1. Ny fitantanam-pamonjena ara-tsakramenta

Ny andron’ny Pantekôty, tamin’ny fandrotsahana ny Fanahy Masina, no naseho tamin’izao tontolo izao ny Fiangonana¹⁶ jer. L 6; FF 2.. Ny fanomezana ny Fanahy no nisantatra ny vanim-potoana vaovao tamin’ny “fizarazarana ny mistery”: ny vanim-potoanan’ny Fiangonana, izay mandritra izany i Kristy no maneho, tonga eo ary mampita ny tsanganasam-pamonjeny amin’ny alalan’ ny litorzian’ny Fiangonany, “mandra-piaviny” (1 Kôr 11,26). Mandritra izany vanim-potoanan’ny Fiangonana izany, dia miaina sy miasa ao amin’ ny Fiangonany i Kristy hatramin’izao ary miaraka aminy amin’ny fomba vaovao, sahaza izany vanim-potoana vaovao izany. Miasa amin’ny alalan’ ny sakramenta Izy; izany no iantsoan’ny Lovam-pampianarana iombonan’ ny Tatsinanana sy ny Tandrefana hoe : “fitantanam-pamonjena ara-tsakramenta”; ny maha-izy azy ity dia ny fampitana (na “fizarazarana”) ny vokatry ny misterin’ny Pakan’i Kristy amin’ny fankalazana ny litorzia “ara-tsakramentan’ ” ny Fiangonana. Noho izany, zava-dehibe ny manazava mialoha io “fizarazarana ny sakramenta” io (toko voalohany). Amin’izany no hahitana mazava tsara kokoa ny toetra sy ny tena endriky ny fankalazana litorzika (toko faharoa).

”Hisaorana anie Andriamanitra sady Rain’i Jesoa-Kristy Tompontsika, izay nitsodrano antsika tamin’ny tsodrano rehetra ara-panahy, any an-danitra, ao amin’i Kristy. Tamin’izany Izy no nifidy antsika tao Aminy, talohan’ny fanorenana an’izao tontolo izao, mba ho masina sy madio tsy misy pentim-pahotana eo anatrehany, ao amin’ny fitiavana, tamin’ny nanendreny antsika mialoha, mba ho zanaka hatsangana ho Azy amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy isika. Izany no safidin’ny sitrapony, amin’ny fiderana ny voninahitry ny fahasoavany izay nanomezany ny soa ho antsika ao amin’Ilay Malalany” (Efez 1,3-6).

Ny mitsodrano dia asan’Andriamanitra izay manome ny fiainana ka ny Ray no loharano ipoiran’izany. Ny tsodranony dia sady teny no fanomezana (bene-dictio, eu-logia). Io teny io, rahefa ampiharina amin’ ny olombelona, dia hanana dikany hoe fitsaohana sy fanolorana ao anatin’ny fisaorana ny Mpahary azy.

Hatramin’ny fiandohana ka mandra-pahatapitra ny fotoana rehetra, ny tsanganasan’Andriamanitra manontolo dia tsodrano. Manomboka amin’ny tononkalo litorzikan’ny fahariana voalohany ka hatramin’ny tonon-kiran’i Jerosalema any an-danitra, ny mpanoratra nahazo fitsilovan-tsaina dia manambara ny fandaharam-pamonjena ho tsodrano tsy misy fetra avy amin’Andriamanitra.

Nanomboka tany am-piandohana Andriamanitra no nitsodrano ireo zavamananaina, singanina manokana ny lehilahy sy ny vehivavy. Ny fanekem-pihavanana tamin’i Nôe sy tamin’ireo zavamananaina no nanavaozana izany tsodranom-piterahana amam-pahavokarana izany, na dia teo aza ny fahotan’ny olombelona izay nahatonga ny tany ho “voaozona”. Kanefa, nanomboka tamin’i Abrahama ny tsodranon’ Andriamanitra no naninteraka ny tantaran’ny olombelona, izay mandeha ho any amin’ny fahafatesana, mba hamerina azy hiakatra ho amin’ny fiainana, any amin’ny loharano nipoirany : amin’ny alalan’ny finoan’ilay “rain’ny mpino” izay nandray ny tsodrano no nisantarana ny tantaram-pamonjena.

