, 175PL — Patrologia latina (J.P. Migne).

Unaquaeque natura suam bonitatem et suam perfectionem possidet proprias. De singulis operibus « sex dierum » dicitur: « Et vidit Deus quod esset bonum ». « Ex ipsa enim creationis condicione res universae propria firmitate, veritate, bonitate propriisque legibus ac ordine instruuntur ».²²² Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 36: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1054. Diversae creaturae, in suo esse proprio volitae, radium reverberant, unaquaeque suo modo, infinitae sapientiae et infinitae bonitatis Dei. Hac de causa, homo bonitatem propriam uniuscuiusque creaturae revereri debet, ut usus rerum vitetur inordinatus, qui Creatorem contemnit et consequentias nefastas pro hominibus et pro eorum ambitu secum fert.

Creaturarum interdependentia a Deo est volita. Sol et luna, cedrus et flosculus, aquila et passer: spectaculum earum diversitatum et inaequalitatum innumerarum significat, nullam e creaturis sibi ipsi sufficere. Illae non exsistunt nisi in dependentia aliarum ab aliis, ut se mutuo compleant in servitio aliarum ad alias.

Universi pulchritudo. Ordo et harmonia mundi creati ex diversitate resultat entium et relationum inter ea exsistentium. Homo ea progressive detegit tamquam naturae leges. Scientiarum cultorum suscitant admirationem. Creationis pulchritudo reverberat infinitam Creatoris pulchritudinem. Illa reverentiam et submissionem intelligentiae hominis et voluntatis eius inspirare debet.

Creaturarum hierarchia ordine « sex dierum » exprimitur qui a minus perfecto ad perfectiorem procedit. Deus omnes Suas amat creaturas,²²³ Cf Ps 145,9. et eas, etiam passeres, habet curae. Tamen Iesus dicit: « Multis passeribus pluris estis » (Lc 12,7), vel etiam: « Quanto igitur melior est homo ove! » (Mt 12,12).

Homo culmen est operis creationis. Narratio inspirata id exprimit, creationem hominis nitide ab illa aliarum distinguens creaturarum.²²⁴ Cf Gn 1,26.

Inter omnes creaturas mutua habetur necessitudo eo quod omnes Eumdem habeant Creatorem, et omnes ad Eius ordinentur gloriam:

« Laudatus sis, mi Domine, cum universa creatura Tua, principaliter cum domino fratre Sole, qui est dies, et illuminas nos per ipsum. Et ipse est pulcher et irradians magno splendore; de Te, Altissime, profert significationem... Laudatus sis, mi Domine, propter sororem Aquam, quae est perutilis et humilis et pretiosa et casta... Laudatus sis, mi Domine, propter sororem nostram matrem Terram, quae nos sustentat et gubernat, et producit diversos fructus cum coloratis floribus et herba... Laudate et benedicite Dominum meum, gratias agite et servite Illi magna humilitate ».²²⁵ Sanctus Franciscus Assisiensis, Canticum Fratris Solis: Opuscula sancti Patris Francisci Assisiensis, ed. C. Esser (Grottaferrata 1978) p. 84-86.

Sabbatum — finis operis « sex dierum ». Textus sacer dicit: « Complevitque Deus die septimo opus Suum, quod fecerat » et sic « perfecti sunt caeli et terra »; atque Deus die septimo « requievit », huic « benedixit » diei et illum « sanctificavit » (Gn 2,1-3). Haec inspirata verba doctrinis salutaribus sunt abundantia.

Deus in creatione fundamentum posuit et leges quae stabilia permanent,²²⁶ Cf Heb 4,3-4. super quae credens fidenter potest inniti et quae illi signum erunt et pignus inconcussae fidelitatis Foederis Dei.²²⁷ Cf Ier 31,35-37; 33,19-26. Ex parte sua, homo fidelis huic fundamento manere debebit et leges vereri in illo a Creatore inscriptas.

Creatio intuitu sabbati effecta est et propterea intuitu cultus et adorationis Dei. Cultus est in creationis ordine inscriptus.²²⁸ Cf Gn 1,14. « Nihil operi Dei praeponatur », dicit sancti Benedicti Regula,²²⁹ Sanctus Benedictus, Regula, 43, 3: CSEL 75, 106CSEL — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (PL 66, 675PL — Patrologia latina (J.P. Migne)). ita rectum sollicitudinum humanarum denotans ordinem.

Sabbatum in corde est Legis Israel. Servare mandata est sapientiae et voluntati Dei consonare in opere creationis Eius expressis.

Dies octavus. Sed pro nobis, novus dies est ortus: dies resurrectionis Christi. Septimus dies primam concludit creationem. Octavus dies creationem incipit novam. Sic opus creationis culminat in maximo Redemptionis opere. Prima creatio sensum suum et culmen invenit in nova creatione in Christo, cuius splendor superat illum primae.²³⁰ Cf Vigilia Paschalis, oratio post primam lectionem: Missale Romanum, editio typica (Typis Polyglottis Vaticanis 1970) p. 276.

« Creavit Deus hominem ad imaginem Suam; ad imaginem Dei creavit illum; masculum et feminam creavit eos » (Gn 1,27). Homo in creatione locum habet unicum: est « ad imaginem Dei » (I); in sua propria natura mundum spiritualem et mundum coniungit materialem (II); « masculus et femina » est creatus (III); Deus illum in Sua constituit amicitia (IV).

Inter omnes creaturas visibiles solus homo capax est « suum Creatorem cognoscendi et amandi »;²³² Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 12: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1034. « in terris sola creatura est quam Deus propter seipsam voluerit »;²³³ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 24: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1045. solus ille est vocatus ad vitam Dei, cognitione et amore, participandam. Ad hunc finem creatus est et in hoc fundamentalis habetur ratio eius dignitatis:

« Quis fuit in causa, ut hominem in tanta dignitate locares? Amor inaestimabilis quo creaturam Tuam in Temetipso respexisti, de qua fuisti "philocaptus"; nam propter amorem eam creasti, propter amorem esse ei dedisti, ut summum Tuum aeternum gustaret Bonum ».²³⁴ Sancta Catharina Senensis, Il dialogo della Divina provvidenza, 13: ed. G. Cavallini (Roma 1995) p. 43.

Humanum individuum, quia est ad imaginem Dei, dignitatem habet personae: non est solum res aliqua, sed aliquis. Capax est se cognoscendi, se possidendi et se libere donandi atque in communionem ingrediendi cum aliis personis, est per gratiam ad Foedus cum suo Creatore vocatus, ad Illi fidei et amoris offerendum responsum quod nullus alius suo loco praebere potest.

Deus omnia creavit pro homine;²³⁵ Cf Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 12: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1034; Ibid., 24: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1045; Ibid., 39: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1056-1057. homo est creatus ut Deo serviat Eumque amet et Ei totam offerat creationem:

« Quisnam igitur tandem est ille creandus, cui tantum honoris deferatur? Homo est, magnum illud animal et admirabile quodque omni creatura praestantius est apud Deum, propter quem caelum et terra et mare ac reliquum omne creaturae corpus est conditum: homo, cuius ita Deus salutem adamavit, ut ne Unigenito quidem Suo propter eum parceret: neque enim omnia praestare molirique destitit, donec in altum evectum in Sua dextera collocavit ».²³⁶ Sanctus Ioannes Chrysostomus, Sermones in Genesim, 2, 1: PG 54, 587-588PG — Patrologia graeca (J.P. Migne).

« Reapse nonnisi in mysterio Verbi incarnati mysterium hominis vere clarescit »:²³⁷ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 22: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1042.

« Duos homines beatus Apostolus hodie retulit humano generi dedisse principium, Adam videlicet et Christum. [...] Factus, inquit, primus homo Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem. Ille primus ab Isto novissimo factus est, a quo est et animam consecutus ut viveret. [...] Hic est Adam, qui Suam tunc in illo, cum fingeret, imaginem collocavit. Hinc est quod eius personam suscipit, nomen recipit, ne Sibi quod ad Suam imaginem fecerat deperiret. Primus Adam, novissimus Adam: ille primus habet initium, Hic novissimus non habet finem, quia Hic novissimus vere Ipse est primus, Ipso dicente: "Ego primus et ego novissimus" ».²³⁸ Sanctus Petrus Chrysologus, Sermones 117, 1-2: CCL 24CCL — Corpus Christianorum (Series Latina)A, 709 (PL 52, 520PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Propter originis communitatem genus humanum constituit unitatem. Deus enim « fecit [...] ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terrae » (Act 17,26):²³⁹ Cf Tb 8,6.

« Miro quodam mentis obtutu humanum genus, ob communem a Creatore originem unum intueri ac contemplari possumus [...]; itemque natura unum, quae ex corporis concretione et ex immortali spiritualique animo constat; unum ob proxime omnibus assequendum finem, obque commune per praesentis huius vitae decursum fungendum munus; unum ob eamdem habitationem, terrarum nempe orbem, cuius opibus naturali iure omnes frui possunt, ut sese alere queant seseque ad auctiora incrementa provehere; unum denique ob supernum finem, Deum Ipsum, quo contendant omnes oportet, et ob res atque adiumenta, quibus eundem finem tandem aliquando contingere valeant [...] itemque ex una eademque Redemptione, quam Christus [...] omnibus dilargitus est ».²⁴⁰ Pius XII, Litt. enc. Summi Pontificatus: AAS 31AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 31 (1939) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1939) 427; cf Concilium Vaticanum II, Decl. Nostra aetate, 1: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 740.

Haec lex « mutuae [...] hominum necessitudinis caritatisque »,²⁴¹ Pius XII, Litt. enc. Summi Pontificatus: AAS 31AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 31 (1939) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1939) 426. quin divitem varietatem personarum, culturarum et populorum excludat, nobis tutatur omnes homines vere esse fratres.

Persona humana, ad imaginem Dei creata, simul est ens corporale et spirituale. Narratio biblica hanc realitatem sermone exprimit symbolico, cum asserit: « Formavit Dominus Deus hominem pulverem de humo et inspiravit in nares eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem » (Gn 2,7). Totus ergo homo est a Deo volitus.

In sacra Scriptura verbum anima saepe vitam denotat humanam²⁴² Cf Mt 16,25-26; Io 15,13. vel totam humanam personam.²⁴³ Cf Act 2,41. Sed denotat etiam id quod in homine est summe intimum²⁴⁴ Cf Mt 26,38; Io 12,27. et maximi valoris in illo,²⁴⁵ Cf Mt 10,28; 2 Mac 6,30. per quod ille magis peculiariter est imago Dei: « anima » significat principium spirituale in homine.

Corpus hominis dignitatem « imaginis Dei » participat; illud est corpus humanum praecise quia anima spirituali animatur, atque tota persona humana destinatur completa ut in corpore Christi templum Spiritus fiat.²⁴⁶ Cf 1 Cor 6,19-20; 15,44-45.

« Corpore et anima unus, homo per ipsam suam corporalem condicionem elementa mundi materialis in se colligit, ita ut, per ipsum, fastigium suum attingant et ad liberam Creatoris laudem vocem attollant. Vitam ergo corporalem homini despicere non licet, e contra ipse corpus suum, utpote a Deo creatum et ultima die resuscitandum, bonum et honore dignum habere tenetur ».²⁴⁷ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 14: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1035.

Unitas animae et corporis ita est profunda ut anima « forma » corporis considerari debeat;²⁴⁸ Cf Concilium Viennense (anno 1312), Const. « Fidei catholicae »: DS 902DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. id est propter animam spiritualem corpus, materia constitutum, est corpus humanum et vivens; spiritus et materia in homine non sunt duae naturae unitae, sed eorum unio unam solam efficit naturam.

Ecclesia docet unamquamque animam spiritualem a Deo esse immediate creatam²⁴⁹ Cf Pius XII, Litt. enc. Humani generis (anno 1950): DS 3896DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Paulus VI, Sollemnis Professio fidei, 8: AAS 60AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 60 (1968) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1968) 436. — illa non est a parentibus « producta » —; ea nos etiam docet illam esse immortalem;²⁵⁰ Cf Concilium Lateranense V (anno 1513), Bulla Apostolici regiminis: DS 1440DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. illa non perit cum a corpore separatur in morte, et iterum corpori unietur in resurrectione finali.

Quandoque invenitur animam a spiritu distingui. Sic sanctus Paulus orat ut nostra « omnia, et integer spiritus [...] et anima et corpus » serventur « sine querela in Adventu Domini » (1 Thess 5,23). Ecclesia docet hanc distinctionem dualitatem non introducere in animam.²⁵¹ Cf Concilium Constantinopolitanum IV (anno 870), canon 11: DS 657DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. « Spiritus » significat hominem inde a creatione sua ad suum finem supernaturalem ordinari,²⁵² Cf Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, c. 2: DS 3005DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 22: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1042-1043. animamque eius capacem esse quae gratuito ad communionem superelevetur cum Deo.²⁵³ Cf Pius XII, Litt. enc. Humani generis (anno 1950): DS 3891DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Ecclesiae traditio spiritualis etiam in corde insistit, sensu biblico « intimae profunditatis » (« in visceribus »: Ier 31,33), ubi persona se decidit aut non decidit pro Deo.²⁵⁴ Cf Dt 6,5; 29,3; Is 29,13; Ez 36,26; Mt 6,21; Lc 8,15; Rom 5,5.

Vir et mulier creati sunt, id est sunt a Deo voliti: ex alia parte, in aequalitate perfecta quatenus personae humanae, ex alia vero in eorum esse specificum viri et mulieris. « Virum esse », « mulierem esse » realitas est bona et a Deo volita: vir et mulier dignitatem habent inamissibilem quae illis immediate a Deo eorum Creatore advenit.²⁵⁵ Cf Gn 2,7.22. Vir et mulier sunt, cum eadem dignitate, « ad imaginem Dei ». Illi in suo « virum-esse » et in suo « mulierem-esse » sapientiam et bonitatem reverberant Creatoris.

Deus nequaquam est ad imaginem hominis. Neque vir est neque mulier. Deus est spiritus purus in quo pro sexuum differentia locus non est. Sed viri et mulieris « perfectiones » aliquid infinitae perfectionis reverberant Dei: tales sunt perfectiones matris²⁵⁶ Cf Is 49,14-15; 66,13; Ps 131,2-3. et illae patris et sponsi.²⁵⁷ Cf Os 11,1-4; Ier 3,4-19.

Vir et mulier, simul creati, voliti sunt a Deo ut alius sit pro alio. Verbum Dei id suggerit intelligendum diversis textus sacri lineamentis. « Non est bonum esse hominem solum; faciam ei adiutorium simile sui » (Gn 2,18). Nullum animalium tale « par » hominis esse potest.²⁵⁸ Cf Gn 2,19-20. Mulier quam Deus ex costa « efformat » de viro sublata quamque Ipse ad virum adduxit, admirationis ex parte viri provocat clamorem, amoris et communionis exclamationem: « Haec nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea! » (Gn 2,23). Vir mulierem detegit tamquam aliud « ego » eiusdem humanitatis.

Vir et mulier facti sunt « alius pro alio »: non quasi Deus eos nonnisi « dimidiatos » effecerit et « incompletos »; Ille eos pro personarum creavit communione, in qua unusquisque « adiutorium » esse potest pro alio, quia simul quatenus personae sunt aequales (« os ex ossibus meis... ») et quatenus masculinum et femininum sese mutuo complent.²⁵⁹ Cf Ioannes Paulus II, Ep. ap. Mulieris dignitatem, 7: AAS 80AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 80 (1988) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1988) 1664-1665. In matrimonio, Deus eos ita coniungit ut « unam carnem » efformantes (Gn 2,24) vitam humanam transmittere valeant: « Crescite et multiplicamini et replete terram » (Gn 1,28). Vir et mulier, tamquam sponsi et parentes, suis descendentibus vitam transmittentes humanam, singulari modo, operi cooperantur Creatoris.²⁶⁰ Cf Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 50: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1070-1071.

In Dei consilio, vir et mulier vocationem habent subiiciendi terram²⁶¹ Cf Gn 1,28. tamquam « administratores » Dei. Haec dominatus elatio arbitraria et destructiva esse non debet. Ad imaginem Creatoris qui diligit « omnia, quae sunt » (Sap 11,24), vir et mulier vocantur ad divinam participandam providentiam erga alias creaturas. Exinde eorum responsabilitas pro mundo quem Deus illis concredidit.

Primus homo non solum est creatus bonus, sed in amicitia cum Creatore suo et in harmonia cum semetipso et cum creatione illum circumstante constitutus est, quae solum a gloria novae creationis in Christo sunt superatae.

Ecclesia symbolismum sermonis biblici authentice sub Novi Testamenti et Traditionis luce interpretans, docet primos nostros parentes, Adamum et Evam, in statu sanctitatis et iustitiae originalis constitutos esse.²⁶² Cf Concilium Tridentinum, Sess. 5a, Decretum de peccato originali, canon 1: DS 1511DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Haec sanctitatis originalis gratia erat participatio vitae divinae.²⁶³ Cf Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 2: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 5-6.

Huius gratiae splendore omnes dimensiones vitae hominis confortabantur. Dum homo in intimitate permaneret divina, nec mori²⁶⁴ Cf Gn 2,17; 3,19. nec pati debebat.²⁶⁵ Cf Gn 3,16. Interior harmonia personae humanae, harmonia inter virum et mulierem,²⁶⁶ Cf Gn 2,25. harmonia denique inter primum par humanum et totam creationem constituebat statum qui « iustitia originalis » appellatur.

Mundi « dominatus » quem Deus homini ab initio concesserat, imprimis apud ipsum hominem in rem ducebatur tamquam sui dominatus. Homo intactus erat et ordinatus in toto esse suo, quippe qui libera triplici concupiscentia²⁶⁷ Cf 1 Io 2,16. quae eum voluptatibus sensuum, bonorum terrenorum cupidini et affirmationi sui contra iussa submittit rationis.

Signum familiaritatis hominis cum Deo est Deum eum in viridarium collocasse.²⁶⁸ Cf Gn 2,8. Ibi vivit ut illud « operaretur et custodiret » (Gn 2,15): labor poena non est,²⁶⁹ Cf Gn 3,17-19. sed cooperatio viri et mulieris cum Deo in creatione visibili perficienda.

Tota haec iustitiae originalis harmonia, pro homine a consilio Dei praevisa, per peccatum nostrorum amittetur protoparentum.

Deus infinite est bonus et omnia Eius opera bona sunt. Attamen nemo doloris, malorum in natura — quae tamquam limitibus creaturarum propriis apparent conexa — aufugit experientiam et praecipue quaestionem mali moralis. Unde venit malum? « Quaerebam unde malum et non erat exitus », dicit sanctus Augustinus,²⁷⁴ Sanctus Augustinus, Confessiones, 7, 7, 11: CCL 27, 99CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 32, 739PL — Patrologia latina (J.P. Migne)). et eius propria dolorosa investigatio exitum non inveniet nisi in eius conversione ad Deum vivum. Quia « mysterium [...] iniquitatis » (2 Thess 2,7) non illuminatur nisi sub luce mysterii pietatis.²⁷⁵ Cf 1 Tim 3,16. Revelatio amoris divini in Christo simul extensionem mali et superabundantiam gratiae manifestavit.²⁷⁶ Cf Rom 5,20. Debemus igitur quaestionem originis mali considerare, nostrae fidei oculos coniicientes in Illum qui solus eius est victor.²⁷⁷ Cf Lc 11,21-22; Io 16,11; 1 Io 3,8.

Peccatum in historia hominis est praesens: vanum esset conari id ignorare vel huic obscurae realitati alia praebere nomina. Ut quis intelligere enitatur quid peccatum sit, oportet vinculum profundum hominis cum Deo imprimis agnoscere, quia extra hanc relationem malum peccati in sua vera identitate reiectionis Dei et oppositionis ad Illum non detegitur, licet vitam hominis et historiam onerare pergat.

Realitas peccati et peculiarius peccati originum solummodo sub Revelationis divinae illustratur luce. Sine cognitione quam illa nobis de Deo praebet, peccatum clare nequit agnosci, et tentatio habetur illud tantum explicandi tamquam defectum in crescendo, tamquam psychologicam debilitatem, errorem, necessariam structurae socialis deficientis consequentiam etc. Solummodo in cognitione consilii Dei de homine intelligitur peccatum abusum esse libertatis quam Deus creatis donat personis ut Illum et se invicem possint amare.

Cum Revelationis progressu realitas etiam peccati illustrata est. Licet populus Dei Veteris Testamenti ad dolorem condicionis humanae sub luce historiae lapsus in Genesi narratae accesserit, huius historiae ultimam non poterat assequi significationem quae solummodo sub luce mortis et resurrectionis Iesu Christi manifestatur.²⁷⁸ Cf Rom 5,12-21. Necesse est Christum tamquam gratiae cognoscere fontem ut Adam tamquam peccati fons agnoscatur. Spiritus Paraclitus, a Christo resuscitato missus, venit ut arguat « mundum de peccato » (Io 16,8), Illum revelans qui eius est Redemptor.

Peccati originalis doctrina est, ut ita dicatur, « aversa pars » huius Boni Nuntii: Iesum omnium hominum esse Salvatorem, omnes egere salute atque salutem omnibus Christi offerri beneficio. Ecclesia quae sensum habet Christi,²⁷⁹ Cf 1 Cor 2,16. scit revelationem peccati originalis attrectari non posse quin Christi laedatur mysterium.

Lapsus narratio (Gn 3) sermone utitur imaginibus confecto, sed eventum affirmat primordialem, factum quod initio historiae hominis locum habuit.²⁸⁰ Cf Concilium Vaticanum II, Const past. Gaudium et spes, 13: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1034-1035. Revelatio nobis praebet fidei certitudinem de eo quod tota humana historia signata est originali culpa libere a nostris protoparentibus commissa.²⁸¹ Cf Concilium Tridentinum, Sess. 5a, Decretum de peccato originali, canon 3: DS 1513DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Pius XII, Litt. enc. Humani generis: DS 3897DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Paulus VI, Allocutio iis qui interfuerunt Coetui v. d. « Simposio » a theologis doctisque viris habito de originali peccato (11 iulii 1966): AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 649-655.

Electioni inoboedienti nostrorum protoparentum vox subest seductrix, Deo opposita,²⁸² Cf Gn 3,1-5. quae propter invidiam eos in mortem cadere facit.²⁸³ Cf Sap 2,24. Scriptura et Ecclesiae Traditio in hoc ente angelum perspiciunt lapsum, Satanam vel Diabolum appellatum.²⁸⁴ Cf Io 8,44; Apc 12,9. Ecclesia docet eum primo angelum fuisse bonum, a Deo factum. « Diabolus et alii daemones a Deo quidem natura creati sunt boni, sed ipsi per se facti sunt mali ».²⁸⁵ Concilium Lateranense IV (anno 1215), Cap. 1, De fide catholica: DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Scriptura loquitur de horum angelorum peccato.²⁸⁶ Cf 2 Pe 2,4. Hic « lapsus » in libera electione horum creatorum consistit spirituum, qui radicaliter et irrevocabiliter Deum Eiusque reiecerunt Regnum. Huius rebellionis reverberationem in verbis Tentatoris ad protoparentes invenimus nostros: « Eritis sicut Deus » (Gn 3,5). « A principio Diabolus peccat » (1 Io 3,8), « mendax est et pater eius » (Io 8,44).

Irrevocabilis indoles optionis angelorum, et non infinitae misericordiae divinae defectus, facit ut eorum peccatum remitti non possit. « Post lapsum enim nulla ipsis paenitentia est, uti nec hominibus post mortem ».²⁸⁷ Sanctus Ioannes Damascenus, Expositio fidei 18 [De fide orthodoxa 2, 4]: PTS 12, 50PTS — Patristische Texte und Studien (PG 94, 877PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)).

Scriptura nefastum testatur influxum illius qui a Iesu « homicida [...] ab initio » (Io 8,44) appellatur quique etiam Iesum a missione a Patre accepta conatus est deviare.²⁸⁸ Cf Mt 4,1-11. « Propter hoc apparuit Filius Dei, ut dissolvat opera Diaboli » (1 Io 3,8). Horum operum gravissimum propter consequentias mendax fuit seductio quae hominem induxit ut Deo inoboediret.

Potentia tamen Satanae infinita non est. Ille non est nisi creatura, potens propterea quod purus est spiritus, sed semper creatura: aedificationem Regni Dei impedire non potest. Quamquam Satanas ex odio contra Deum Eiusque Regnum in Iesu Christo in mundo agit, et quamquam eius actio gravia causat damna — naturae spiritualis et indirecte etiam naturae physicae — unicuique homini et societati, haec actio a divina permittitur providentia quae fortiter et suaviter historiam hominis regit et mundi. Permissio divina activitatis diabolicae magnum est mysterium, « scimus autem quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum » (Rom 8,28).

Deus hominem ad Suam creavit imaginem et in amicitia constituit Sua. Homo, creatura spiritualis, in hac amicitia vivere non potest nisi per modum liberae submissionis ad Deum. Hoc exprimit prohibitio homini facta edendi de arbore scientiae boni et mali, « in quocumque enim die comederis ex eo, morte morieris » (Gn 2,17). Lignum « scientiae boni et mali » (Gn 2,17) symbolice limitem suggerit intransgressibilem quem homo, quatenus creatura, libere agnoscere et fidenter observare debet. Homo a Creatore pendet; legibus creationis et normis est submissus moralibus quae libertatis regulant usum.

Homo, a Diabolo tentatus, fiduciam erga suum Creatorem in corde mori sivit suo²⁸⁹ Cf Gn 3,1-11. et sua libertate abutens, Dei mandato inoboedivit. In hoc hominis primum constitit peccatum.²⁹⁰ Cf Rom 5,19. Omne exinde peccatum inoboedientia erit relate ad Deum et defectus fiduciae in Eius bonitatem.

In hoc peccato, homo se ipsum praefert Deo, et eo ipso Deum contemnit: electionem sui ipsius contra Deum fecit, contra exigentias sui status creaturae et exinde contra suum proprium bonum. Homo, constitutus in statu sanctitatis, destinabatur ut plene esset a Deo in gloria « deificatus ». Per Diaboli seductionem, voluit « sicut Deus esse »,²⁹¹ Gn 3,5. sed « extra Deum, et prae Deo, et non secundum Deum ».²⁹² Sanctus Maximus Confessor, Ambiguorum liber: PG 91, 1156PG — Patrologia graeca (J.P. Migne).

Scriptura tragicas huius primae inoboedientiae ostendit consequentias. Adam et Eva sanctitatis originalis gratiam amittunt illico.²⁹³ Cf Rom 3,23. Metum habent Dei,²⁹⁴ Cf Gn 3,9-10. cuius falsam conceperunt imaginem, illam Dei Suarum avidi praerogativarum.²⁹⁵ Cf Gn 3,5.

Harmonia in qua erant, propter originalem iustitiam stabilita, destructa est; dominatus facultatum animae spiritualium in corpus ruptus est;²⁹⁶ Cf Gn 3,7. viri et mulieris unio est submissa tensionibus;²⁹⁷ Cf Gn 3,11-13. eorum relationes a cupidine et dominatione signabuntur.²⁹⁸ Cf Gn 3,16. Harmonia cum creatione est fracta: creatio visibilis facta est pro homine aliena et hostilis.²⁹⁹ Cf Gn 3,17.19. Propter hominem creatio servituti corruptionis subiecta est.³⁰⁰ Cf Rom 8,20. Denique consequentia pro inoboedientiae casu explicite nuntiata³⁰¹ Cf Gn 2,17. ducetur in rem: homo in pulverem revertetur, unde sumptus est.³⁰² Cf Gn 3,19. Mors in historiam ingreditur humanitatis³⁰³ Cf Rom 5,12..

Post primum peccatum, vera « invasio » peccati mundum replet: fratricidium a Cain commissum in Abelem;³⁰⁴ Cf Gn 4,3-15. universalis corruptio consequenter ad peccatum;³⁰⁵ Cf Gn 6,5.12; Rom 1,18-32. etiam in historia Israel peccatum saepe manifestatur praesertim tamquam infidelitas erga Deum Foederis et tamquam transgressio Legis Moysis; etiam post Redemptionem Christi, inter christianos, peccatum multipliciter manifestatur.³⁰⁶ Cf 1 Cor 1-6; Apc 2-3. Scriptura et Traditio Ecclesiae praesentiam et universalitatem peccati in historia hominum memorare non desinunt:

« Quod Revelatione divina nobis innotescit, cum ipsa experientia concordat. Nam homo, cor suum inspiciens, etiam ad malum inclinatum se comperit et in multiplicibus malis demersum, quae a bono suo Creatore provenire non possunt. Deum tamquam principium suum saepe agnoscere renuens, etiam debitum ordinem ad finem suum ultimum, simul ac totam suam sive erga seipsum sive erga alios homines et omnes res creatas ordinationem disrupit ».³⁰⁷ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 13: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1035.

Omnes homines peccato Adami implicantur. Sanctus Paulus hoc affirmat: « Per inoboeditionem unius hominis peccatores constituti sunt multi » (Rom 5,19), id est omnes homines: « Sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, eo quod omnes peccaverunt... » (Rom 5,12). Universalitati peccati et mortis, contraponit Apostolus universalitatem salutis in Christo: « Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic et per unius [Christi] iustitiam in iustificationem vitae » (Rom 5,18).

Ecclesia, sanctum Paulum sequens, semper docuit immensam miseriam, quae homines opprimit, et eorum inclinationem ad malum et ad mortem comprehensibiles non esse sine earum vinculo cum peccato Adami et cum facto quod ille nobis peccatum transmisit, quo omnes affecti nascimur et quod est « mors animae ».³⁰⁸ Cf Concilium Tridentinum, Sess. 5a, Decretum de peccato originali, canon 2: DS 1512DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Propter hanc fidei certitudinem, Ecclesia Baptismum praebet in remissionem peccatorum etiam infantibus qui peccatum personale non commiserunt.³⁰⁹ Cf Concilium Tridentinum, Sess. 5a, Decretum de peccato originali, canon 4: DS 1514DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Quomodo peccatum Adami est peccatum omnium eius descendentium effectum? Totum genus humanum est in Adamo « sicut unum corpus unius hominis ».³¹⁰ Sanctus Thomas Aquinas, Quaestiones disputatae de malo, 4, 1, c.: Ed. Leon. 23, 105Ed. Leon. — Sancti Thomae Aquinatis Opera omnia, editio Leonina. Propter hanc « generis humani unitatem » omnes homines implicantur peccato Adami, sicut omnes iustitia Christi implicantur. Transmissio tamen peccati originalis est mysterium quod plene comprehendere non possumus. Sed per Revelationem scimus Adamum sanctitatem et iustitiam recepisse originales non pro se tantum, sed pro tota humana natura: Tentatori obsecundantes, Adam et Eva peccatum personale committunt, sed hoc peccatum naturam humanam afficit, quam illi in statu lapso sunt transmissuri.³¹¹ Cf Concilium Tridentinum, Sess. 5a, Decretum de peccato originali, canones 1-2: DS 1511-1512DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Est peccatum quod toti humanitati per propagationem transmittetur, id est per transmissionem naturae humanae privatae originalibus sanctitate et iustitia. Hac de causa, peccatum originale appellatur « peccatum » modo analogico: est peccatum « contractum » et non commissum, status et non actus.

Peccatum originale, licet unicuique proprium,³¹² Cf Concilium Tridentinum, Sess. 5a, Decretum de peccato originali, canon 3: DS 1513DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. in nullo descendente Adami indolem habet culpae personalis. Originalium sanctitatis et iustitiae est privatio, sed natura humana totaliter corrupta non est: ea in propriis viribus naturalibus est vulnerata, ignorantiae, dolori et mortis imperio submissa, et ad peccatum inclinata (haec ad malum inclinatio « concupiscentia » appellatur). Baptismus, vitam gratiae Christi donans, peccatum delet originale et hominem ad Deum convertit, sed consequentiae pro natura, debilitata et ad malum inclinata, permanent in homine eumque ad luctam vocant spiritualem.

Doctrina Ecclesiae de peccati originalis transmissione praesertim saeculo V, praecipue sub impulsu considerationis sancti Augustini contra pelagianismum, est determinata, et saeculo XVI in oppositione ad protestantium Reformationem. Pelagius tenebat hominem naturali vi suae liberae voluntatis, sine necessario adiutorio gratiae, posse vitam moraliter ducere bonam; sic culpae Adami reducebat influxum ad illum mali exempli. E contra, priores reformatores protestantes docebant per peccatum originum hominem radicaliter esse perversum et eius libertatem ad nihilum reductam; peccatum hereditate ab unoquoque homine receptum idem putabant ac tendentiam ad malum (concupiscentiam) quae insuperabilis esset. Ecclesia de sensu dati revelati circa peccatum originale specialiter se expressit in Concilio Arausicano II anno 529³¹³ Concilium Arausicanum II, Canones 1-2: DS 371-372DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. et in Concilio Tridentino anno 1546.³¹⁴ Concilium Tridentinum, Sess. 5a, Decretum de peccato originali: DS 1510-1516DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Doctrina de peccato originali — conexa cum illa de Redemptione per Christum — intuitum praebet lucidae discretionis circa statum hominis eiusque operationem in mundo. Per protoparentum peccatum Diabolus dominatum quemdam acquisivit super hominem, quamvis hic permaneat liber. Peccatum originale secum fert « captivitatem sub eius potestate, "qui mortis" deinde "habuit imperium", hoc est Diaboli ».³¹⁵ Concilium Tridentinum, Sess. 5a, Decretum de peccato originali, canon 1: DS 1511DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; cf Heb 2,14. Ignorare hominem naturam habere vulneratam, ad malum inclinatam, gravibus erroribus ansam praebet in campo educationis, rei politicae, actionis socialis³¹⁶ Cf Ioannes Paulus II, Litt. enc. Centesimus annus, 25: AAS 83AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 83 (1991) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1991) 823-824. et morum.

Consequentiae peccati originalis et omnium personalium peccatorum hominum conferunt mundo, in eius complexu, peccatricem condicionem, quae sancti Ioannis potest expressione denotari: « peccatum mundi » (Io 1,29). Per hanc expressionem etiam negativus significatur influxus quem condiciones communitariae et structurae sociales, quae peccatorum hominum sunt fructus, super personas exercent.³¹⁷ Cf Ioannes Paulus II, Adh. ap. Reconciliatio et paenitentia, 16: AAS 77AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 77 (1985) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1985) 213-217.

Hic tragicus status mundi, qui « totus in Maligno positus est » (1 Io 5,19),³¹⁸ Cf 1 Pe 5,8. vitam hominis reddit luctam:

« Universam enim hominum historiam ardua colluctatio contra potestates tenebrarum pervadit, quae inde ab origine mundi incepta, usque ad ultimum diem, dicente Domino, perseverabit. In hanc pugnam insertus, homo ut bono adhaereat iugiter certare debet, nec sine magnis laboribus, Dei gratia adiuvante, in seipso unitatem obtinere valet ».³¹⁹ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 37: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1055.

Homo post suum lapsum non est a Deo derelictus. E contra, Deus eum vocat³²⁰ Cf Gn 3,9. et ei, modo arcano, victoriam supra malum annuntiat et elevationem de lapsu.³²¹ Cf Gn 3,15. Hic locus Genesis est « Protoevangelium » appellatus, quia primus est Messiae Redemptoris nuntius, luctae inter serpentem et Mulierem et finalis victoriae cuiusdam a Muliere descendentis.

Traditio christiana hoc loco nuntium videt « novi Adami »,³²² Cf 1 Cor 15,21-22.45. qui propter suam oboedientiam « usque ad mortem [...] crucis » (Phil 2,8), superabundanter inoboedientiam reparat Adami.³²³ Cf Rom 5,19-20. Ceterum, plures Patres et Ecclesiae doctores in Muliere annuntiata in « Protoevangelio » Matrem Christi agnoscunt Mariam, tamquam « novam Evam ». Illa fuit quae prima, et modo singulari, victoria a Christo de peccato reportata fruita est: illa ab omni labe peccati originalis praeservata est immunis³²⁴ Cf Pius IX, Bulla Ineffabilis Deus: DS 2803DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. et per totam suam vitam terrenam, propter gratiam Dei specialem, nullum commisit peccati genus.³²⁵ Cf Concilium Tridentinum, Sess. 6a, Decretum de iustificatione, canon 23: DS 1573DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Sed cur Deus primum hominem peccare non impedivit? Sanctus Leo Magnus respondet: sumus « ampliora adepti per ineffabilem Christi gratiam quam per Diaboli amiseramus invidiam ».³²⁶ Sanctus Leo Magnus, Sermo 73, 4: CCL 88CCL — Corpus Christianorum (Series Latina)A, 453 (PL 54, 151PL — Patrologia latina (J.P. Migne)). Et sanctus Thomas Aquinas: « Nihil autem prohibet ad aliquid maius humanam naturam productam esse post peccatum: Deus enim permittit mala fieri ut inde aliquid melius eliciat. Unde dicitur Rom 5,20: "Ubi abundavit iniquitas, superabundavit et gratia". Unde et in benedictione Cerei Paschalis dicitur: "O felix culpa, quae talem ac tantum meruit habere Redemptorem!" ».³²⁷ Sanctus Thomas Aquinas, Summa theologiae, III, q. 1, a. 3, ad 3: Ed. Leon. 11, 14Ed. Leon. — Sancti Thomae Aquinatis Opera omnia, editio Leonina; verba a sancto Thoma hic allata in Praeconio Paschali « Exsultet » cantantur.

« At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium Suum, factum ex muliere, factum sub Lege, ut eos, qui sub Lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus » (Gal 4,4-5). En Evangelium Iesu Christi Filii Dei:¹ Cf Mc 1,1. Deus populum Suum visitavit.² Cf Lc 1,68. Promissiones Abraham et semini eius factas implevit.³ Cf Lc 1,55. Id ultra omnem fecit exspectationem: misit Filium Suum dilectum.⁴ Cf Mc 1,11.

Credimus et profitemur Iesum ex Nazareth, Iudaeum natum de filia Israel in Bethlehem, tempore regis Herodis Magni et imperatoris Caesaris Augusti I, munere fabri lignarii fungentem, mortuum crucifixum Hierosolymis, sub Pontio Pilato procuratore, imperatore Tiberio regnante, aeternum esse Dei Filium hominem factum qui « a Deo exivit » (Io 13,3), « qui descendit de caelo » (Io 3,13; 6,33), qui in carne venit,⁵ Cf 1 Io 4,2. quia « Verbum caro factum est et habitavit in nobis, et vidimus gloriam Eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis. [...] Et de plenitudine Eius nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia » (Io 1,14.16).

Gratia moti Spiritus Sancti et a Patre tracti, credimus et confitemur relate ad Iesum: « Tu es Christus, Filius Dei vivi » (Mt 16,16). Super huius fidei petram, quam Petrus confessus est, Christus Suam fundavit Ecclesiam.⁶ Cf Mt 16,18; Sanctus Leo Magnus, Sermo 4, 3: CCL 88, 19-20CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 54, 151PL — Patrologia latina (J.P. Migne)); Sermo 51, 1: CCL 88CCL — Corpus Christianorum (Series Latina)A, 296-297 (PL 54, 309PL — Patrologia latina (J.P. Migne)); Sermo 62, 2: CCL 88CCL — Corpus Christianorum (Series Latina)A, 377-378 (PL 54, 350-351PL — Patrologia latina (J.P. Migne)); Sermo 83, 3: CCL 88CCL — Corpus Christianorum (Series Latina)A, 521-522 (PL 54, 432PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Fidei christianae transmissio est imprimis Iesu Christi nuntius ut homines ad fidem in Illum adducantur. Ab initio, priores discipuli desiderio arserunt Christum nuntiandi: « Non enim possumus nos, quae vidimus et audivimus non loqui » (Act 4,20). Omnium temporum homines invitant ut in gaudium eorum communionis cum Christo ingrediantur:

« Quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae — et vita apparuit, et vidimus et testamur et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat coram Patre et apparuit nobis — quod vidimus et audivimus, annuntiamus et vobis, ut et vos communionem habeatis nobiscum. Communio autem nostra est cum Patre et cum Filio Eius Iesu Christo. Et haec scribimus nos, ut gaudium nostrum sit plenum » (1 Io 1,1-4).