Ny tsodranon’Andriamanitra dia miharihary amin’ny zava-dehibe tsy fahita andavanandro mampitolagaga sy mahavonjy : ny nahaterahan’i Isaaka, ny fialana tao Ejipta (Paka sy Eksaody), ny fanomezana ny Tany nampanantenaina, ny fifidianana an’i Davida, ny maha-ao an-tempoly an’ Andriamanitra, ny sesitany mpanadio ary ny fiverenan’ny “Sisa kely”. Ny Lalàna, ny Mpaminany ary ny Salamo izay mandrafitra ny litorzian’ny Vahoaka voafidy, dia sady mampahatsiaro ireny tsodranon’Andriamanitra ireny no mamaly izany amin’ny tsodranom-piderana sy fisaorana.

Ao amin’ny litorzian’ny Fiangonana ny tsodranon’Andriamanitra no ambara sy ampitaina manontolo : ny Ray no ekena marina sy tsaohina ho Loharano ipoirana sy Tanjona iafaran’ny tsodrano rehetra amin’ny fahariana sy ny famonjena; ao amin’ny Teniny, tonga nofo, maty sy nitsangan-ko velona ho antsika, no amenoany ao amintsika ny tsodranony mitafotafo, ary amin’ny Alalany no androtsahany ao am-pontsika ny Fanomezana izay misy ny fanomezana rehetra : ny Fanahy Masina.

Mazava àry izany ny lafin-kevitra roa amin’ny litorzia kristianina ho valim-pinoana sy fitiavana amin’ireo “tsodrano ara-panahy” izay anomezan’ny Ray ny soa ho antsika. Etsy an-daniny, ny Fiangonana, miray amin’ny Tompony sy “entanin’ny Fanahy Masina” (Lk 10,21), dia mankalaza ny Ray “noho ny Fanomezany tsy hay ambara” (2 Kôr 9,15) amin’ny alalan’ny fitsaohana, ny fiderana ary ny fisaorana. Etsy an-kilany, mandra-pahatontosa ny fandaharan’Andriamanitra, tsy mitsahatra ny Fiangonana manolotra amin’ny Ray “ny fanatitra avy amin’ny fanomezany manokana” ary mitalaho Aminy mba handrotsaka ny Fanahy Masina eo amin’ilay fanatitra, eo amin’ny tenan’izy Fiangonana, eo amin’ny mpino ary eo amin’izao tontolo rehetra izao, ka noho ny fiombonana amin’ny fahafatesana sy ny fitsanganan’i Kristy-Mpisorona ho velona sy noho ny herin’ny Fanahy, dia hisy vokany amin’ny fiainana ireny tsodranon’ Andriamanitra ireny, “amin’ny fiderana ny voninahitry ny fahasoavany” (Efez 1,6).

“Amin’ny fipetrahan’i Kristy eo an-kavanan’ny Ray” sy amin’ny fandrotsahana ny Fanahy Masina ao amin’ny Vatany, izay ny Fiangonana izany, dia miasa Izy hatramin’izao amin’ny alalan’ireo sakramenta, noforonin’ny Tenany mba hampitana ny fahasoavany. Ny sakramenta dia famantarana ren’ny fandrenesana (teny sy asa), mora azon’ny maha-olona antsika izao. Ireo sakramenta ireo no manatanteraka amim-pomba mandaitra ny fahasoavana izay ampahafantariny, noho ny asan’i Kristy sy amin’ny alalan’ny herin’ny Fanahy Masina.

Ao amin’ny litorzian’ny Fiangonana, i Kristy no mampahafantatra sy manatanteraka voalohany indrindra ny misterin’ny Pakany. Nandritra ny fiainany teto an-tany, nambaran’i Jesoa tamin’ny alalan’ny fampianarany sy nataony mialoha tamin’ny alalan’ny asany ny misterin’ny Pakany. Nony tonga ny Orany¹ jer. Jo 13,1; 17,1., dia niainany ny zava-miseho tokana aman-tany teo amin’ny tantara izay tsy mihelina fotsiny : maty i Jesoa, dia nalevina, nitsangana tamin’ny maty ary mipetraka eo an-kavanan’ny Ray “indray mandeha monja dia ampy” (Rôm 6,10; Heb 7,27; 9,12). Tena zava-niseho marina izany, tonga tsy nampoizina teo amin’ny tantarantsika, nefa dia tokana aman-tany : ny zava-miseho hafa rehetra eo amin’ny tantara dia miseho indray mandeha, dia miserana, ary dia atelin’ny lasa. Ny misterin’ny Pakan’i Kristy kosa tsy mety hivalona fotsiny ho lasa, satria tamin’ny alalan’ny Fahafatesany no nandravany ny fahafatesana, ary izay rehetra maha-Kristy an’i Kristy, sy izay rehetra nataony ary niaretany fijaliana ho an’ny olombelona rehetra, dia miombona anjara amin’ny mandrakizain’Andriamanitra sy mihoatra ny fotoana rehetra amin’izany, ary eo lalandava. Ny Zava-niseho teo amin’ny Hazofijaliana sy ny Fitsanganan-ko velona dia maharitra ary manintona ny rehetra ho any amin’ny Fiainana.