« Illico ergo affirmandum est in ipsa catecheseos intima ratione hanc potissimum personam inveniri: Iesu Christi Nazareni, "Unigeniti a Patre" [...]; qui passus ac pro nobis mortuus est; quique iam, quandoquidem resurrexit, vivit semper nobiscum. [...] Catechesim tradere [...] idem valet ac patefacere in Christi Persona universum Dei consilium aeternum [...]; idem ac sensum gestuum et verborum Christi comprehendere studere necnon signorum, quae Ipse perpetravit ».⁷ Ioannes Paulus II, Adh. ap. Catechesi tradendae, 5: AAS 71AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 71 (1979) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1979) 1280-1281. Catechesis scopus: « Ut quis [...] ad communionem cum Eo [cum Iesu Christo] [...] perveniat; Ipse enim solus conducere aliquem potest ad amorem Patris in Spiritu et ad Sanctissimae Trinitatis vitam participandam ».⁸ Ioannes Paulus II, Adh. ap. Catechesi tradendae, 5: AAS 71AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 71 (1979) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1979) 1281.

« Affirmari ergo oportet in catechesi Christum, Verbum incarnatum et Filium Dei, institutione tradi, cetera autem prout ad Eum referantur; solum Christum docere, quemvis alium docentem ea dumtaxat ratione, qua Eius sit nuntius seu interpres et qua Christus per huius os loquatur. [...] Oportet ergo ad omnem catecheseos institutorem haec arcana verba Christi possint transferri: "Mea doctrina non est mea, sed Eius qui misit me" (Io 7,16) ».⁹ Ioannes Paulus II, Adh. ap. Catechesi tradendae, 6: AAS 71AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 71 (1979) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1979) 1281-1282.

Qui ad Christum evangelizandum vocatus est, debet igitur imprimis « eminentiam scientiae Christi Iesu quaerere »; oportet eum « omnia detrimentum facere », « ut Christum » lucrifaciat et inveniatur « in Illo », « ad cognoscendum Illum et virtutem Resurrectionis Eius et communionem passionum Illius, conformans » se « morti Eius, si quo modo » occurrat « ad resurrectionem, quae est ex mortuis » (Phil 3,8-11).

Ex hac Christi cognitione amore affecta, desiderium scaturit Illum annuntiandi, « evangelizandi », et alios adducendi ad « assensum » fidei in Iesum Christum. Sed simul necessitas percipitur hanc fidem semper melius cognoscendi. Ad hunc scopum, secundum ordinem Symboli fidei, imprimis praecipui Iesu praesentabuntur tituli: Christus, Filius Dei, Dominus (articulus 2). Symbolum deinde confitetur praecipua vitae Christi mysteria: illa Incarnationis Eius (articulus 3), illa Paschatis Eius (articuli 4 et 5), denique illa Eius glorificationis (articuli 6 et 7).

Iesus Hebraice significat: « Deus salvat ». In Annuntiatione, Angelus Gabriel Ei, tamquam nomen proprium, nomen Iesu dedit, quod simul identitatem Eius exprimit et missionem.¹⁰ Cf Lc 1,31. Quia nemo « potest dimittere peccata nisi solus Deus » (Mc 2,7), in Iesu, Filio Suo aeterno, homine facto, Ipse « salvum faciet populum Suum a peccatis eorum » (Mt 1,21). Sic in Iesu, Deus totam Suam historiam recapitulat salutis pro hominibus.

In historia salutis Deus satis non habuit Israel « de domo servitutis » (Dt 5,6) liberare, eum de Aegypto faciens exire. Ille eum etiam de eius salvat peccato. Quia peccatum semper offensa est Deo illata,¹¹ Cf Ps 51,6. solus Ille potest id absolvere.¹² Cf Ps 51,11. Hac de causa, Israel semper maiorem acquirens conscientiam universalitatis peccati, amplius salutem quaerere non poterit nisi in invocatione nominis Dei Redemptoris.¹³ Cf Ps 79,9.

Nomen Iesu significat ipsum Nomen Dei praesens in Persona esse Filii Sui,¹⁴ Cf Act 5,41; 3 Io 7. hominis facti ad peccatorum universalem et definitivam Redemptionem. Iesus est Nomen divinum, quod solum affert salutem¹⁵ Cf Io 3,18; Act 2,21. et ab omnibus exinde invocari potest, quia Ipse per Incarnationem omnibus hominibus Se univit¹⁶ Cf Rom 10,6-13. ita ut nullum aliud sit nomen « sub caelo datum in hominibus, in quo oportet nos salvos fieri » (Act 4,12).¹⁷ Cf Act 9,14; Iac 2,7.

Nomen Dei Salvatoris semel in anno a summo sacerdote pro expiatione peccatorum Israel invocabatur, cum ille Sanctissimi propitiatorium sanguine asperserat sacrificii.¹⁸ Cf Lv 16,15-16; Eccli 50,22; Heb 9,7. Propitiatorium locus erat praesentiae Dei.¹⁹ Cf Ex 25,22; Lv 16,2; Nm 7,89; Heb 9,5. Cum sanctus Paulus dicit de Iesu: « quem proposuit Deus propitiationem [...] in sanguine Ipsius » (Rom 3,25), significat quod in Eius humanitate, « Deus erat in Christo mundum reconcilians Sibi » (2 Cor 5,19).

Iesu resurrectio Nomen Dei glorificat « Salvatoris »,²⁰ Cf Io 12,28. quia exinde Nomen Iesu supremam potentiam plene manifestat Nominis « quod est super omne nomen » (Phil 2,9-10). Spiritus maligni nomen timent Eius²¹ Cf Act 16,16-18; 19,13-16. et in nomine Eius discipuli Iesu faciunt miracula,²² Cf Mc 16,17. quoniam quodcumque petunt a Patre in nomine Eius, dat illis.²³ Cf Io 15,16.

Nomen Iesu in corde est orationis christianae. Omnes liturgicae orationes formula concluduntur: « per Dominum nostrum Iesum Christum ». Oratio « Ave Maria » culminat verbis: « Et benedictus fructus ventris tui, Iesus ». Orientalis oratio cordis, « oratio Iesu » appellata, dicit: « Iesu Christe, Fili Dei, Domine, miserere mei peccatoris ». Plures christiani moriuntur solum verbum « Iesu », sicut sancta Ioanna de Arco, habentes in ore.²⁴ Cf La réhabilitation de Jeanne la Pucelle. L'enquête ordonnée par Charles VII en 1450 et le codicille de Guillaume Bouillé, ed. P. Doncoeur-Y. Lanhers (Paris 1956) p. 39. 45. 56.

Christus e versione graeca venit verbi Hebraici « Messias » quod « unctus » significat. Id proprium effectum non est nomen Iesu nisi quia Ipse perfecte missionem divinam adimplet quam id indicat. In Israel etenim in nomine Dei illi ungebantur qui consecrabantur Ei ad missionem ab Eo procedentem. Talis casus erat regum,²⁵ Cf 1 Sam 9,16; 10,1; 16,1.12-13; 1 Reg 1,39. sacerdotum²⁶ Cf Ex 29,7; Lv 8,12. et, quandoque, Prophetarum.²⁷ Cf 1 Reg 19,16. Talis, per excellentiam, casus debebat esse Messiae quem Deus ad Regnum Suum definitive instaurandum missurus erat.²⁸ Cf Ps 2,2; Act 4,26-27. Oportebat Messiam per Spiritum Domini unctum esse²⁹ Cf Is 11,2. tamquam regem simul et sacerdotem,³⁰ Cf Zach 4,14; 6,13. sed etiam tamquam Prophetam.³¹ Cf Is 61,1; Lc 4,16-21. Iesus spem Israel adimplevit messianicam in Suo triplici munere sacerdotis, prophetae et regis.

Angelus pastoribus Nativitatem Iesu nuntiavit tamquam illam Messiae Israel promissi: « Natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David » (Lc 2,11). Ab origine est Ille « quem Pater sanctificavit et misit in mundum » (Io 10,36), tamquam « sanctum » in sinu virginali Mariae conceptum.³² Cf Lc 1,35. Ioseph a Deo vocatus est ut Mariam acciperet coniugem suam in utero habentem id « quod [...] in ea natum est de Spiritu Sancto » (Mt 1,20), ut Iesus, « qui vocatur Christus » (Mt 1,16), ex uxore Ioseph nascatur in generatione messianica David.³³ Cf Rom 1,3; 2 Tim 2,8; Apc 22,16.

Messianica Iesu consecratio Suam divinam manifestat missionem. « Quemadmodum et ipsum nomen significat: in Christi enim nomine subauditur qui unxit et Ipse qui unctus est, et ipsa unctio in qua unctus est; et unxit quidem Pater, unctus est vero Filius, in Spiritu, qui est Unctio ».³⁴ Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 3, 18, 3: SC 211, 350SC — Sources chrétiennes (PG 7, 934PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). Eius messianica aeterna consecratio est tempore Eius vitae terrestris revelata cum a Ioanne baptizatus est, cum « unxit Eum Deus Spiritu Sancto et virtute » (Act 10,38), « ut manifestetur Israel » (Io 1,31) sicut Eius Messias. Eius opera et verba Eum cognoscendum praebent tamquam « Sanctum Dei ».³⁵ Cf Mc 1,24; Io 6,69; Act 3,14.

Plures Iudaei atque etiam quidam gentiles qui illorum participabant spem, in Iesu fundamentalia agnoverunt lineamenta messianici « filii David » a Deo Israel promissi.³⁶ Cf Mt 2,2; 9,27; 12,23; 15,22; 20,30; 21,9.15. Iesus titulum Messiae acceptavit, in quem ius habebat,³⁷ Cf Io 4,25-26; 11,27. sed non sine cautela, quia a nonnullis Eius coaetaneis secundum conceptionem nimis humanam,³⁸ Cf Mt 22,41-46. essentialiter politicam intelligebatur.³⁹ Cf Io 6,15; Lc 24,21.

Iesus professionem fidei Petri, qui Illum tamquam Messiam agnoscebat, acceptavit, proximam annuntians Filii hominis passionem.⁴⁰ Cf Mt 16,16-23. Authenticum Suae regalitatis messianicae contentum simul detexit in identitate transcendenti Filii hominis « qui descendit de caelo » (Io 3,13),⁴¹ Cf Io 6,62; Dn 7,13. et in Sua missione redemptrice Servi patientis: « Filius hominis non venit ministrari sed ministrare et dare animam Suam Redemptionem pro multis » (Mt 20,28).⁴² Cf Is 53,10-12. Propterea verus sensus Eius regalitatis nonnisi ex crucis summitate manifestatus est.⁴³ Cf Io 19,19-22; Lc 23,39-43. Solummodo post Resurrectionem, messianica Eius regalitas a Petro coram populo Dei proclamari poterit: « Certissime ergo sciat omnis domus Israel quia Dominum Eum et Christum Deus fecit, Hunc Iesum, quem vos crucifixistis » (Act 2,36).

Filius Dei titulus est in Vetere Testamento angelis,⁴⁴ Cf Dt (LXX) 32, 8; Iob 1,6. populo Electionis,⁴⁵ Cf Ex 4,22; Os 11,1; Ier 3,19; Eccli 36,14; Sap 18,13. filiis Israel⁴⁶ Cf Dt 14,1; Os 2,1. eiusque regibus⁴⁷ Cf 2 Sam 7,14; Ps 82,6. datus. Tunc filiationem significat adoptivam quae inter Deum et Eius creaturam relationes peculiaris intimitatis instituit. Cum promissus Rex-Messias dicitur « filius Dei »,⁴⁸ Cf 1 Par 17,13; Ps 2,7. id non implicat necessario, secundum horum textuum litteralem sensum, eum plus quam humanum esse. Illi qui ita Iesum tamquam Messiam Israel nominaverunt,⁴⁹ Cf Mt 27,54. fortasse nihil amplius voluerunt dicere.⁵⁰ Cf Lc 23,47.

Hoc non valet de Petro cum Iesum tamquam « Christum, Filium Dei vivi » confitetur,⁵¹ Cf Mt 16,16. quia Iesus ei sollemniter respondet: « Caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est » (Mt 16,17). Pari modo, Paulus relate ad suam in via ad Damascum conversionem dicet: « Cum autem placuit Deo, qui me segregavit de utero matris meae et vocavit per gratiam Suam, ut revelaret Filium Suum in me, ut evangelizarem Illum in gentibus... » (Gal 1,15-16). « Continuo in synagogis praedicabat Iesum, quoniam Hic est Filius Dei » (Act 9,20). Hoc ab initio⁵² Cf 1 Thess 1,10. centrum erit fidei apostolicae,⁵³ Cf Io 20,31. quam imprimis confessus est Petrus tamquam fundamentum Ecclesiae.⁵⁴ Cf Mt 16,18.

Si Petrus indolem transcendentem filiationis divinae Iesu Messiae agnoscere potuit, hoc evenit quia Ipse eam clare significavit. Iesus, coram Synedrio, Suorum accusatorum quaestioni: « Tu ergo es Filius Dei? », respondit: « Vos dicitis quia ego sum » (Lc 22,70).⁵⁵ Cf Mt 26,64; Mc 14,62. Iam multo prius, Se tamquam « Filium » denotavit qui Patrem novit,⁵⁶ Cf Mt 11,27; 21,37-38. qui est distinctus a « servis » quos Deus antea populo miserat Suo,⁵⁷ Cf Mt 21,34-36. ipsis angelis superior.⁵⁸ Cf Mt 24,36. Suam filiationem ab illa Suorum distinxit discipulorum nunquam dicens « Pater noster »,⁵⁹ Cf Mt 5,48; 6,8; 7,21; Lc 11,13. nisi ut illis mandaret: « Sic ergo vos orabitis: Pater noster » (Mt 6,9); atque distinctionem extulit inter « Patrem meum et Patrem vestrum » (Io 20,17).

Evangelia referunt in duobus momentis sollemnibus, in Baptismo et in Transfiguratione Christi, vocem Patris Illum tamquam « Filium Suum dilectum » denotasse.⁶⁰ Cf Mt 3,17; 17,5. Iesus Se Ipsum tamquam Filium Dei Unigenitum denotat ⁶¹ Cf Io 3,16. et hoc titulo Suam aeternam affirmat praeexsistentiam.⁶² Cf Io 10,36. Fidem postulat « in nomen Unigeniti Filii Dei » (Io 3,18). Haec confessio christiana iam in exclamatione centurionis apparet coram Iesu in cruce: « Vere homo hic Filius Dei erat » (Mc 15,39). Solummodo in mysterio Paschali potest credens titulo « Filii Dei » ultimam eius praebere significationem.

Post Eius Resurrectionem, filiatio Eius divina in virtute glorificatae humanitatis Eius apparet: « Constitutus est Filius Dei in virtute secundum Spiritum sanctificationis ex resurrectione mortuorum » (Rom 1,4).⁶³ Cf Act 13,33. Apostoli confiteri poterunt: « Vidimus gloriam Eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis » (Io 1,14).

In versione graeca librorum Veteris Testamenti, Nomen ineffabile YHWH sub quo Deus Se Moysi revelavit,⁶⁴ Cf Ex 3,14. verbo Kyrios (« Dominus ») redditur. Dominus exinde factus est nomen maxime usitatum ad ipsam divinitatem Dei Israel denotandam. Novum Testamentum hunc fortem tituli « Domini » sensum adhibet pro Patre et etiam simul, et in hoc novitas habetur, pro Iesu, Ipso sic agnito tamquam Deo.⁶⁵ Cf 1 Cor 2,8.

Ipse Iesus Sibi, modo velato, hunc tribuit titulum, cum de sensu psalmi 110 disputat cum Pharisaeis,⁶⁶ Cf Mt 22,41-46; cf etiam Act 2,34-36; Heb 1,13. sed etiam modo explicito Se ad Suos vertens Apostolos.⁶⁷ Cf Io 13,13. Per totum Eius vitae publicae decursum gestus Eius dominatus supra naturam, supra morbos, supra daemonia, supra mortem et peccatum, Eius divinum demonstrabant principatum.

Saepissime in Evangeliis homines ad Iesum se vertunt Illum « Dominum » appellantes. Hic titulus venerationem et fiduciam testatur eorum qui ad Iesum appropinquant et ab Illo auxilium exspectant et sanationem.⁶⁸ Cf Mt 8,2; 14,30; 15,22; et alibi. Sub Spiritus Sancti motione, agnitionem exprimit mysterii divini Iesu.⁶⁹ Cf Lc 1,43; 2,11. In occursu cum Iesu resuscitato efficitur adoratio: « Dominus meus et Deus meus! » (Io 20,28). Tunc connotationem sumit amoris et affectus, quae traditionis christianae erit proprium: « Dominus est! » (Io 21,7).

Priores confessiones fidei Ecclesiae, Iesu titulum divinum Domini tribuentes, ab origine affirmant⁷⁰ Cf Act 2,34-36. potestatem, honorem et gloriam Deo Patri debitas etiam Iesu deberi,⁷¹ Cf Rom 9,5; Tit 2,13; Apc 5,13. quia Ipse est « in forma Dei » (Phil 2,6) et quia Pater hunc Iesu manifestavit dominatum Eum resuscitans ex mortuis et exaltans in gloria Sua.⁷² Cf Rom 10,9; 1 Cor 12,3; Phil 2,9-11.

Ab historiae christianae initio, affirmatio dominatus Iesu super mundum et super historiam⁷³ Cf Apc 11,15. significat etiam agnoscere hominem suam libertatem personalem nulli potestati terrestri, sed soli Deo Patri et Domino Iesu Christo, modo absoluto, submittere debere: Caesar « Dominus » non est.⁷⁴ Cf Mc 12,17; Act 5,29. Ecclesia « credit clavem, centrum et finem totius humanae historiae in Domino ac Magistro suo inveniri ».⁷⁵ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 10: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1033; cf Ibid., 45: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1066.

Oratio christiana est titulo « Dominus » signata, sive invitatio ad orationem « Dominus vobiscum » sive orationis conclusio « per Dominum nostrum Iesum Christum » vel etiam clamor fiduciae plenus et spei: « Maran atha » (Dominus venit!) aut « Marana tha » (Veni, Domine!) (1 Cor 16,22). « Amen. Veni, Domine Iesu » (Apc 22,20).

Cum Symbolo Nicaeno-Constantinopolitano respondemus confitentes: « Propter nos homines et propter nostram salutem, descendit de caelis, et incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine et homo factus est ».⁸⁰ DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Verbum caro factum est ut nos cum Deo reconcilians salvaret: Deus « dilexit nos et misit Filium Suum propitiationem pro peccatis nostris » (1 Io 4,10). « Pater misit Filium salvatorem mundi » (1 Io 4,14). « Ille apparuit, ut peccata tolleret » (1 Io 3,5):

« Opus enim habebat medico natura nostra, quae morbo laborabat. Opus habebat eo qui erigeret, homo qui ceciderat. Opus habebat eo qui vivificaret, qui a vita exciderat. Opus habebat eo qui ad bonum reduceret, qui defluxerat a boni participatione. Egebat lucis praesentia, qui erat inclusus in tenebris. Quaerebat redemptorem captivus, adiutorem vinctus, liberatorem is qui iugo premebatur servitutis. Haecne sunt parva et indigna quae Deum moveant, ut descendat ad humanam naturam visitandam, cum adeo infeliciter et miserabiliter affecta esset humanitas? ».⁸¹ Sanctus Gregorius Nyssenus, Oratio catechetica 15, 3: TD 7, 78TD — Textes et documents (PG 45, 48PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)).

Verbum caro factum est ut sic amorem Dei cognoscamus: « In hoc apparuit caritas Dei in nobis quoniam Filium Suum unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per Eum » (1 Io 4,9). « Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium Suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in Eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam » (Io 3,16).

Verbum caro factum est ut nostrum sit sanctitatis exemplar: « Tollite iugum meum super vos et discite a me... » (Mt 11,29). « Ego sum via et veritas et vita; nemo venit ad Patrem nisi per me » (Io 14,6). Atque Pater super Transfigurationis montem mandat: « Audite Illum » (Mc 9,7).⁸² Cf Dt 6,4-5. Ipse utique beatitudinum est exemplar et Legis novae norma: Diligite invicem « sicut dilexi vos » (Io 15,12). Hic amor effectivam sui ipsius implicat oblationem ad sequelam Illius.⁸³ Cf Mc 8,34.

Verbum caro factum est ut nos efficeret « divinae consortes naturae » (2 Pe 1,4): « Propter hoc Verbum Dei homo, et qui Filius Dei est Filius hominis factus est, ut homo, commixtus Verbo Dei et adoptionem percipiens, fiat filius Dei ».⁸⁴ Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 3, 19, 1: SC 211, 374SC — Sources chrétiennes (PG 7, 939PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). « Ipse siquidem homo factus est, ut nos dii efficeremur ».⁸⁵ Sanctus Athanasius Alexandrinus, De Incarnatione, 54, 3: SC 199, 458SC — Sources chrétiennes (PG 25, 192PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). « Unigenitus [...] Dei Filius, Suae divinitatis volens nos esse participes, naturam nostram assumpsit, ut homines deos faceret factus homo ».⁸⁶ Sanctus Thomas Aquinas, Officium de festo corporis Christi, Ad Matutinas, In primo Nocturno, Lectio 1: Opera omnia, v. 29 (Parisiis 1876) p. 336.

Ecclesia, sancti Ioannis expressionem iterum sumens (« Verbum caro factum est »: Io 1,14), « Incarnationem » appellat factum assumptionis naturae humanae a Filio Dei ut nostram in ea adimpleat salutem. Ecclesia in hymno quem sanctus Paulus testatur, mysterium canit Incarnationis:

« Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Iesu: qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse Se aequalem Deo, sed Semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus; et habitu inventus ut homo, humiliavit Semetipsum factus oboediens usque ad mortem, mortem autem crucis! » (Phil 2,5-8).⁸⁷ Cf Canticum ad I Vesperas Dominicae: Liturgia Horarum, editio typica, v. 1, p. 545. 629. 718 et 808; v. 2, p. 844. 937. 1037 et 1129; v. 3, p. 548. 669. 793 et 916; v. 4, p. 496. 617. 741 et 864 (Typis Polyglottis Vaticanis 1973-1974).

Epistula ad Hebraeos de eodem loquitur mysterio:

« Ideo ingrediens mundum dicit: "Hostiam et oblationem noluisti, corpus autem aptasti mihi; holocautomata et sacrificia pro peccato non Tibi placuerunt. Tunc dixi: Ecce venio, [...] ut faciam, Deus, voluntatem Tuam" » (Heb 10,5-7, adducens Ps 40,7-9 LXX).

Fides in veram Filii Dei Incarnationem signum fidei christianae est distinctivum: « In hoc cognoscitis Spiritum Dei: omnis spiritus, qui confitetur Iesum Christum in carne venisse, ex Deo est » (1 Io 4,2). Talis est laeta persuasio Ecclesiae inde ab eius initio, cum « magnum pietatis mysterium » canit: Ille « manifestatus est in carne » (1 Tim 3,16).

Eventus unicus et prorsus singularis Incarnationis Filii Dei non significat Iesum Christum esse partim Deum et partim hominem, neque esse confusae commixtionis effectum inter humanum et divinum. Ille factus est vere Homo, vere permanens Deus. Iesus Christus verus est Deus et verus Homo. Ecclesia hanc fidei veritatem defendere debuit et clarificare priorum saeculorum decursu coram haeresibus quae illam corrumpebant.

Priores haereses non tam divinitatem Christi negaverunt, quam Eius veram humanitatem (docetismus gnosticus). A temporibus apostolicis, fides christiana in vera Incarnatione Filii Dei institit, qui in carne venit.⁸⁸ Cf 1 Io 4,2-3; 2 Io 7. Sed a saeculo tertio, Ecclesia contra Paulum Samosatenum, in Concilio Antiochiae congregato, affirmare debuit Iesum Christum Filium Dei esse natura, non adoptione. Primum Concilium Oecumenicum Nicaenum, anno 325, in suo Symbolo confessum est Filium Dei esse « natum, non factum, unius substantiae cum Patre (quod graece dicunt homousion) »⁸⁹ Symbolum Nicaenum: DS 125DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. et Arium damnavit qui affirmabat esse « Filium Dei ortum ex nihilo »⁹⁰ Concilium Nicaenum, Epistula synodalis « Epeide tes » ad Aegyptios: DS 130DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. et « ex alia substantia aut essentia » esse quam Pater est.⁹¹ Symbolum Nicaenum: DS 126DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Haeresis nestoriana in Christo perspiciebat personam humanam Personae divinae Filii Dei coniunctam. Adversus illam sanctus Cyrillus Alexandrinus et tertium Concilium Oecumenicum Ephesi congregatum anno 431 confessi sunt « Verbum, unita Sibi secundum hypostasim carne animata rationali anima, [...] hominem factum » esse.⁹² Concilium Ephesinum, Epistula II Cyrilli Alexandrini ad Nestorium: DS 250DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Humanitas Christi aliud subiectum non habet quam Persona divina Filii Dei quae illam assumpsit fecitque Suam inde ab Eius conceptione. Hac de causa, Concilium Ephesinum anno 431 proclamavit Mariam per conceptionem humanam Filii Dei in sinu suo verissime factam esse Matrem Dei: « Deiparam [...], non quod Verbi natura Ipsiusque divinitas ortus Sui principium ex sancta Virgine sumpserit, sed quod sacrum illud corpus anima intelligente perfectum ex ea traxerit, cui et Dei Verbum, secundum hypostasim unitum, secundum carnem natum dicitur ».⁹³ Concilium Ephesinum, Epistula II Cyrilli Alexandrini ad Nestorium: DS 251DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Monophysitae affirmabant naturam humanam qua talem in Christo exsistere desivisse, cum a Persona divina Filii Dei assumpta sit. Huic haeresi se contraponens, quartum Concilium Oecumenicum, Chalcedone, anno 451, confessum est:

« Sequentes igitur sanctos Patres, unum Eundemque confiteri Filium Dominum nostrum Iesum Christum consonanter omnes docemus, Eundem perfectum in deitate, Eundem perfectum in humanitate, Deum vere et Hominem vere, Eundem ex anima rationali et corpore, consubstantialem Patri secundum deitatem et consubstantialem nobis Eundem secundum humanitatem, "per omnia nobis similem absque peccato";⁹⁴ Cf Heb 4,15 ante saecula quidem de Patre genitum secundum deitatem, in novissimis autem diebus Eundem propter nos et propter nostram salutem ex Maria Virgine Dei Genetrice secundum humanitatem. Unum Eundemque Christum Filium Dominum unigenitum, in duabus naturis inconfuse, immutabiliter, indivise, inseparabiliter agnoscendum, nusquam sublata differentia naturarum propter unitionem magisque salva proprietate utriusque naturae, et in unam Personam atque subsistentiam concurrente ».⁹⁵ Concilium Chalcedonense, Symbolum: DS 301-302DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Quidam post Concilium Chalcedonense ex natura humana Christi quasi subiectum effecerunt personale. Quintum Concilium Oecumenicum, Constantinopoli, anno 553, contra illos confessum est: esse « unam Eius subsistentiam [seu Personam] [...], qui est Dominus (noster) Iesus Christus, Unus de sancta Trinitate ».⁹⁶ Concilium Constantinopolitanum II, Sess. 8a, Canon 4: DS 424DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Omnia ergo in Christi humanitate Eius Personae divinae tamquam Eius proprio subiecto attribui debent,⁹⁷ Cf iam Concilium Ephesinum, Anathematismi Cyrilli Alexandrini, 4: DS 255DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. non solum miracula, sed etiam passiones⁹⁸ Cf Concilium Constantinopolitanum II, Sess. 8a, Canon 3: DS 423DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. et ipsa Mors: confitemur « Dominum nostrum Iesum Christum, qui crucifixus est carne, Deum esse verum, et Dominum gloriae, et Unum de Sancta Trinitate ».⁹⁹ Concilium Constantinopolitanum II, Sess. 8a, Canon 10: DS 432DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Sic Ecclesia confitetur Iesum inseparabiliter verum esse Deum et verum Hominem. Est vere Filius Dei qui homo factus est, frater noster, et quidem quin Deus, Dominus noster, esse desineret:

« Id quod fuit remansit, et quod non erat assumpsit », canit liturgia Romana.¹⁰⁰ In sollemnitate sanctae Dei Genetricis Mariae, Antiphona ad « Benedictus »: Liturgia Horarum, editio typica, v. 1 (Typis Polyglottis Vaticanis 1973) p. 394; cf Sanctus Leo Magnus, Sermo 21, 2: CCL 138, 87CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 54, 192PL — Patrologia latina (J.P. Migne)). Et sancti Ioannis Chrysostomi liturgia proclamat et canit: « O Fili Unigenite et Verbum Dei, qui es immortalis, propter nostram salutem dignatus es incarnari e sancta Matre Dei semperque Virgine Maria, qui sine mutatione factus es homo et crucifixus es. O Christe Deus, qui Morte Tua mortem devicisti, qui es Unus de Sancta Trinitate, cum Patre et Spiritu Sancto glorificatus, salva nos! ».¹⁰¹ Officium Horarum Byzantinum, Hymnus «O monoghenis»: «Horológion tò méga (Romae 1876) p. 82.

Cum, in Incarnationis arcana unione, natura humana « assumpta, non perempta sit »,¹⁰² Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 22: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1042. Ecclesia saeculorum decursu adducta est ad plenam animae humanae cum eius intellectus et voluntatis operationibus atque corporis humani Christi realitatem confitendam. Sed pari modo in memoriam vicissim revocare debuit naturam humanam Christi tamquam propriam ad Personam divinam Filii Dei pertinere qui illam assumpsit. Quidquid Ille est et quidquid Ille agit in ea, « ex Uno de Trinitate » provenit. Filius igitur Dei humanitati Suae proprium modum exsistendi personaliter in Trinitate communicat Suum. Sic Christus, tam in Sua anima quam in Suo corpore, divinos Trinitatis mores humane exprimit:¹⁰³ Cf Io 14,9-10.

« Filius Dei [...] humanis manibus opus fecit, humana mente cogitavit, humana voluntate egit, humano corde dilexit. Natus de Maria Virgine, vere unus ex nostris factus est, in omnibus nobis similis excepto peccato ».¹⁰⁴ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 22: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1042-1043.

Apollinaris Laodicensis affirmabat Verbum in Christo animam vel spiritum substituisse. Contra hunc errorem Ecclesia confessa est Filium aeternum etiam animam rationalem assumpsisse humanam.¹⁰⁵ Cf Sanctus Damasus I, Epistula Oti te apostolike kathedra: DS 149DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Haec anima humana, quam Filius Dei assumpsit, vera cognitione humana est dotata. Haec cognitio qua talis de se illimitata esse non poterat: in condicionibus historicis suae in spatio et tempore exercebatur exsistentiae. Hac de causa, Filius Dei Se hominem faciens acceptare potuit « sapientia et aetate et gratia » proficere (Lc 2,52) atque adeo inquirere debere de eis quae in condicione humana modo experimentali discenda sunt.¹⁰⁶ Cf Mc 6,38; 8,27; Io 11,34; etc. Hoc realitati Eius voluntariae in « forma servi » exinanitionis correspondebat.¹⁰⁷ Cf Phil 2,7.

Sed, eodem tempore, haec cognitio vere humana Filii Dei vitam divinam Eius exprimebat Personae.¹⁰⁸ Cf Sanctus Gregorius Magnus, Epistula Sicut aqua: DS 475DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. « Dei Filius cuncta noverat; ac per Ipsum, quem Ille hominem induerat; non natura, sed qua Verbo unitus erat. [...] Humana natura, qua erat unita Verbo, cuncta noverat divinaque haec ac pro maiestate in Se exhibebat ».¹⁰⁹ Sanctus Maximus Confessor, Quaestiones et dubia, Q. I, 67: CCG 10, 155CCG — Corpus Christianorum (Series Graeca) (66: PG 90, 840PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). Talis est imprimis casus intimae et immediatae cognitionis quam Filius Dei homo factus habet de Patre Suo.¹¹⁰ Cf Mc 14,36; Mt 11,27; Io 1,18; 8,55; etc. Filius etiam in Sua cognitione humana divinam ostendebat penetrationem quam de cogitationibus cordis hominum habebat secretis.¹¹¹ Cf Mc 2,8; Io 2,25; 6,61; etc.

Cognitio humana Christi, propter Suam unionem cum Sapientia divina in Persona Verbi incarnati plenitudine gaudebat scientiae consiliorum aeternorum, ad quae venerat revelanda.¹¹² Cf Mc 8,31; 9,31; 10,33-34; 14,18-20.26-30. Quod Ipse in hoc campo ignorare agnoscit,¹¹³ Cf Mc 13,32. alias declarat Se missionem non habere id revelandi.¹¹⁴ Cf Act 1,7.

Pari modo, Ecclesia in sexto Concilio Oecumenico confessa est Christum duas voluntates et duas naturales possidere operationes, divinas et humanas, non oppositas, sed cooperantes, ita ut Verbum caro factum in oboedientia ad Patrem humane voluerit quidquid Ipse cum Patre et Spiritu Sancto pro nostra salute divine deciderat.¹¹⁵ Cf Concilium Constantinopolitanum III (anno 681), Sess. 18a, Definitio de duabus in Christo voluntatibus et operationibus: DS 556-559DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Ecclesia agnoscit « sequentem Eius humanam voluntatem et non resistentem vel reluctantem, sed potius et subiectam divinae Eius atque omnipotenti voluntati ».¹¹⁶ Concilium Constantinopolitanum III, Sess. 18a, Definitio de duabus in Christo voluntatibus et operationibus: DS 556DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Quia Verbum caro factum est veram assumens humanitatem, corpus Christi erat circumscriptum.¹¹⁷ Cf Concilium Lateranense (anno 649), Canon 4: DS 504DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Hac de causa, vultus humanus Iesu potest « depingi ».¹¹⁸ Cf Gal 3,1. Ecclesia in septimo Concilio Oecumenico¹¹⁹ Concilium Nicaenum II (anno 787), Act. 7a, Definitio de sacris imaginibus: DS 600-603DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. tamquam legitimum agnovit ut per sanctas repraesentetur imagines.

Ecclesia simul semper hoc agnovit: in corpore Iesu, Deus qui est « invisibilis in Suis, visibilis in nostris apparuit ».¹²⁰ Praefatio in Nativitate Domini, II: Missale Romanum, editio typica (Typis Polyglottis Vaticanis 1970) p. 396. Re vera, peculiaritates individuales corporis Christi Personam exprimunt divinam Filii Dei. Hic Sui corporis humani lineamenta fecit Sua ita ut ea in quadam sacra imagine depicta possint veneratione coli, quia fidelis qui imaginem veneratur, « adorat in ea depicti subsistentiam ».¹²¹ Concilium Nicaenum II, Act. 7a, Definitio de sacris imaginibus: DS 601DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Iesus in vita Sua, in agonia Sua in Suaque passione nos cognovit et amavit omnes et singulos atque pro unoquoque nostrum Se tradidit: Filius Dei « dilexit me et tradidit Semetipsum pro me » (Gal 2,20). Ipse nos omnes corde amavit humano. Hac de causa, sacrum cor Iesu, propter nostra peccata et pro nostra salute transfixum,¹²² Cf Io 19,34. « praecipuus consideratur index et symbolus [...] illius amoris, quo divinus Redemptor aeternum Patrem hominesque universos continenter adamat ».¹²³ Pius XII, Litt. Enc. Haurietis aquas: DS 3924DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; cf Id., Litt. Enc. Mystici corporis: DS 3812DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

« Plenitudo temporis » (Gal 4,4), id est, promissionum et praeparationum adimpletio Annuntiatione ad Mariam sumit initium. Maria invitatur ut Illum concipiat in quo « omnis plenitudo divinitatis corporaliter » inhabitabit (Col 2,9). Responsio divina quaestioni eius: « Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? » (Lc 1,34), per potentiam datur Spiritus: « Spiritus Sanctus superveniet in te » (Lc 1,35).

Spiritus Sancti missio semper coniungitur cum missione Filii et ad illam ordinatur.¹²⁴ Cf Io 16,14-15. Spiritus Sanctus, qui « Dominus est et Vivificans »,¹²⁵ Cf Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum: DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. mittitur ad uterum Virginis Mariae sanctificandum ad illamque divine fecundandam, faciens ut illa Filium Patris concipiat aeternum in humanitate assumpta ab eius humanitate.

Filius unicus Patris, tamquam homo in utero Virginis Mariae conceptus, est « Christus », id est, a Spiritu Sancto unctus,¹²⁶ Cf Mt 1,20; Lc 1,35. ab initio Suae exsistentiae humanae, licet Eius manifestatio non nisi progressive deducta fuerit in rem: pastoribus,¹²⁷ Cf Lc 2,8-20. magis,¹²⁸ Cf Mt 2,1-12. Ioanni Baptistae,¹²⁹ Cf Io 1,31-34. discipulis.¹³⁰ Cf Io 2,11. Tota igitur Iesu Christi vita manifestabit « quomodo unxit Eum Deus Spiritu Sancto et virtute » (Act 10,38).

Id quod fides catholica credit circa Mariam, fundatur super id quod illa circa Christum credit, sed id quod illa de Maria docet, eius in Christum vicissim illuminat fidem.

« Misit Deus Filium Suum » (Gal 4,4), sed ut Illi corpus aptaret¹³¹ Cf Heb 10,5. liberam cuiusdam creaturae voluit cooperationem. Ad hoc, ab aeterno, Deus, ut Mater esset Filii Sui, quamdam filiam Israel elegit, adulescentulam Iudaeam ex Nazareth in Galilaea, « virginem desponsatam viro, cui nomen erat Ioseph de domo David, et nomen virginis Maria » (Lc 1,26-27):

« Voluit autem misericordiarum Pater, ut acceptatio praedestinatae Matris Incarnationem praecederet, ut sic, quemadmodum femina contulit ad mortem, ita etiam femina conferret ad vitam ».¹³² Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 56: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 60; cf Ibid., 61: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 63.

Toto Veteris Foederis decursu, missio Mariae ab illa sanctarum mulierum est praeparata. Prorsus initio, est Eva: ipsa, non obstante sua inoboedientia, Promissionem recipit descendentiae quae Maligni erit victrix¹³³ Cf Gn 3,15. et Promissionem de eo quod ipsa cunctorum viventium mater futura est.¹³⁴ Cf Gn 3,20. Vi huius Promissionis, Sara, non obstante sua magna aetate, filium concipit.¹³⁵ Cf Gn 18,10-14; 21,1-2. Deus, contra omnem humanam spem, id eligit quod tamquam impotens considerabatur et debile¹³⁶ Cf 1 Cor 1,27. ut Suam fidelitatem erga Suam ostendat Promissionem: Annam, matrem Samuelis,¹³⁷ Cf 1 Sam 1. Deboram, Ruth, Iudith, Esther multasque alias mulieres. Maria « praecellit inter humiles ac pauperes Domini, qui salutem cum fiducia ab Eo sperant et accipiunt. Cum ipsa tandem praecelsa Filia Sion, post diuturnam exspectationem Promissionis, complentur tempora et nova instauratur Oeconomia ».¹³⁸ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 55: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 59-60.

Maria, ut esset Mater Salvatoris, « a Deo donis tanto munere dignis praedita est ».¹³⁹ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 56: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 60. Angelus Gabriel, in Annuntiationis momento, eam tamquam « gratia plenam » salutat.¹⁴⁰ Cf Lc 1,28. Erat revera necessarium illam a gratia Dei prorsus duci, ut liberum suae fidei assensum annuntiationi vocationis suae posset praebere.