”Tahaka ny nanirahan’ny Ray an’i Kristy no nanirahan’ny Tenan’Izy Kristy koa ny apôstôliny, fenon’ny Fanahy Masina, tsy hoe mba hanambaràn’izy ireo fotsiny, amin’ny fitoriana ny Evanjely amin’ny voary rehetra, fa ny Zanak’Andriamanitra, tamin’ny alalan’ny fahafatesany sy ny fitsanganany ho velona, no nanafaka antsika tamin’ny fahefan’i Satana sy tamin’ny fahafatesana, ary namindra antsika ho ao amin’ny Fanjakan’ny Rainy, fa koa mba hampiasan’izy ireo izany tsanganasam-pamonjena nambarany izany, amin’ny alalan’ny Sorona sy ny sakramenta izay ifantohan’ny fiainana litorzika manontolo”² L.6..

Araka izany, i Kristy nitsangan-ko velona, tamin’ny nanomezany ny Fanahy Masina ny apôstôly, dia nanankina tamin’izy ireo ny fahefam-panamasinany³ jer. Jo 20,21-23. : manjary famantarana ara-tsakramentan’i Kristy izy ireo. Tamin’ny alalan’ny herin’io Fanahy Masina io ihany, nankinin’izy ireo tamin’ny dimbiny io fahefana io. Izany “fifandimbiasana maha-apôstôly” izany no mandrafitra ny fiainana litorzika manontolo iainan’ny Fiangonana; ara-tsakramenta rahateo izany, ampitaina amin’ny alalan’ny sakramentan’ ny Filaharana.

“Ho fanatanterahana izany tsanganasa lehibe loatra izany” - ny fizarazarana na fampitana ny tsanganasam-pamonjen’i Kristy -, “dia eo amin’ny Fiangonany lalandava Izy, indrindra amin’ny asa litorzika. Eo Izy amin’ny Soron’ny Lamesa, sy ao amin’ny tenan’ny mpandraharaha masina, “ka amin’ny fisoronany ihany no nataony maharitra amin’ny alalan’ny andraiki-panompoan’ny Pretra, ny nanolorany ny Tenany mihitsy teo amin’ ny Hazofijaliana”, ary eo Izy, amin’ny fara tampony indrindra, amin’ny endriky ny mofo sy ny divay amin’ny Eokaristia. Eo Izy amin’ny alalan’ny hasiny ao amin’ny sakramenta, hany ka rahefa misy olona iray manao batemy, dia ny Tenan’Izy Kristy mihitsy no manao batemy. Eo Izy ao amin’ny teniny, satria Izy no miteny rahefa vakìna ao amin’ny Fiangonana ny Soratra Masina. Farany, eo Izy rahefa mivavaka sy mihira ny salamo ny Fiangonana, Izy izay nampanantena hoe: “Na aiza na aiza iangonan’ny olona roa na telo amin’ny anarako, dia eo Aho, eo afovoan’izy ireo” (Mt 18,20)”⁴ L.7..

”Ho fanatanterahana io tsanganasa lehibe io izay ankalazana tanteraka an’Andriamanitra sy anamasinana ny olombelona, dia miara-miasa lalandava i Kristy sy ny Fiangonana Vady malalany, izay miantso Azy ho Tompony sy mampanolotra amin’ny Alalany ny fivavahany amin’ny Ray mandrakizay”⁵ L.7..