Saeculorum decursu, Ecclesia conscia facta est Mariam, a Deo « gratia repletam »,¹⁴¹ Cf Lc 1,28. inde a sua conceptione esse redemptam. Immaculatae Conceptionis dogma, anno 1854 a Summo Pontifice Pio IX proclamatum, hoc confitetur:

« beatissimam Virginem Mariam in primo instanti suae conceptionis fuisse singulari omnipotentis Dei gratia et privilegio, intuitu meritorum Christi Iesu Salvatoris humani generis, ab omni originalis culpae labe praeservatam immunem ».¹⁴² Pius IX, Bulla Ineffabilis Deus: DS 2803DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Hi « singularis prorsus sanctitatis » splendores, quibus « a primo instante suae conceptionis ditata » est,¹⁴³ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 56: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 60. universi ei proveniunt a Christo: ipsa est « intuitu meritorum Filii sui sublimiore modo redempta ».¹⁴⁴ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 53: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 58. Pater eam, plus quam quamlibet aliam personam creatam, « benedixit [...] in omni benedictione spirituali in caelestibus in Christo » (Eph 1,3). Ille « elegit » eam « in Ipso ante mundi constitutionem, ut » esset sancta et immaculata « in conspectu Eius in caritate » (Eph 1,4).

Traditionis orientalis Patres Matrem Dei « totam sanctam » (Panaghia) appellant, illi eam celebrant « ab omni peccati labe immunem, quasi a Spiritu Sancto plasmatam novamque creaturam formatam ».¹⁴⁵ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 56: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 60. Gratia Dei, Maria in tota vita sua ab omni peccato personali pura permansit.

Maria, cum ei nuntiatum esset se, quin virum cognosceret, per Spiritus Sancti virtutem, « Filium Altissimi » esse parituram,¹⁴⁶ Cf Lc 1,28-37. respondit cum « oboeditione fidei »,¹⁴⁷ Cf Rom 1,5. certo sciens non esse impossibile apud Deum omne verbum: « Ecce ancilla Domini; fiat mihi secundum verbum tuum » (Lc 1,38). Sic Maria, verbo Dei suum praebens assensum, Mater Iesu facta est et voluntatem divinam salutis, quin ullum peccatum illam retineat, pleno corde amplectens, sese integre personae et operi Filii sui devovit, ut mysterio Redemptionis dependenter ab Illo et cum Illo, per Dei gratiam, serviret:¹⁴⁸ Cf Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 56: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 60-61.

« Ipsa enim, ut ait Irenaeus, "oboediens et sibi et universo generi humano causa facta est salutis".¹⁴⁹ Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 3, 22, 4: SC 211, 440SC — Sources chrétiennes (PG 7, 959PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). Unde non pauci Patres antiqui in praedicatione sua cum eo libenter asserunt: "Hevae inoboedientiae nodum solutionem accepisse per oboedientiam Mariae; quod alligavit virgo Heva per incredulitatem, hoc Virginem Mariam solvisse per fidem";¹⁵⁰ Cf Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 3, 22, 4: SC 211, 442-444SC — Sources chrétiennes (PG 7, 959-960PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). et comparatione cum Heva instituta, Mariam "Matrem viventium" appellant, saepiusque affirmant: "mors per Hevam, vita per Mariam" ».¹⁵¹ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 56: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 60-61.

Maria, in Evangeliis « Mater Iesu » appellata (Io 2,1; 19,25),¹⁵² Cf Mt 13,55. iam ante Filii sui Nativitatem, sub impulsu Spiritus, tamquam « Mater Domini mei » acclamatur (Lc 1,43). Revera, Ille quem ipsa, qua hominem, de Spiritu Sancto concepit et qui vere eius Filius secundum carnem factus est, alius non est quam Filius aeternus Patris, Secunda Persona Sanctissimae Trinitatis. Ecclesia profitetur Mariam vere esse Deiparam (Theotokos).¹⁵³ Cf Concilium Ephesinum, Epistula II Cyrilli Alexandrini ad Nestorium: DS 251DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Inde a primis fidei formulis,¹⁵⁴ Cf DS 10-64DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Ecclesia professa est Iesum per solam virtutem Sancti Spiritus in sinu Virginis Mariae esse conceptum, rationem etiam corporalem huius affirmans eventus: Iesus « absque semine [...] ex Spiritu Sancto » conceptus est.¹⁵⁵ Concilium Lateranense (anno 649), Canon 3: DS 503DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Patres in conceptione virginali signum perspiciunt de eo quod vere Filius Dei in humanitate venit sicut nostra:

Ita sanctus Ignatius Antiochenus (initio saeculi secundi): « Observavi vos [...] plena firmaque fide credentes in Dominum nostrum vere oriundum ex genere David secundum carnem,¹⁵⁶ Cf Rom 1,3. Filium Dei secundum voluntatem et potentiam Dei,¹⁵⁷ Cf Io 1,13. natum vere ex virgine; [...] vere sub Pontio Pilato [...] clavis confixum pro nobis in carne [...]. Vere passus est, ut et vere resuscitavit ».¹⁵⁸ Sanctus Ignatius Antiochenus, Epistula ad Smyrnaeos, 1-2: SC 10SC — Sources chrétiennesbis, p. 132-134 (Funk 1, 274-276Funk — F.X. Funk, Patres apostolici).

Narrationes evangelicae¹⁵⁹ Cf Mt 1,18-25; Lc 1,26-38. conceptionem intelligunt virginalem tamquam opus divinum omnem comprehensionem et omnem possibilitatem superans humanas:¹⁶⁰ Cf Lc 1,34. « Quod enim in ea natum est, de Spiritu Sancto est », dicit angelus ad Ioseph circa Mariam eius sponsam (Mt 1,20). Ecclesia ibi adimpletionem perspicit Promissionis divinae datae ab Isaia propheta: « Ecce virgo in utero habebit et pariet filium » (Is 7,14), secundum versionem graecam Mt 1,23.

Quandoque propter silentium evangelii sancti Marci et epistularum Novi Testamenti circa conceptionem virginalem Mariae habita est turbatio. Quaeri etiam potuit utrum hic de fabulis vel de constructionibus ageretur theologicis sine historicitatis ambitu. Ad id oportet respondere: fides in conceptionem virginalem Iesu e parte non credentium Iudaeorum et gentilium vivam oppositionem, irrisiones vel incomprehensionem invenit:¹⁶¹ Cf Sanctus Iustinus, Dialogus cum Tryphone Iudaeo, 66-67: CA 2, 234-236CA — Corpus apologetarum Christianorum saeculi secundi (PG 6, 628-629PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)); Origenes, Contra Celsum, 1, 32: SC 132, 162-164SC — Sources chrétiennes (PG 8, 720-724PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)); Ibid., 1, 69: SC 132, 270SC — Sources chrétiennes (PG 8, 788-789PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)); et alii. illa a mythologia pagana vel a quadam ad ideas temporis adaptatione orta non erat. Sensus huius eventus non nisi fidei accessibilis est, quae illum perspicit in « mysteriorum ipsorum nexu inter se »,¹⁶² Concilium Vaticanum I, Const. dogm. Dei Filius, c. 4: DS 3016DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. in mysteriorum Christi complexu, ab Eius Incarnatione usque ad Pascha Eius. Iam sanctus Ignatius Antiochenus hunc nexum testatur: « Et principem huius mundi latuit Mariae virginitas et partus ipsius, similiter et mors Domini: tria mysteria clamoris, quae in silentio Dei patrata sunt ».¹⁶³ Sanctus Ignatius Antiochenus, Epistula ad Ephesios, 19, 1: SC 10SC — Sources chrétiennesbis, 74 (Funk 1, 228Funk — F.X. Funk, Patres apostolici); cf 1 Cor 2,8.

Profundior meditatio fidei eius in maternitatem virginalem adduxit Ecclesiam ad profitendam realem et perpetuam Mariae virginitatem,¹⁶⁴ Cf Concilium Constantinopolitanum II, Sess. 8a, Canon 6: DS 427DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. etiam in partu Filii Dei, hominis facti.¹⁶⁵ Cf Sanctus Leo Magnus, Tomus ad Flavianum: DS 291DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Ibid.: DS 294DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Pelagius I, Epistula Humani generis: DS 442DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Concilium Lateranense, Canon 3: DS 503DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Concilium Toletanum XVI, Symbolum: DS 571DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Paulus IV, Const. Cum quorumdam hominum: DS 1880DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Revera Nativitas Christi « virginalem Eius [matris] integritatem non minuit sed sacravit ».¹⁶⁶ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 57: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 61. Ecclesiae liturgia Mariam tamquam Aeiparthénon, « semper Virginem » celebrat.¹⁶⁷ Cf Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 52: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 58.

Ad hoc quandoque obiicitur Scripturam fratrum et sororum Iesu facere mentionem.¹⁶⁸ Cf Mc 3,31-35; 6,3; 1 Cor 9,5; Gal 1,19. Ecclesia haec loca semper intellexit tamquam non alios filios Virginis Mariae denotantia: Iacobus utique et Ioseph, « fratres » Iesu (Mt 13,55), filii sunt cuiusdam Mariae Christi discipulae,¹⁶⁹ Cf Mt 27,56. quae significanter tamquam « altera Maria » (Mt 28,1) denotatur. Agitur de proximis propinquis secundum quamdam notam Veteris Testamenti expressionem.¹⁷⁰ Cf Gn 13,8; 14,16; 29,15; etc.

Iesus est unicus Mariae Filius. Sed spiritualis Mariae maternitas¹⁷¹ Cf Io 19,26-27; Apc 12,17. ad omnes extenditur homines, ad quos Ille venit salvandos: « Filium autem peperit, quem Deus posuit primogenitum in multis fratribus (Rom 8,29), fidelibus nempe, ad quos gignendos et educandos materno amore cooperatur ».¹⁷² Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 63: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 64.

Intuitus fidei, in connexione cum Revelationis complexu, arcanas potest detegere rationes, propter quas Deus, in Suo consilio salvifico, voluit Filium Suum e Virgine nasci. Hae rationes tam ad Personam et redemptricem Christi missionem quam ad huius missionis ex parte Mariae pro omnibus hominibus referuntur acceptationem.

Mariae virginitas absolutum inceptum Dei in Incarnatione manifestat. Iesus Patrem non habet nisi Deum.¹⁷³ Cf Lc 2,48-49. « Numquam fuit propter hominem quem adsumpsit a Patre alienus. [...] Unus Idemque est Dei et hominis Filius. Naturaliter Patri secundum divinitatem, naturaliter Matri secundum humanitatem; proprius tamen Patri in utroque ».¹⁷⁴ Concilium Foroiuliense (anno 796 vel 797), Symbolum: DS 619DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Iesus de Spiritu Sancto in sinu Virginis Mariae conceptus est, quia est novus Adam,¹⁷⁵ Cf 1 Cor 15,45. qui creationem novam inaugurat: « Primus homo de terra terrenus, secundus homo de caelo » (1 Cor 15,47). Humanitas Christi, inde a Sua conceptione, a Spiritu Sancto repletur quia Deus Ei « non [...] ad mensuram dat Spiritum » (Io 3,34). « De plenitudine Eius », propria Illius qui caput est humanitatis redemptae,¹⁷⁶ Cf Col 1,18. « accepimus [...] gratiam pro gratia » (Io 1,16).

Iesus, novus Adam, Sua conceptione virginali, novam nativitatem inaugurat filiorum adoptionis in Spiritu Sancto per fidem. « Quomodo fiet istud? » (Lc 1,34).¹⁷⁷ Cf Io 3,9. Vitae divinae participatio procedit « non ex sanguinibus neque ex voluntate carnis neque ex voluntate viri, sed ex Deo » (Io 1,13). Acceptio huius vitae est virginalis, quia homini omnino a Spiritu Sancto donatur. Sensus sponsalicius vocationis humanae relate ad Deum¹⁷⁸ Cf 2 Cor 11,2. in maternitate virginali Mariae perfecte adimpletur.

Maria est Virgo quia eius virginitas est signum fidei eius nullo dubio adulteratae¹⁷⁹ Cf Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 63: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 64. et suae donationis indivisae voluntati Dei.¹⁸⁰ Cf 1 Cor 7,34-35. Eius fides praebet ei Matrem effici Salvatoris. « Beatior ergo Maria percipiendo fidem Christi quam concipiendo carnem Christi ».¹⁸¹ Sanctus Augustinus, De sancta virginitate, 3, 3: CSEL 41, 237CSEL — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (PL 40, 398PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Maria simul Virgo est et Mater quia figura est et perfectissima Ecclesiae effectio:¹⁸² Cf Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 63: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 64. « Ecclesia [...] per Verbum Dei fideliter susceptum et ipsa fit Mater: praedicatione enim ac Baptismo filios, de Spiritu Sancto conceptos et ex Deo natos, ad vitam novam et immortalem generat. Et ipsa est virgo, quae fidem Sponso datam integre et pure custodit ».¹⁸³ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 64: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 64.

Symbolum fidei relate ad vitam Christi non loquitur nisi de mysteriis Incarnationis (conceptionis et nativitatis) et Paschatis (passionis, crucifixionis, mortis, sepulturae, descensus ad inferos, resurrectionis et ascensionis). Nihil explicite dicit de mysteriis vitae occultae et publicae Iesu; articuli tamen fidei qui ad Iesu Incarnationem et Pascha referuntur, totam vitam terrenam illuminant Christi. Omnia « quae coepit Iesus facere et docere, usque in diem, qua [...] assumptus est » (Act 1,1-2), sub lumine mysteriorum Nativitatis et Paschatis sunt perspicienda.

Catechesis, secundum adiuncta, omnes divitias explanabit mysteriorum Iesu. Hic indicare sufficit quaedam omnibus mysteriis vitae Christi elementa communia (I), ad adumbranda deinde praecipua vitae occultae (II) et publicae (III) Iesu mysteria.

Plura quae curiositatem relate ad Iesum movent humanam, in Evangeliis non continentur. De vita Eius in Nazareth fere nihil dicitur, et etiam magna Eius vitae publicae pars non narratur.¹⁸⁸ Cf Io 20,30. Id quod in Evangeliis scriptum est, narratur « ut credatis quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine Eius » (Io 20,31).

Evangelia scripta sunt ab hominibus qui inter primos sunt qui fidem habuerunt¹⁸⁹ Cf Mc 1,1; Io 21,24. et illam aliis volunt participandam praebere. Cum cognovissent fide quis Iesus sit, perspicere et facere perspicienda potuerunt vestigia mysterii Eius in tota Eius vita terrestri. A pannis Nativitatis Eius¹⁹⁰ Cf Lc 2,7. usque ad Eius passionis acetum¹⁹¹ Cf Mt 27,48. et Resurrectionis Eius sudarium,¹⁹² Cf Io 20,7. totum in vita Iesu signum est Eius mysterii. Per Eius gesta, per Eius miracula, per verba Eius, revelatum est « in Ipso » inhabitare omnem plenitudinem « divinitatis corporaliter » (Col 2,9). Sic humanitas Eius tamquam « sacramentum » apparet, id est, signum et instrumentum divinitatis Eius et salutis quam Ipse affert: quod in Eius vita terrestri visibile erat, ad mysterium ducebat invisibile Eius filiationis divinae Eiusque missionis redemptricis.

Tota Christi vita est Revelatio Patris: verba et actus Eius, silentia atque passiones, Eius modus essendi et loquendi. Iesus dicere potest: « Qui vidit me, vidit Patrem » (Io 14,9); et Pater: « Hic est Filius meus electus; Ipsum audite » (Lc 9,35). Cum Dominus noster factus sit homo ut voluntatem Patris adimpleat,¹⁹³ Cf Heb 10,5-7. lineamenta vel minima mysteriorum Eius caritatem Dei erga nos¹⁹⁴ Cf 1 Io 4,9. nobis manifestant.

Tota Christi vita mysterium est Redemptionis. Redemptio venit ad nos imprimis per crucis sanguinem,¹⁹⁵ Cf Eph 1,7; Col 1,13-14 (Vulgata); 1 Pe 1,18-19. sed hoc mysterium in tota vita operatur Christi: iam in Incarnatione Eius, per quam, Se pauperem faciens, nos Sua ditat paupertate;¹⁹⁶ Cf 2 Cor 8,9. in Eius vita occulta, quae, per Eius submissionem,¹⁹⁷ Cf Lc 2,51. nostram reparat insubiectionem; in Eius verbo, quod Eius auditores purificat;¹⁹⁸ Cf Io 15,3. in Eius sanationibus et exorcismis, per quae « Ipse nostras infirmitates accepit et aegrotationes portavit » (Mt 8,17);¹⁹⁹ Cf Is 53,4. in Eius Resurrectione, per quam nos iustificat.²⁰⁰ Cf Rom 4,25.

Tota vita Christi Recapitulationis est mysterium. Quidquid Iesus fecit, dixit et passus est, scopum habebat hominem lapsum in suam primam vocationem restaurandi:

« Quando incarnatus et homo factus longam hominum expositionem in Seipso recapitulavit, in compendio nobis salutem praestans, ut quod perdideramus in Adam, id est secundum imaginem et similitudinem esse Dei, hoc in Christo Iesu reciperemus ».²⁰¹ Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 3, 18, 1: SC 211, 342-344SC — Sources chrétiennes (PG 7, 932PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). « Quapropter et per omnem venit aetatem, omnibus restituens eam quae est ad Deum communionem ».²⁰² Sanctus Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, 3, 18, 7: SC 211, 366SC — Sources chrétiennes (PG 7, 937PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)); cf Id., Adversus haereses, 2, 22, 4: SC 294, 220-222SC — Sources chrétiennes (PG 7, 784PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)).

Omnes Christi divitiae omni homini praesto sunt omnisque hominis bonum efficiunt.²⁰³ Cf Ioannes Paulus II, Litt. Enc. Redemptor hominis, 11: AAS 71AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 71 (1979) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1979) 278. Christus vitam Suam non duxit pro Se, sed pro nobis, ab Incarnatione « propter nos homines et propter nostram salutem »²⁰⁴ Symbolum Nicaenum-Constantinopolitanum: DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. usque ad Suam Mortem « pro peccatis nostris » (1 Cor 15,3) et Resurrectionem Suam « propter iustificationem nostram » (Rom 4,25). Adhuc nunc Ipse noster est advocatus « ad Patrem » (1 Io 2,1), « semper vivens ad interpellandum » pro nobis (Heb 7,25). Cum omnibus quae semel pro semper propter nos in vita transegit et passus est, in aeternum manet « vultui Dei pro nobis » (Heb 9,24) praesens.

Iesus, in tota Sua vita, Se tamquam nostrum exemplar ostendit:²⁰⁵ Cf Rom 15,5; Phil 2,5. Ipse est « perfectus homo »,²⁰⁶ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 38: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1055. qui nos invitat ut Eius efficiamur discipuli Eumque sequamur: Sua humiliatione nobis exemplum dedit imitandum,²⁰⁷ Cf Io 13,15. Sua oratione ad orationem attrahit,²⁰⁸ Cf Lc 11,1. Sua paupertate ad libere inopiam et persecutiones vocat accipiendas.²⁰⁹ Cf Mt 5,11-12.

Christus facit ut quidquid Ipse vita transegit, nos vita nostra in Eo geramus et Ipse vita Sua in nobis gerat. « Filius Dei Incarnatione Sua cum omni homine quodammodo Se univit ».²¹⁰ Concilium Vaticanum II, Const. past. Gaudium et spes, 22: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 1042. Vocamur ut nonnisi unum simus cum Eo; Ipse facit ut nos, tamquam membra corporis Eius, id communicemus quod Ille vita transegit in carne Sua pro nobis et tamquam nostrum exemplar:

« Prosequi debemus et adimplere in nobis status et mysteria Iesu Eumque Iesum saepe deprecari [...] ut illa in nobis et in universa Ecclesia Sua consummet atque adimpleat. [...] Namque Dei Filius in animo habet et communicare et extendere quodammodo ac continuare mysteria Sua in nobis atque in universa Ecclesia Sua, [...] tum gratiis quas nobis impertire statuit tum effectibus quos vult in nobis per haec eadem mysteria operari. Hac ratione vult in nobis illa adimplere ».²¹¹ Sanctus Ioannes Eudes, Le royaume de Jésus, 3, 4: Oeuvres complètes, v. 1 (Vannes 1905) p. 310-311.

Adventus Filii Dei in terram eventus est ita immensus, ut Deus per saecula illum praeparare voluerit. Ipse omnia, ritus et sacrificia, figuras et symbola « Prioris Testamenti »,²¹² Cf Heb 9,15. in Christum facit convergere: Ipse Eum per os annuntiat Prophetarum qui se in Israel succedunt. Ceterum in corde gentilium obscuram suscitat huius Adventus exspectationem.

Sanctus Ioannes Baptista immediatus est praecursor Domini,²¹³ Cf Act 13,24. missus ut viam praeparet.²¹⁴ Cf Mt 3,3. Ipse, « Propheta Altissimi » (Lc 1,76), omnes Prophetas superat,²¹⁵ Cf Lc 7,26. eorum est ultimus,²¹⁶ Cf Mt 11,13. Evangelium inaugurat;²¹⁷ Cf Act 1,22; Lc 16,16. ex matris suae sinu Adventum salutat Christi,²¹⁸ Cf Lc 1,41. et suum habet gaudium in eo quod sit « amicus sponsi » (Io 3,29), quem tamquam Agnum « Dei, qui tollit peccatum mundi » denotat (Io 1,29). Iesum « in spiritu et virtute Eliae » (Lc 1,17) praecedens, Illi sua praedicatione, suo conversionis baptismate et tandem suo martyrio²¹⁹ Cf Mc 6,17-29. perhibet testimonium.

Ecclesia, Adventus liturgiam singulis celebrans annis, hanc Messiae exspectationem in actum ducit: fideles longam primi Adventus Salvatoris praeparationem communicantes, ardens renovant secundi Adventus optatum.²²⁰ Cf Apc 22,17. Per celebrationem nativitatis et martyrii Praecursoris, Ecclesia eius unitur optato: « Illum oportet crescere, me autem minui » (Io 3,30).

Iesus in stabuli humilitate natus est, in familia paupere;²²¹ Cf Lc 2,6-7. simplices pastores testes eventus sunt primi. In hac paupertate manifestatur gloria caeli.²²² Cf Lc 2,8-20. Ecclesia gloriam huius noctis canere non desinit:

« Hodie Virgo parit Supersubstantiale, et terra Inaccessibili specum offert. Angeli cum pastoribus Eum glorificant, magi cum stella faciunt iter: quia pro nobis natus est Parvus Infans, Deus in aeternum! ».²²³ Sanctus Romanus Melodus, Kontakion, 10, In diem Nativitatis Christi, Prooemium: SC 110, 50SC — Sources chrétiennes.

« Puerum fieri » relate ad Deum est condicio ad Regnum ingrediendum;²²⁴ Cf Mt 18,3-4. ad hoc necessarium est se humiliare,²²⁵ Cf Mt 23,12. parvum effici; immo necessarium est « nasci denuo » (Io 3,7), ex Deo nasci²²⁶ Cf Io 1,13. ut quis filius Dei fiat.²²⁷ Cf Io 1,12. Mysterium Nativitatis in nobis impletur, cum Christus « formatur » in nobis.²²⁸ Cf Gal 4,19. Iesu Nativitas est huius « admirabilis commercii » mysterium:

« O admirabile commercium! Creator generis humani, animatum corpus sumens, de Virgine nasci dignatus est; et, procedens homo sine semine, largitus est nobis Suam deitatem ».²²⁹ In sollemnitate sanctae Dei Genetricis Mariae, Antiphona ad I et II Vesperas: Liturgia Horarum, editio typica, v. 1 (Typis Polyglottis Vaticanis 1973) p. 385 et 397.

Iesu circumcisio, octo post Eius Nativitatem dies,²³⁰ Cf Lc 2,21. signum est insertionis Eius in Abraham descendentiam, in Foederis populum, Eius submissionis Legi²³¹ Cf Gal 4,4. Eiusque destinationis ad cultum Israel, quem per totam Suam participabit vitam. Hoc signum praefigurat « Christi circumcisionem » quae est Baptisma.²³² Cf Col 2,11-13.

Epiphania est Iesu, ut Messiae Israel, Filii Dei et Salvatoris mundi, manifestatio. Cum baptismate Iesu in Iordane et nuptiis Cana,²³³ Cf In sollemnitate Epiphaniae Domini, Antiphona ad « Magnificat » in II Vesperis: Liturgia Horarum, editio typica, v. 1 (Typis Polyglottis Vaticanis 1973) p. 465. adorationem Iesu celebrat a « magis » qui ab oriente venerant.²³⁴ Cf Mt 2,1. Evangelium in his « magis » religiones paganas circumstantes repraesentantibus perspicit primitias nationum quae Bonum Nuntium accipiunt salutis per Incarnationem. Magorum adventus in Ierusalem ad regem Iudaeorum adorandum²³⁵ Cf Mt 2,2. ostendit, eos in Israel, sub luce messianica stellae David,²³⁶ Cf Nm 24,17; Apc 22,16. Illum quaerere, qui rex erit nationum.²³⁷ Cf Nm 24,17-19. Eorum adventus significat paganos Iesum invenire et Illum ut Filium Dei et Salvatorem mundi adorare non posse nisi se ad Iudaeos vertant²³⁸ Cf Io 4,22. et ab illis Promissionem accipiant messianicam sicut in Vetere continetur Testamento.²³⁹ Cf Mt 2,4-6. Epiphania manifestat gentium plenitudinem intrare in Patriarcharum familiam²⁴⁰ Cf Sanctus Leo Magnus, Sermo 33, 3: CCL 138, 173CCL — Corpus Christianorum (Series Latina) (PL 54, 242PL — Patrologia latina (J.P. Migne)). et « Israeliticam dignitatem »²⁴¹ Vigilia Paschalis, Oratio post tertiam lectionem: Missale Romanum, editio typica (Typis Polyglottis Vaticanis 1970) p. 277. acquirere.

Praesentatio Iesu in Templo²⁴² Cf Lc 2,22-39. Ipsum ostendit tamquam Primogenitum qui ad Dominum pertinet ut proprius.²⁴³ Cf Ex 13,12-13. Cum Simeone et Anna, tota Israel exspectatio in Salvatoris sui venit occursum (ita traditio Byzantina hunc appellat eventum). Iesus tamquam Messias agnoscitur tam longe exspectatus, « lumen gentium » et « gloria Israel », sed etiam « signum contradictionis ». Doloris gladius qui Mariae praedicitur, annuntiat hanc aliam, perfectam et unicam, crucis oblationem, quae salutem donabit quam Deus « ante faciem omnium populorum » paravit.

Fuga in Aegyptum et innocentium occisio²⁴⁴ Cf Mt 2,13-18. oppositionem ostendunt tenebrarum ad lucem: « In propria venit, et Sui Eum non receperunt » (Io 1,11). Tota Christi vita persecutione erit signata. Qui Eius sunt, illam cum Eo participant.²⁴⁵ Cf Io 15,20. Reditus ex Aegypto²⁴⁶ Cf Mt 2,15. Exodum revocat in memoriam²⁴⁷ Cf Os 11,1. et Iesum tamquam definitivum praesentat liberatorem.

Iesus, per magnam vitae Suae partem, condicionem partis immense maioris hominum participavit: vitam quotidianam sine apparenti magnitudine, vitam laboris manuum, vitam religiosam Iudaicam Legi Dei submissam,²⁴⁸ Cf Gal 4,4. vitam in communitate. Tota hac periodo, nobis revelatur Iesum fuisse Suis parentibus subditum²⁴⁹ Cf Lc 2,51. et « sapientia et aetate et gratia apud Deum et homines » profecisse (Lc 2,52).

Iesu submissio Suae Matri Suoque patri legali quartum perfecte adimplet praeceptum. Illa temporalis est imago Eius oboedientiae filialis Patri Eius caelesti. Quotidiana Iesu submissio Ioseph et Mariae submissionem annuntiat et anticipat orationis in horto: « Non mea voluntas... » (Lc 22,42). Oboedientia Christi in quotidianis vitae occultae adiunctis iam opus inaugurabat restaurationis eorum quae Adami destruxerat inoboedientia.²⁵⁰ Cf Rom 5,19.

Vita occulta Nazarethana omnibus permittit hominibus per vias vitae maxime quotidianas cum Iesu communionem habere:

« Nazarena domus schola est, in qua incipit Christi vita dignosci: Evangelii nempe schola. [...] Silentium enim haec docet imprimis. Utinam optima in nobis revirescat silentii aestimatio, mirandi nempe huius ac necessarii mentis habitus [...]. Domesticam hic praeterea vivendi percipimus rationem. Nos sane Nazareth admoneat quid sit familia, quid eius communio dilectionis, eius gravis ac nitida pulchritudo, sacra eius inviolabilisque proprietas [...]. Operis denique hic cognoscimus disciplinam. O Nazarena sedes, fabri Filii domus, hic potissimum severam quidem sed redemptricem laboris humani legem intellegere optamus et celebrare [...]; hic denique totius mundi operariis salutem volumus nuntiare, iisdemque magnum exemplar ostendere, divinum fratrem ».²⁵¹ Paulus VI, Homilia in templo Annuntiationis beatae Mariae Virginis in Nazareth (5 ianuarii 1964): AAS 56AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 56 (1964) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1964) 167-168.

Iesu inventio in Templo²⁵² Cf Lc 2,41-52. solus est eventus qui Evangeliorum de annis occultis Iesu rumpit silentium. Ibi Iesus Suae totalis consecrationis missioni e Sua filiatione divina provenienti mysterium permittit suspicari: « Nesciebatis quia in his, quae Patris mei sunt, oportet me esse? ». Maria et Ioseph hoc verbum « non intellexerunt », sed illud in fide acceperunt, et Maria « conservabat omnia verba in corde suo » per totum decursum annorum quibus Iesus in vitae ordinariae silentio permanebat occultus.

Initium²⁵³ Cf Lc 3,23. vitae publicae Iesu est Eius baptismus a Ioanne in Iordane peractus.²⁵⁴ Cf Act 1,22. Ioannes « baptismum paenitentiae in remissionem peccatorum » proclamabat (Lc 3,3). Multitudo peccatorum, publicanorum et militum,²⁵⁵ Cf Lc 3,10-14. Pharisaeorum et Sadducaeorum²⁵⁶ Cf Mt 3,7. et meretricum²⁵⁷ Cf Mt 21,32. venit ut ab illo baptizetur. « Tunc venit Iesus ». Baptista haesitat, Iesus insistit: Ipse baptismum recipit. Tunc Spiritus Sanctus, in columbae forma, super Iesum venit, et vox proclamat de caelo: « Hic est Filius meus dilectus » (Mt 3,13-17). Haec est Iesu manifestatio (« epiphania ») tamquam Messiae Israel et Filii Dei.

Iesu baptismus est, ex parte Eius, acceptatio et inauguratio Eius missionis, tamquam Servi patientis. Ipse sinit Se inter peccatores adnumerari.²⁵⁸ Cf Is 53,12. Ipse iam est « Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi » (Io 1,29); iam « baptismum » anticipat Suae cruentae Mortis.²⁵⁹ Cf Mc 10,38; Lc 12,50. Iam venit ad « omnem iustitiam » implendam (Mt 3,15), id est, Se totum Patris Sui submittit voluntati: Ipse amore huic mortis consentit baptismo pro nostrorum peccatorum remissione.²⁶⁰ Cf Mt 26,39. Huic acceptationi vox respondet Patris qui in Filio Suo totum placitum ponit Suum.²⁶¹ Cf Lc 3,22; Is 42,1. Spiritus quem Iesus in plenitudine inde a Sua possidet conceptione, venit ut « maneat » super Eum.²⁶² Cf Io 1,32-33; Is 11,2. Iesus erit Illius fons pro tota humanitate. In Suo baptismo, « aperti sunt Ei caeli » (Mt 3,16), quos peccatum clauserat Adami; atque aquae per Iesu et Spiritus descensum sanctificantur, ut novae creationis proludium.

Christianus, per Baptisma, sacramentaliter Iesu assimilatur qui in baptismo Suo Mortem Suam et Suam anticipat Resurrectionem; ille debet hoc humilis submissionis et paenitentiae mysterium ingredi, in aquam cum Iesu descendere ut cum Illo ascendat, atque ex aqua et Spiritu denuo nasci ut in Filio filius Patris fiat dilectus et « in novitate vitae » ambulet (Rom 6,4):

« Proinde, cum Christo per Baptismum sepeliamur, ut cum Eo resurgamus; cum Eo descendamus, ut simul etiam extollamur; cum Eo ascendamus, ut simul quoque gloria afficiamur ».²⁶³ Sanctus Gregorius Nazianzenus, Oratio 40, 9: SC 358, 216SC — Sources chrétiennes (PG 36, 369PG — Patrologia graeca (J.P. Migne)). Sic factum est « ut ex eis quae consummabantur in Christo cognosceremus post aquae lavacrum et de caelestibus portis Sanctum in nos Spiritum involare et caelestis nos gloriae unctione perfundi et paternae vocis adoptione filios fieri ».²⁶⁴ Sanctus Hilarius Pictaviensis, In evangelium Matthaei, 2, 6: SC 254, 110SC — Sources chrétiennes (PL 9, 927PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Evangelia de quodam tempore solitudinis Iesu in deserto loquuntur immediate postquam Ipse a Ioanne est baptizatus: « Spiritus expellit Eum in desertum » (Mc 1,12) et Ipse ibi permanet quadraginta dies quin manducet; cum bestiis vivit silvestribus et angeli serviunt Ei.²⁶⁵ Cf Mc 1,13. Ad finem huius temporis, Satanas ter Eum tentat quaerens Eius filialem erga Deum habitum ponere in quaestione. Iesus has reiicit oppugnationes quae tentationes Adam in paradiso et Israel in deserto recapitulant, atque Diabolus ab Eo discedit « usque ad tempus » (Lc 4,13).

Evangelistae indicant huius arcani eventus salvificum sensum. Iesus est novus Adam, qui ibi permanet fidelis ubi primus tentationi succubuit. Iesus vocationem Israel perfecte adimplet: illis contrarie qui olim quadraginta annis in deserto Deum provocaverunt,²⁶⁶ Cf Ps 95,10. Christus e contra tamquam Servus revelatur Dei plene oboediens divinae voluntati. In hoc est Iesus Diaboli victor: Ipse fortem alligavit ut ab illo praedam iterum eriperet.²⁶⁷ Cf Mc 3,27. Victoria Iesu de Tentatore in deserto victoriam anticipat passionis, supremae oboedientiae Eius amoris filialis erga Patrem.

Tentatio Iesu modum manifestat quo Filius Dei est Messias, contrarium illi quem Ei Satan proponit atque homines²⁶⁸ Cf Mt 16,21-23. Ei exoptant attribuere. Propterea Christus Tentatorem pro nobis vicit: « Non enim habemus pontificem, qui non possit compati infirmitatibus nostris, tentatum autem per omnia secundum similitudinem absque peccato » (Heb 4,15). Singulis annis per quadraginta dies Magnae Quadragesimae Ecclesia unitur mysterio Iesu in deserto.

« Postquam autem traditus est Ioannes, venit Iesus in Galilaeam praedicans Evangelium Dei et dicens: "Impletum est tempus, et appropinquavit Regnum Dei; paenitemini et credite Evangelio" » (Mc 1,14-15). « Christus ideo, ut voluntatem Patris impleret, Regnum caelorum in terris inauguravit ».²⁶⁹ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 3: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 6. Patris autem voluntas est « homines ad participandam vitam divinam elevare ».²⁷⁰ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 2: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 5-6. Id facit homines circa Filium Suum, Iesum Christum, congregans. Haec congregatio est Ecclesia quae in terris « germen et initium » est Regni Dei.²⁷¹ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 5: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 8.

Christus in corde est huius congregationis hominum in « familia Dei ». Ipse eos convocat circa Se per verbum Suum, per Sua signa quae Regnum Dei manifestant, per discipulorum Suorum missionem. Ipse Adventum Sui Regni deducet in rem praecipue per magnum Suae Paschatis mysterium: per Suam Mortem in cruce et Resurrectionem Suam. « Et ego, si exaltatus fuero a terra, omnes traham ad meipsum » (Io 12,32). Ad hanc unionem cum Christo omnes vocantur homines.²⁷² Cf Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 3: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 6.

Omnes homines ad Regnum ingrediendum vocantur. Hoc Regnum messianicum, imprimis filiis Israel nuntiatum,²⁷³ Cf Mt 10,5-7. destinatur ad homines omnium gentium accipiendos.²⁷⁴ Cf Mt 8,11; 28,19. Ad accedendum in illud, necessarium est Iesu accipere verbum:

« Verbum nempe Domini comparatur semini, quod in agro seminatur: qui illud cum fide audiunt et Christi pusillo gregi adnumerantur, Regnum ipsum susceperunt; propria dein virtute semen germinat et increscit usque ad tempus messis ».²⁷⁵ Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Lumen gentium, 5: AAS 57AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 57 (1965) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1965) 7.

Regnum est pauperum et parvulorum, id est, illorum qui illud corde acceperunt humili. Iesus mittitur « evangelizare pauperibus » (Lc 4,18).²⁷⁶ Cf Lc 7,22. Eos beatos declarat « quoniam ipsorum est Regnum Dei » (Mt 5,3); his « parvulis » Pater id dignatus est revelare quod sapientibus et prudentibus manet absconditum.²⁷⁷ Cf Mt 11,25. Iesus, a praesepe usque ad crucem, vitam pauperum participat; famem,²⁷⁸ Cf Mc 2,23-26; Mt 21,18. sitim²⁷⁹ Cf Io 4,6-7; 19,28. et inopiam experitur.²⁸⁰ Cf Lc 9,58. Immo vero: Se cum pauperibus omnis generis identificat et ex amore activo erga illos condicionem facit ingressus in Regnum Suum.²⁸¹ Cf Mt 25,31-46.

Iesus peccatores ad mensam invitat Regni: « Non veni vocare iustos, sed peccatores » (Mc 2,17).²⁸² Cf 1 Tim 1,15. Eos ad conversionem invitat sine qua Regnum ingredi possibile non est, sed eis ostendit, verbis et gestis, misericordiam Patris Sui illimitatam erga eos²⁸³ Cf Lc 15,11-32. et immensum « gaudium [quod] erit in caelo super uno peccatore paenitentiam agente » (Lc 15,7). Suprema huius amoris demonstratio sacrificium erit Suae propriae vitae « in remissionem peccatorum » (Mt 26,28).

Iesus ad Regnum ingrediendum per parabolas vocat quae lineamentum constituunt characteristicum instructionis Eius.²⁸⁴ Cf Mc 4,33-34. Per eas, Ipse ad convivium invitat Regni,²⁸⁵ Cf Mt 22,1-14. sed etiam electionem exigit radicalem: ad acquirendum Regnum est necessarium omnia donare;²⁸⁶ Cf Mt 13,44-45. verba non sufficiunt, requiruntur actiones.²⁸⁷ Cf Mt 21,28-32. Parabolae pro homine quasi specula sunt: accepitne verbum tamquam durum solum an tamquam terra bona?²⁸⁸ Cf Mt 13,3-9. Quidnam ex acceptis facit talentis?²⁸⁹ Cf Mt 25,14-30. Iesus et praesentia Regni in hoc mundo sunt secreto in parabolarum corde. Necessarium est Regnum ingredi, id est, discipulum fieri Christi ad « mysteria Regni caelorum » cognoscenda (Mt 13,11). Pro eis qui « foris » perstant (Mc 4,11), totum permanet aenigmaticum.²⁹⁰ Cf Mt 13,10-15.

Iesus Sua verba pluribus comitatur « virtutibus et prodigiis et signis » (Act 2,22) quae ostendunt Regnum in Eo esse praesens. Illa testantur Iesum esse Messiam praenuntiatum.²⁹¹ Cf Lc 7,18-23.

Signa a Iesu effecta Patrem Eum misisse testantur.²⁹² Cf Io 5,36; 10,25. Invitant ad credendum in Eum.²⁹³ Cf Io 10,38. Illis qui ad Eum fide se vertunt, id concedit quod petunt.²⁹⁴ Cf Mc 5,25-34; 10,52; etc. Tunc miracula fidem roborant in Eum qui Patris Sui facit opera: Eum Filium Dei testantur esse.²⁹⁵ Cf Io 10,31-38. Sed etiam possunt esse scandali occasio.²⁹⁶ Cf Mt 11,6. Non enim intendunt curiositati et magicis satisfacere optatis. Iesus, non obstantibus Suis miraculis tam evidentibus, a quibusdam est reiectus;²⁹⁷ Cf Io 11,47-48. accusatus etiam de eo est quod per daemonia ageret.²⁹⁸ Cf Mc 3,22.

Iesus, quosdam homines a terrestribus famis,²⁹⁹ Cf Io 6,5-15. iniustitiae,³⁰⁰ Cf Lc 19,8. morbi et mortis liberans malis,³⁰¹ Cf Mt 11,5. signa perfecit messianica. Ipse tamen non venit ut omnia mala hic in terris aboleret,³⁰² Cf Lc 12,13-14; Io 18,36. sed ut homines a gravissima omnium servitute liberaret, ab illa peccati,³⁰³ Cf Io 8,34-36. quae eos in eorum vocatione filiorum Dei irretit et omnes eorum causat humanas servitutes.

Adventus Regni Dei profligatio est regni Satan:³⁰⁴ Cf Mt 12,26. « Si autem in Spiritu Dei ego eicio daemones, igitur pervenit in vos Regnum Dei » (Mt 12,28). Iesu exorcismi homines a daemoniorum liberant dominio.³⁰⁵ Cf Lc 8,26-39. Magnam Iesu anticipant victoriam super « principem huius mundi ».³⁰⁶ Cf Io 12,31. Per crucem Christi Regnum Dei definitive stabilietur: « Regnavit a ligno Deus ».³⁰⁷ Venantius Fortunatus, Hymnus « Vexilla Regis »: MGH 141, 34MGH — Monumenta Germaniae historica (PL 88, 96PL — Patrologia latina (J.P. Migne)).

Iesus, ab initio Suae vitae publicae, viros duodecim numero elegit ut cum Ipso essent et Suam participarent missionem.³⁰⁸ Cf Mc 3,13-19. Eis in Sua auctoritate partem tribuit « et misit illos praedicare Regnum Dei et sanare infirmos » (Lc 9,2). In perpetuum Regno Christi manent associati, quia Ipse per illos Ecclesiam dirigit:

« Ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus Regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in Regno meo, et sedeatis super thronos iudicantes duodecim tribus Israel » (Lc 22,29-30).

In Duodecim collegio, Simon Petrus primum habet locum.³⁰⁹ Cf Mc 3,16; 9,2; Lc 24,34; 1 Cor 15,5. Iesus illi missionem credidit unicam. Vi revelationis a Patre procedentis, Petrus confessus erat: « Tu es Christus, Filius Dei vivi » (Mt 16,16). Tunc Dominus noster illi declaraverat: « Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; et portae inferi non praevalebunt adversus eam » (Mt 16,18). Christus, « Lapis vivus »,³¹⁰ Cf 1 Pe 2,4. Ecclesiae Suae super Petrum aedificatae victoriam de mortis asseverat potentiis. Petrus, ratione fidei quam confessus est, rupes Ecclesiae permanebit inconcussa. Missionem habebit hanc fidem custodiendi ne unquam deficiat, fratresque in ea confirmandi.³¹¹ Cf Lc 22,32.

Iesus Petro auctoritatem credidit specificam: « Tibi dabo claves Regni caelorum; et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum in caelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum in caelis » (Mt 16,19). « Potestas clavium » auctoritatem denotat ad domum Dei gubernandam, quae est Ecclesia. Iesus, « Pastor bonus » (Io 10,11), hoc confirmavit munus post Resurrectionem Suam: « Pasce oves meas » (Io 21,15-17). Potestas « ligandi et solvendi » auctoritatem significat ad absolvenda peccata, ad iudicia pronuntianda doctrinalia et ad decisiones disciplinares in Ecclesia sumendas. Iesus hanc Ecclesiae credidit auctoritatem per Apostolorum ministerium³¹² Cf Mt 18,18. et peculiariter Petri, cui uni explicite claves credidit Regni.

A die qua Petrus confessus est Iesum esse Christum, Filium Dei vivum, Magister « coepit [...] ostendere discipulis quia oporteret Eum ire Hierosolymam et multa pati [...] et occidi et tertia die resurgere » (Mt 16,21): Petrus hanc reiicit annuntiationem,³¹³ Cf Mt 16,22-23. ceteri illam non magis intelligunt.³¹⁴ Cf Mt 17,23; Lc 9,45. In hoc contextu, arcanus collocatur eventus Transfigurationis Iesu,³¹⁵ Cf Mt 17,1-8 et par.; 2 Pe 1,16-18. supra montem excelsum, coram tribus testibus ab Eo electis: Petro, Iacobo et Ioanne. Vultus et vestimenta Iesu luce fiunt fulgentia. Moyses et Elias apparent et loquentes cum Eo « dicebant exodum Eius, quem completurus erat in Ierusalem » (Lc 9,31). Nubes illos operit et vox de caelo dicit: « Hic est Filius meus electus; Ipsum audite » (Lc 9,35).

Momentanee Iesus Suam gloriam ostendit divinam, Petri sic confirmans confessionem. Etiam ostendit Se, ut intret « in gloriam Suam » (Lc 24,26), per crucem in Ierusalem transire debere. Moyses et Elias gloriam Dei super montem viderant; Lex et Prophetae passiones praenuntiaverant Messiae.³¹⁶ Cf Lc 24,27. Passio Iesu est utique a Patre volita: Filius tamquam Servus Dei agit.³¹⁷ Cf Is 42,1. Nubes praesentiam denotat Spiritus Sancti: « Tota Trinitas apparuit, Pater in voce, Filius in homine, Spiritus Sanctus in nube clara »:³¹⁸ Sanctus Thomas Aquinas, Summa theologiae, III, q. 45, a. 4, ad 2: Ed. Leon. 11, 433Ed. Leon. — Sancti Thomae Aquinatis Opera omnia, editio Leonina.

« Transfiguratus es super montem, et quatenus capaces erant, discipuli Tui gloriam Tuam, Christe Deus, contemplati sunt, ut cum Te videant crucifixum, intelligant Tuam passionem esse voluntariam, et mundo praedicent Te vere esse Patris splendorem ».³¹⁹ Liturgia Byzantina. Kontakion in die Transfigurationis: Menaia tou olou eniautou, v. 6 (Romae 1901) p. 341.

In vitae publicae limine: baptismus; in limine Paschatis: Transfiguratio. Per baptismum Iesu « declaratum fuit mysterium primae regenerationis »: nostrum Baptisma; Transfiguratio « est sacramentum secundae regenerationis »: propriae resurrectionis nostrae.³²⁰ Sanctus Thomas Aquinas, Summa theologiae, III, q. 45, a. 4, ad 2: Ed. Leon. 11, 433Ed. Leon. — Sancti Thomae Aquinatis Opera omnia, editio Leonina. Iam nunc resurrectionem Domini participamus per Spiritum Sanctum qui in sacramentis agit corporis Christi. Transfiguratio nobis praegustationem praebet gloriosi Adventus Christi « qui transfigurabit corpus humilitatis nostrae, ut illud conforme faciat corpori gloriae Suae » (Phil 3,21). Sed ipsa etiam nobis in memoriam revocat « quoniam per multas tribulationes oportet nos intrare in Regnum Dei » (Act 14,22):

« Hoc Petrus nondum intelligebat, quando in monte vivere cum Christo desiderabat.³²¹ Cf Lc 9,33. Servabat tibi hoc, Petre, post mortem. Nunc autem Ipse dicit: Descende laborare in terra, servire in terra, contemni, crucifigi in terra. Descendit vita, ut occideretur; descendit panis, ut esuriret; descendit via, ut in itinere lassaretur; descendit fons, ut sitiret: et tu recusas laborare? ».³²² Sanctus Augustinus, Sermo 78, 6: PL 38, 492-493PL — Patrologia latina (J.P. Migne).

« Dum complerentur dies assumptionis Eius, et Ipse faciem Suam firmavit, ut iret in Ierusalem » (Lc 9,51).³²³ Cf Io 13,1. Per hanc decisionem significabat Se in Ierusalem ascendere paratum ut ibi moreretur. Ter passionem Suam nuntiaverat et Suam Resurrectionem.³²⁴ Cf Mc 8,31-33; 9,31-32; 10,32-34. In Ierusalem pergens, dicit: « Non capit Prophetam perire extra Ierusalem » (Lc 13,33).

Iesus in memoriam revocat mortem Prophetarum, qui in Ierusalem erant interfecti.³²⁵ Cf Mt 23,37a. Tamen insistit in vocanda Ierusalem ut circa Eum congregetur: « Quotiens volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluistis! » (Mt 23,37b). Cum Ierusalem perspicitur, super illam plorat³²⁶ Cf Lc 19,41. et adhuc iterum cordis Sui exprimit optatum: « Si cognovisses et tu in hac die, quae ad pacem tibi! Nunc autem abscondita sunt ab oculis tuis » (Lc 19,42).

Quomodo Ierusalem Messiam accipiet suum? Iesus, qui Se semper popularibus subtraxerat conatibus Eum regem faciendi,³²⁷ Cf Io 6,15. tempus eligit et Suum ingressum messianicum in civitatem « David patris Sui » (Lc 1,32) singillatim praeparat.³²⁸ Cf Mt 21,1-11. Acclamatur ut filius David, ut Is qui salutem affert (Hosanna significat « salva igitur! », « salutem dona! »). Nunc vero « Rex gloriae » (Ps 24,7-10) « sedens super asinum » (Zach 9,9) Suam ingreditur civitatem: Filiam Sion, Suae figuram Ecclesiae, nec dolo nec violentia imperio subiicit Suo, sed humilitate quae veritatis testimonium perhibet.³²⁹ Cf Io 18,37. Hac de causa, illa die, Regni Sui subditi erunt pueri³³⁰ Cf Mt 21,15-16; Ps 8,3. et « pauperes Dei » qui Eum acclamant, sicut angeli Eum pastoribus annuntiabant.³³¹ Cf Lc 19,38; 2,14. Eorum acclamatio: « Benedictus qui venit in nomine Domini » (Ps 118,26) ab Ecclesia iterum sumitur in « Sanctus » liturgiae eucharisticae ad memoriale Paschatis Domini initiandum.

Ingressus Iesu in Ierusalem Adventum manifestat Regni quem Rex-Messias per Suae Mortis et Suae Resurrectionis Pascha est impleturus. Liturgia Ecclesiae per eius celebrationem, in Dominica Palmarum, magnam Hebdomadam Sanctam aperit.

Mysterium Paschale crucis et resurrectionis Christi in centro est Boni Nuntii quem Apostoli et post illos Ecclesia mundo annuntiare debent. Consilium Dei salvificum per mortem redemptricem Eius Filii Iesu Christi « semel » (Heb 9,26) impletum est.

Ecclesia permanet fidelis omnium Scripturarum interpretationi quam Ipse Iesus tam ante quam post Suum dedit Pascha:³³⁸ Lc 24,27.44-45. « Nonne haec oportuit pati Christum et intrare in gloriam Suam? » (Lc 24,26). Iesu passio suam historicam sumpsit formam eo quod reprobatus est « a senioribus et a summis sacerdotibus et scribis » (Mc 8,31), qui tradiderunt « Eum gentibus ad illudendum et flagellandum et crucifigendum » (Mt 20,19).

Fides igitur potest conari circumstantias mortis Iesu scrutari, fideliter ab Evangeliis transmissas³³⁹ Cf Concilium Vaticanum II, Const. dogm. Dei Verbum, 19: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 826-827. et ab aliis historicis fontibus illustratas, ad sensum Redemptionis melius intelligendum.

Ab initiis ministerii publici Iesu, Pharisaei et Herodis sectatores, cum sacerdotibus et scribis, convenerunt ut Eum perderent.³⁴⁰ Cf Mc 3,6. Propter quosdam ex Suis actibus (propter daemoniorum expulsiones;³⁴¹ Cf Mt 12,24. peccatorum remissionem;³⁴² Cf Mc 2,7. sanationes die sabbati;³⁴³ Cf Mc 3,1-6. propriam praeceptorum de puritate legali interpretationem;³⁴⁴ Cf Mc 7,14-23. familiaritatem cum publicanis et publicis peccatoribus³⁴⁵ Cf Mc 2,14-17.), Iesus quibusdam mala intentione affectis visus est de possessione diabolica suspectus.³⁴⁶ Cf Mc 3,22; Io 8,48; 10,20. Accusatus est de blasphemia³⁴⁷ Cf Mc 2,7; Io 5,18; 10,33. et de falso prophetismo,³⁴⁸ Cf Io 7,12; 7,52. de criminibus nempe religiosis quae Lex poena puniebat mortis sub lapidationis forma.³⁴⁹ Cf Io 8,59; 10,31.

Nonnulli igitur actus et verba Iesu fuerunt « signum contradictionis »³⁵⁰ Cf Lc 2,34. pro auctoritatibus religiosis Hierosolymorum, quas evangelium sancti Ioannis saepe « Iudaeos » appellat,³⁵¹ Cf Io 1,19; 2,18; 5,10; 7,13; 9,22; 18,12; 19,38; 20,19. adhuc magis quam pro communi populo Dei.³⁵² Cf Io 7,48-49. Utique Eius relationes cum Pharisaeis non fuerunt solummodo contentiosae. Quidam Pharisaei Eum de periculo monent quod Ei impendit.³⁵³ Cf Lc 13,31. Iesus quosdam ex illis laudat, sicut scribam de quo Mc 12,34, et pluries apud Pharisaeos manducat.³⁵⁴ Cf Lc 7,36; 14,1. Iesus doctrinas confirmat in hoc selecto religioso populi Dei coetu communes: resurrectionem mortuorum,³⁵⁵ Cf Mt 22,23-34; Lc 20,39. formas pietatis (eleemosynam, orationem et ieiunium)³⁵⁶ Cf Mt 6,2-18. et consuetudinem se ad Deum ut Patrem dirigendi, indolem centralem mandati amoris Dei et proximi.³⁵⁷ Cf Mc 12,28-34.

Oculis plurium in Israel, Iesus contra essentiales populi electi agere videtur institutiones:

— contra submissionem Legi in integritate scriptorum mandatorum eius et, pro Pharisaeis, in interpretatione traditionis oralis; — contra indolem centralem Templi Hierosolymorum tamquam loci sancti in quo Deus modo habitat singulari; — contra fidem in Deum unicum cuius gloriae nullus homo potest particeps fieri.

Iesus initio sermonis montani sollemnem fecit admonitionem in qua Legem, a Deo in Sinai occasione Primi Foederis datam, sub luce gratiae Novi Foederis praesentavit:

« Nolite putare quoniam veni solvere Legem aut Prophetas; non veni solvere, sed adimplere. Amen quippe dico vobis: Donec transeat caelum et terra, iota unum aut unus apex non praeteribit a Lege, donec omnia fiant. Qui ergo solverit unum de mandatis istis minimis et docuerit sic homines, minimus vocabitur in Regno caelorum; qui autem fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur in Regno caelorum » (Mt 5,17-19).

Iesus, Messias Israel, maximus proinde in Regno caelorum, Legem implere debebat, eam, secundum Ipsius propria verba, in eius integritate exsequens usque ad eius minima mandata. Immo Ipse solus potuit id facere perfecte.³⁵⁸ Cf Io 8,46. Iudaei, secundum suam propriam confessionem, nunquam Legem in eius potuerunt implere integritate quin minimum mandatum violarent.³⁵⁹ Cf Io 7,19; Act 13,38-41; 15,10. Propterea in singulis annuis Expiationis festivitatibus, filii Israel veniam a Deo precabantur pro suis Legis transgressionibus. Revera, Lex totum quid constituit et, sicut sanctus Iacobus commemorat, « quicumque autem totam Legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus » (Iac 2,10).³⁶⁰ Cf Gal 3,10; 5,3.

Hoc principium integritatis in observanda Lege, non solum secundum eius litteram, sed secundum eius spiritum, magni aestimabatur a Pharisaeis. Illud pro Israel proponentes, multos temporis Iesu Iudaeos ad religiosum adduxerunt extremum zelum.³⁶¹ Cf Rom 10,2. Hic, nisi se in « hypocrita » disceptatione casuum dissolvi vellet,³⁶² Cf Mt 15,3-7; Lc 11,39-54. populum necessario praeparabat ad hunc Dei interventum inauditum qui perfecta Legis futura erat effectio a solo Iusto peracta loco omnium peccatorum.³⁶³ Cf Is 53,11; Heb 9,15.

Perfecta Legis adimpletio nonnisi a divino poterat peragi Legislatore nato sub Lege in Persona Filii.³⁶⁴ Cf Gal 4,4. In Iesu, Lex non amplius super tabulis apparet inscripta lapideis, sed « in visceribus » et « in corde » (Ier 31,33) Servi qui, quoniam « in veritatem proferet iudicium » (Is 42,3), factus est « Foedus populi » (Is 42,6). Iesus Legem adimplet usque ad « maledictum Legis » assumendum super Se³⁶⁵ Cf Gal 3,13. in quod illi incurrerant « qui non permanent in omnibus, quae scripta sunt, ut faciant ea »,³⁶⁶ Cf Gal 3,10. quia mors Christi evenit « in redemptionem earum praevaricationum, quae erant sub Priore Testamento » (Heb 9,15).

Iesus Iudaeorum et eorum spiritualium ducum apparuit oculis tamquam « rabbi ».³⁶⁷ Cf Io 11,28; 3,2; Mt 22,23-24.34-36. Ipse saepe intra rabbinicam Legis interpretationem est argumentatus.³⁶⁸ Cf Mt 12,5; 9,12; Mc 2,23-27; Lc 6,6-9; Io 7,22-23. Sed simul Iesus necessario Legis doctores collidebat quia Se ad Suam proponendam interpretationem inter illas eorum non restringebat; « erat enim docens eos sicut potestatem habens et non sicut scribae eorum » (Mt 7,29). In Eo, idem Verbum Dei quod resonaverat in Sinai ad Legem scriptam Moysi donandam, Se iterum praebet audiendum in monte beatitudinum.³⁶⁹ Cf Mt 5,1. Hoc Verbum Legem non abolet, sed adimplet, eius ultimam interpretationem modo suppeditans divino: « Audistis quia dictum est antiquis [...]. Ego autem dico vobis » (Mt 5,33-34). Ipse, cum hac eadem divina auctoritate quasdam reprobat « traditiones humanas »³⁷⁰ Cf Mc 7,8. Pharisaeorum quae rescindunt verbum Dei.³⁷¹ Cf Mc 7,13.

Iesus, ulterius procedens, de puritate alimentorum perfecit Legem, tanti momenti in vita quotidiana Iudaeorum, eius sensum aperiens « paedagogicum »³⁷² Cf Gal 3,24. per interpretationem divinam: « Omne extrinsecus introiens in hominem non potest eum coinquinare, [...] — purgans omnes escas. Dicebat autem: Quod de homine exit, illud coinquinat hominem; ab intus enim de corde hominum, cogitationes malae procedunt » (Mc 7,18-21). Iesus, interpretationem Legis definitivam tradens cum auctoritate divina, inventus est in oppositione ad quosdam Legis doctores qui Eius interpretationem non accipiebant, licet signis divinis confirmatam quae illam comitabantur.³⁷³ Cf Io 5,36; 10,25.37-38; 12,37. Hoc peculiariter valet de sabbati quaestione: Iesus saepe cum argumentis rabbinicis³⁷⁴ Cf Mc 2,25-27; Io 7,22-24. commemorat requiem sabbati non perturbari Dei³⁷⁵ Cf Mt 12,5; Nm 28,9. vel proximi servitio³⁷⁶ Cf Lc 13,15-16; 14,3-4. quod Eius praestant sanationes.

Iesus, sicut ante Eum Prophetae, erga Templum Hierosolymorum venerationem professus est profundissimam. Ibi a Ioseph et Maria quadraginta dies post Suam Nativitatem est praesentatus.³⁷⁷ Cf Lc 2,22-39. Duodecim annorum aetate manere statuit in Templo ut Suis parentibus in memoriam revocaret Se Patris Sui teneri rebus.³⁷⁸ Cf Lc 2,46-49. Singulis annis saltem ad Pascha illuc ascendit Suae vitae occultae tempore;³⁷⁹ Cf Lc 2,41. ipsum Eius publicum ministerium quasi rhythmo regebatur peregrinationum in Ierusalem pro magnis Iudaeorum festis.³⁸⁰ Cf Io 2,13-14; 5,1.14; 7,1.10.14; 8,2; 10,22-23.

Iesus in Templum ascendit tamquam ad locum pro occursu cum Deo praestantem. Templum pro Eo Patris Eius est mansio, domus orationis, et indignatur quia eius exterius atrium locus factus est mercaturae.³⁸¹ Cf Mt 21,13. Si mercatores expellit e Templo, id facit propter studiosum amorem erga Patrem Suum: « Nolite facere domum Patris mei domum negotiationis. Recordati sunt discipuli Eius quia scriptum est: "Zelus domus Tuae comedit me" (Ps 69,10) » (Io 2,16-17). Post Resurrectionem Eius, Apostoli religiosam erga Templum servaverunt venerationem.³⁸² Cf Act 2,46; 3,1; 5,20-21; etc.

Iesus tamen, in Suae passionis limine, ruinam huius splendidi praenuntiavit aedificii, cuius non relinquetur lapis super lapidem.³⁸³ Cf Mt 24,1-2. Ipse hic signum ultimorum nuntiavit temporum quae per Pascha Suum sunt aperienda.³⁸⁴ Cf Mt 24,3; Lc 13,35. Sed haec prophetia modo deformato a falsis testibus in Eius interrogatorio coram summo sacerdote potuit referri³⁸⁵ Cf Mc 14,57-58. Eique tamquam iniuriam reddi cum Ipse cruci affixus erat clavis.³⁸⁶ Cf Mt 27,39-40.

Iesus, nullo modo fuit hostilis Templo,³⁸⁷ Cf Mt 8,4; 23,21; Lc 17,14; Io 4,22. in quo Suae doctrinae impertivit essentialia,³⁸⁸ Cf Io 18,20. tributum Templi solvere voluit in hoc Sibi socians Petrum³⁸⁹ Cf Mt 17,24-27. quem nuper tamquam fundamentum pro Sua futura collocaverat Ecclesia.³⁹⁰ Cf Mt 16,18. Immo vero, Se cum Templo identificavit tamquam mansionem Dei inter homines Se ostendens definitivam.³⁹¹ Cf Io 2,21; Mt 12,6. Hac de causa, Eius corporalis occisio³⁹² Cf Io 2,18-22. Templi praenuntiat destructionem quae ingressum manifestabit in novam aetatem historiae salutis: « Venit hora quando neque in monte hoc neque in Hierosolymis adorabitis Patrem » (Io 4,21).³⁹³ Cf Io 4,23-24; Mt 27,51; Heb 9,11; Apc 21,22.

Si Lex et Hierosolymorum Templum occasio « contradictionis »³⁹⁴ Cf Lc 2,34. esse potuerunt ex parte Iesu pro auctoritatibus religiosis Israel, Eius munus in peccatorum Redemptione, opere per excellentiam divino, vera petra scandali pro illis fuit.³⁹⁵ Cf Lc 20,17-18; Ps 118,22.

Iesus scandalum fuit Pharisaeis comedens cum publicanis et peccatoribus³⁹⁶ Cf Lc 5,30. tam familiariter sicut cum illis ipsis.³⁹⁷ Cf Lc 7,36; 11,37; 14,1. Contra eos inter illos « qui in se confidebant tamquam iusti et aspernabantur ceteros » (Lc 18,9),³⁹⁸ Cf Io 7,49; 9,34. Iesus affirmavit: « Non veni vocare iustos, sed peccatores in paenitentiam » (Lc 5,32). Longius vero processit, coram Pharisaeis proclamans, cum peccatum sit universale,³⁹⁹ Cf Io 8,33-36. illos qui salute non egere praesumunt, se ipsos obcaecare.⁴⁰⁰ Cf Io 9,40-41.

Iesus scandalum praecipue fuit quia Ipse Suum modum misericorditer agendi in peccatores cum modo agendi identificavit Ipsius Dei respectu eorum.⁴⁰¹ Cf Mt 9,13; Os 6,6. Ipse processit usque ad insinuandum Se, mensam participando peccatorum,⁴⁰² Cf Lc 15,1-2. eos ad convivium admittere messianicum.⁴⁰³ Cf Lc 15,23-32. Sed praesertim peccata dimittens, Iesus auctoritates religiosas Israel ante dilemma collocavit. Nonne recte in sua dicerent consternatione: « Quis potest dimittere peccata nisi solus Deus? » (Mc 2,7)? Iesus, peccata dimittens, aut blasphemat quia est homo qui se Deo facit aequalem,⁴⁰⁴ Cf Io 5,18; 10,33. aut verum dicit et Eius Persona Nomen reddit praesens et revelat Dei.⁴⁰⁵ Cf Io 17,6.26.

Sola identitas divina Personae Iesu hanc tam absolutam exigentiam potest iustificare: « Qui non est mecum, contra me est » (Mt 12,30); eodem modo, cum dicit Se « plus quam Iona, [...] plus quam Salomon » esse (Mt 12,41-42), vel Templo maiorem;⁴⁰⁶ Cf Mt 12,6. cum relate ad Se commemorat David Messiam Dominum appellasse suum;⁴⁰⁷ Cf Mc 12,36-37. cum asserit: « Antequam Abraham fieret, ego sum » (Io 8,58); et etiam: « Ego et Pater unum sumus » (Io 10,30).

Iesus a religiosis Hierosolymorum petivit auctoritatibus ut in Ipsum crederent propter opera Patris Eius quae Ipse faciebat.⁴⁰⁸ Cf Io 10,36-38. Sed talis actus fidei per arcanam sibimet ipsi mortem debebat transire ad novam desuper nativitatem⁴⁰⁹ Cf Io 3,7. cum gratiae divinae attractione.⁴¹⁰ Cf Io 6,44. Talis exigentia conversionis coram tam miranda promissionum adimpletione⁴¹¹ Cf Is 53,1. tragicum errorem Synedrii permittit intelligere aestimantis Iesum tamquam blasphemum mereri mortem.⁴¹² Cf Mc 3,6; Mt 26,64-66. Sic eiusdem membra simul per ignorantiam⁴¹³ Cf Lc 23,34; Act 3,17-18. agebant et propter caecitatem⁴¹⁴ Cf Mc 3,5; Rom 11,25. incredulitatis.⁴¹⁵ Cf Rom 11,20.

Inter religiosas Hierosolymorum auctoritates non inventi sunt solummodo Pharisaeus Nicodemus⁴²³ Cf Io 7,50. et procer Ioseph ab Arimathaea qui discipuli Iesu fuerunt secreto,⁴²⁴ Cf Io 19,38-39. sed diu dissensiones circa Eum exortae sunt⁴²⁵ Cf Io 9,16-17; 10,19-21. ita ut, pridie ante passionem, sanctus Ioannes dicere potuerit: « Ex principibus multi crediderunt in Eum », licet modo valde imperfecto (Io 12,42). Hoc prorsus mirandum non est si consideretur immediate post Pentecosten « multa etiam turba sacerdotum oboediebat fidei » (Act 6,7) et erant « quidam de haeresi Pharisaeorum, qui crediderant » (Act 15,5) ita ut sanctus Iacobus sancto Paulo dicere potuerit: « Vides, frater, quot milia sint in Iudaeis, qui crediderunt, et omnes aemulatores sunt Legis » (Act 21,20).

Auctoritates Hierosolymorum religiosae circa modum procedendi qui relate ad Iesum adhibendus erat, unanimes non fuerunt.⁴²⁶ Cf Io 9,16; 10,19. Pharisaei excommunicationem minati sunt illis qui Eum sequerentur.⁴²⁷ Cf Io 9,22. Eis qui timebant: « Omnes credent in Eum, et venient Romani et tollent nostrum locum et gentem! » (Io 11,48), summus sacerdos Caiphas prophetans proposuit: « Expedit vobis, ut unus moriatur homo pro populo, et non tota gens pereat! » (Io 11,50). Synedrium, cum Iesum reum mortis declarasset⁴²⁸ Cf Mt 26,66. tamquam blasphemum, ius tamen ad mortem indicendam cum perdidisset,⁴²⁹ Cf Io 18,31. Iesum Romanis tradit Ipsum de seditione politica accusans,⁴³⁰ Cf Lc 23,2. id quod Eum in comparationem ducet cum Barabba « propter seditionem » (Lc 23,19) accusato. Summi etiam sacerdotes politicas in Pilatum exercent minationes ut Iesum damnet capitis.⁴³¹ Cf Io 19,12.15.21.

Ratione habita multiplicitatis historicae processus Iesu, quae in narrationibus evangelicis manifestatur, et quodcumque est personale peccatum actorum processus (Iudae, Synedrii, Pilati) quod solus Deus novit, non potest universitati Iudaeorum Hierosolymorum responsabilitas tribui, non obstantibus clamoribus multitudinis circumventae⁴³² Cf Mc 15,11. vel incusationibus generalibus quae post Pentecosten in hortationibus ad conversionem continentur.⁴³³ Cf Act 2,23.36; 3,13-14; 4,10; 5,30; 7,52; 10,39; 13,27-28; 1 Thess 2,14-15. Iesus Ipse in cruce dans veniam⁴³⁴ Cf Lc 23,34. et Petrus post Eum rationem habuerunt « ignorantiae »⁴³⁵ Cf Act 3,17. Iudaeorum Hierosolymorum et etiam ducum eorum. Adhuc minus licet, a clamore populi procedendo: « Sanguis Eius super nos et super filios nostros » (Mt 27,25), qui formulam significat ratihabitionis,⁴³⁶ Cf Act 5,28; 18,6. responsabilitatem ad alios Iudaeos extendere in spatio et tempore:

Eodem modo Ecclesia in Concilio Vaticano II declaravit: « Ea quae in passione Eius perpetrata sunt nec omnibus indistincte Iudaeis tunc viventibus, nec Iudaeis hodiernis imputari possunt. [...] Iudaei [...] neque ut a Deo reprobati neque ut maledicti exhibeantur, quasi hoc ex sacris Litteris sequatur ».⁴³⁷ Concilium Vaticanum II, Decl. Nostra aetate, 4: AAS 58AAS — Acta Apostolicae SedisVolumen 58 (1966) apud vatican.va — imagines photographicae (PDF) (1966) 743.

Ecclesia in fidei suae Magisterio et in testimonio sanctorum suorum nunquam huiusmodi est oblita veritatis: « poenarum omnium quas [Christus] pertulit, peccatores et auctores et ministri fuerunt ».⁴³⁸ Catechismus Romanus, 1, 5, 11: ed. P. Rodríguez (Città del Vaticano-Pamplona 1989) p. 64; cf Heb 12,3. Ratione habita de eo quod nostra peccata Christum Ipsum attingunt,⁴³⁹ Cf Mt 25,45; Act 9,4-5. Ecclesia christianis maximam responsabilitatem non dubitat imputare in Iesu supplicio, qua responsabilitate ipsi nimis frequenter solos gravaverunt Iudaeos:

« Hac culpa omnes teneri iudicandum est qui in peccata saepius prolabuntur. Nam, cum peccata nostra Christum Dominum impulerint ut crucis supplicium subiret, profecto qui in flagitiis et sceleribus volutantur, rursus, quod in ipsis est, crucifigunt in semetipsis Filium Dei, et ostentui habent. Quod quidem scelus eo gravius in nobis videri potest, quam fuerit in Iudaeis, quod illi, eodem Apostolo teste, si cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent (1 Cor 2,8); nos autem et nosse Eum profitemur, et tamen factis negantes, quodammodo violentas Ei manus videmur inferre ».⁴⁴⁰ Catechismus Romanus, 1, 5, 11: ed. P. Rodríguez (Città del Vaticano-Pamplona 1989) p. 64. « Et etiam daemones non crucifixerunt Eum, sed tu cum ipsis crucifixisti Eum et adhuc crucifigis delectando in vitiis et peccatis ».⁴⁴¹ Sanctus Franciscus Assisiensis, Admonitio, 5, 3: Opuscula sancti Patris Francisci Assisiensis, ed. C. Esser (Grottaferrata 1978) p. 66.

Violenta mors Iesu in infelici adiunctorum concursu fructus casus non fuit. Ea ad mysterium consilii pertinet Dei, ut sanctus Petrus Iudaeis Hierosolymorum explicat inde a suo primo Pentecostes sermone: Hic « definito consilio et praescientia Dei » traditus est (Act 2,23). Hic biblicus loquendi modus non significat eos, qui Iesum tradiderunt,⁴⁴² Cf Act 3,13. solummodo passivos fuisse executores scenae in antecessu a Deo scriptae.

Omnia temporis momenta in sua actualitate praesentia sunt Deo. Ipse igitur consilium Suum « praedestinationis » stabilit aeternum, liberum uniuscuiusque hominis gratiae Suae responsum includens in eo: « Convenerunt enim vere in civitate ista adversus sanctum puerum Tuum Iesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus et populis Israel,⁴⁴³ Cf Ps 2,1-2. facere, quaecumque manus Tua et consilium praedestinavit fieri » (Act 4,27-28). Deus actus ex eorum caecitate ortos permisit⁴⁴⁴ Cf Mt 26,54; Io 18,36; 19,11. ad Suum consilium adimplendum salutis.⁴⁴⁵ Cf Act 3,17-18.

Hoc divinum salutis consilium occisionis « Iusti Servi »⁴⁴⁶ Cf Is 53,11; Act 3,14. in antecessum erat in Scriptura nuntiatum tamquam mysterium Redemptionis universalis, id est, Redemptionis quae homines a peccati liberat servitute.⁴⁴⁷ Cf Is 53,11-12; Io 8,34-36. Sanctus Paulus, in quadam fidei confessione, quam dicit se « accepisse »,⁴⁴⁸ Cf 1 Cor 15,3. profitetur « quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas » (1 Cor 15,3).⁴⁴⁹ Cf etiam Act 3,18; 7,52; 13,29; 26,22-23. Mors Christi redemptiva peculiariter prophetiam Servi adimplet patientis.⁴⁵⁰ Cf Is 53,7-8; Act 8,32-35. Iesus Ipse sensum Suae vitae et Suae Mortis sub luce Servi patientis praesentavit.⁴⁵¹ Cf Mt 20,28. Post Suam Resurrectionem, hanc Scripturarum interpretationem discipulis Emmaus,⁴⁵² Cf Lc 24,25-27. deinde ipsis dedit Apostolis.⁴⁵³ Cf Lc 24,44-45.

Consequenter potest sanctus Petrus fidem apostolicam in consilium divinum salutis sic exprimere: « Redempti estis de vana vestra conversatione a patribus tradita [...] pretioso sanguine quasi Agni incontaminati et immaculati Christi, praecogniti quidem ante constitutionem mundi, manifestati autem novissimis temporibus propter vos » (1 Pe 1,18-20). Hominum peccata quae peccatum consequuntur originale, morte puniuntur.⁴⁵⁴ Cf Rom 5,12; 1 Cor 15,56. Suum proprium Filium in forma servi mittens,⁴⁵⁵ Cf Phil 2,7. in forma nempe humanitatis lapsae et morti propter peccatum destinatae,⁴⁵⁶ Cf Rom 8,3. Deus « Eum, qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur iustitia Dei in Ipso » (2 Cor 5,21).

Iesus reprobationem non cognovit ac si Ipse peccasset.⁴⁵⁷ Cf Io 8,46. Sed in amore redemptivo qui Eum semper Patri uniebat,⁴⁵⁸ Cf Io 8,29. nos assumpsit in nostri peccati deviatione relate ad Deum ita ut nomine nostro dicere potuerit in cruce: « Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me? » (Mc 15,34).⁴⁵⁹ Cf Ps 22,1. Cum sic Eum nobis peccatoribus coniunxisset, Deus « Filio Suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit Illum » (Rom 8,32) ut simus « reconciliati [...] Deo per Mortem Filii Eius » (Rom 5,10).

Deus Filium Suum pro nostris tradens peccatis, manifestat Suum consilium circa nos consilium esse benevolentis amoris qui meritum ex parte nostra praecedit omne: « In hoc est caritas, non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam Ipse dilexit nos et misit Filium Suum propitiationem pro peccatis nostris » (1 Io 4,10).⁴⁶⁰ Cf 1 Io 4,19. « Commendat autem Suam caritatem Deus in nos, quoniam, cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est » (Rom 5,8).

Hic amor exceptionem non habet. Iesus id in conclusione parabolae amissae ovis in memoriam revocavit: « Sic non est voluntas ante Patrem vestrum, qui in caelis est, ut pereat unus ex pusillis istis » (Mt 18,14). Asseverat Se « dare animam Suam Redemptionem pro multis » (Mt 20,28). Haec ultima dictio restrictiva non est: illa humanitatis complexum uni Personae opponit Redemptoris qui Se dat ut illam salvet.⁴⁶¹ Cf Rom 5,18-19. Ecclesia, Apostolos sequens,⁴⁶² Cf 2 Cor 5,15; 1 Io 2,2. Christum docet pro omnibus hominibus sine ulla exceptione mortuum esse: « Nullus est, fuit vel erit homo, pro quo [Christus] passus non fuerit ».⁴⁶³ Concilium Carisiacum (anno 853), De libero arbitrio hominis et de praedestinatione, canon 4: DS 624DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.

Filius Dei qui descendit de caelo, non ut faciat voluntatem Suam sed voluntatem Eius qui misit Illum,⁴⁶⁴ Cf Io 6,38. « ingrediens mundum dicit: [...] Ecce venio [...] ut faciam, Deus, voluntatem Tuam; [...] in qua voluntate sanctificati sumus per oblationem corporis Christi Iesu in semel » (Heb 10,5-10). Filius a primo instanti Incarnationis Suae consilium divinae salutis amplectitur in Sua missione redemptrice: « Meus cibus est, ut faciam voluntatem Eius, qui misit me, et ut perficiam opus Eius » (Io 4,34). Iesu sacrificium « pro [peccatis] totius mundi » (1 Io 2,2) expressio est Suae amoris communionis cum Patre: « Propterea me Pater diligit, quia ego pono animam meam » (Io 10,17). Oportet « ut cognoscat mundus quia diligo Patrem, et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio » (Io 14,31).

Hoc optatum amplectendi consilium amoris redemptivi Patris totam Iesu animat vitam,⁴⁶⁵ Cf Lc 12,50; 22,15; Mt 16,21-23. quia Eius passio redemptrix est Incarnationis Eius ratio: « Pater, salvifica me ex hora hac? Sed propterea veni in horam hanc » (Io 12,27). « Calicem, quem dedit mihi Pater, non bibam illum? » (Io 18,11). Et adhuc in cruce ante quam totum « consummatum est » (Io 19,30), dicit: « Sitio » (Io 19,28).

Ioannes Baptista in Iesu, postquam Ei inter peccatores baptisma donare acceptaverat,⁴⁶⁶ Cf Lc 3,21; Mt 3,14-15. vidit et monstravit Agnum Dei, qui tollit peccatum mundi.⁴⁶⁷ Cf Io 1,29.36. Sic manifestat Iesum esse simul Servum patientem qui silens permittit ad lanienam Se duci⁴⁶⁸ Cf Is 53,7; Ier 11,19. et peccatum portat multorum,⁴⁶⁹ Cf Is 53,12. et Agnum Paschalem, symbolum Redemptionis Israel in primo Paschate.⁴⁷⁰ Cf Ex 12,3-14; Io 19,36; 1 Cor 5,7. Tota Christi vita Suam missionem exprimit: ministrare et dare animam Suam Redemptionem pro multis.⁴⁷¹ Cf Mc 10,45.

Iesus in corde Suo humano amorem Patris amplectens erga homines, « in finem dilexit eos » (Io 13,1), quia « maiorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam quis ponat pro amicis suis » (Io 15,13). Sic Eius humanitas in passione et in Morte instrumentum liberum effecta est et perfectum Eius amoris divini, qui hominum vult salutem.⁴⁷² Cf Heb 2,10.17-18; 4,15; 5,7-9. Revera passionem Suam Suamque Mortem libere accepit ob amorem Patris Sui et hominum, quos Ipse salvare vult: « Nemo tollit [...] [animam meam] a me, sed ego pono eam a meipso » (Io 10,18). Inde suprema Filii Dei libertas, cum Ipse pergit Mortem versus.⁴⁷³ Cf Io 18,4-6; Mt 26,53.