“Amin’ny litorzia eto an-tany no andraisantsika anjara amin’ny santatry ny litorzia any an-danitra ankalazaina ao an-tanàna masin’i Jerosalema izay mankany aminy no izorantsika mpivahiny, izay any no ipetrahan’i Kristy eo an-kavanan’Andriamanitra, amin’ny maha-mpandraharaha Azy ny toerana masina sy ny tabernakla tena izy ; miaraka amin’ny tafiky ny lanitra tontolo no ihirantsika ny antsa fanomezam-boninahitra ny Tompo ; amin’ny fanajam-pahatsiarovana ny olomasina no anantenantsika ny fiombonana anjara amin’ny fikambanan’izy ireo ; andrasantsika amin’ny maha-Mpamonjy Azy i Jesoa-Kristy Tompontsika, mandra-pahatongan’ny fisehoan’ny Tenany mihitsy, Izy izay fiainantsika, ary amin’izay isika no hiseho miaraka Aminy ao amin’ny voninahitra”⁶ L.8; jer. FF 50..

Ny Fanahy Masina, amin’ny litorzia, no mpanabe ny Vahoakan’ Andriamanitra amin’ny finoana, mpiasa tanan’ny “sangan’asan’ Andriamanitra”, dia ny sakramentan’ny Fanekem-pihavanana Vaovao izany. Ny faniriana sy ny tsanganasan’ny Fanahy eo anivon’ny Fiangonana, dia ny hivelomantsika amin’ny ain’i Kristy nitsangan-ko velona. Rahefa mifanojo Aminy ao anatintsika ny valim-pinoana izay Izy no nahatonga izany, dia tanteraka ny tena farimbon’asa marina. Amin’ny alalan’izany, manjary tsanganasa iombonan’ny Fanahy Masina sy ny Fiangonana ny litorzia.

Ny Fanahy Masina, amin’ity fizarazarana ara-tsakramenta ny misterin’i Kristy ity, dia miasa amin’ny fomba mitovy ao amin’ny fotoan-tsamihafa ny fitantanam-pamonjena : Izy no manomana ny Fiangonana hihaona amin’ny Tompony; Izy no mampahatsiahy sy mampiseho an’i Kristy amin’ny finoan’ny mpiangona; Izy no mahatonga eo sy mampihatra amin’ny fiainana ankehitriny ny misterin’i Kristy amin’ny alalan’ny heriny manova ; farany, ny Fanahin’ny fiombonana no mampiray ny Fiangonana amin’ny fiainana sy amin’ny fanirahana an’i Kristy.

Ny Fanahy Masina no manatanteraka ao amin’ny fitantanam-pamonjena ara-tsakramenta ny tandindona ao amin’ny Fanekem-pihavanana Taloha. Noho ny Fiangonan’i Kristy “nomanina tamin’ny fomba mahagaga teo amin’ny tantaran’ny vahoaka Israely sy tao amin’ny Fanekem-pihavanana Taloha”⁷ FF2., dia notahirizin’ny litorzian’ny Fiangonana ho ampahany tsy azo esorina sy tsy azo soloana, amin’ny fanaovana ireny ho an’ny tenany, ireo singafototry ny fanompoam-pivavahana ao amin’ny Fanekem-pihavanana Taloha : - alohan’ny rehetra, ny famakiana ny Testamenta Taloha ; - ny vavaka Salamo ; - ary indrindra ny fahatsiarovana ireo zava-niseho lehibe nahavonjy sy ireo zava-nisy miharihary izay ao amin’ny misterin’i Kristy no ahitana ny fahatanterahan’izy ireny (ny fampanantenana sy ny fanekem-pihavanana, ny Eksaody sy ny Paka, ny Fanjakana sy ny Tempoly, ny Sesitany sy ny Fiverenana).

Amin’izany firindran’ny Testamenta roa izany⁸ jer. FA 14-16.no itohizan’ny katesezin’ ny Pakan’ny Tompo⁹ jer. Lk 24,13-49., manaraka izany ny an’ny apôstôly sy ny Aban’ny Fiangonana. Izany katesezy izany dia mampiseho an’izay niafina tao amin’ ny soratry ny Testamenta Taloha : ny misterin’i Kristy. Nantsoina hoe “ara-pisantaram-panehoana” (“typologique”) izany satria mampiseho ny zava-baovaon’i Kristy niainga avy amin’ireo “tandindona” (soritr’ endrika) izay nanambara izany tamin’ny zava-niseho, ny teny ary ny fanehoana an’ohatra tao amin’ny fanekem-pihavanana voalohany. Amin’ny alalan’ny famakiana izany indray ao amin’ny Fanahin’ny Fahamarinana manomboka amin’i Kristy, no voala sarona ny tandindona¹⁰ jer. 2 Kôr 3,14-16.. Araka izany, ny safo-drano sy ny Sambofiaran’i Nôe no nanambara mialoha ny famonjena amin’ny alalan’ny Batemy¹¹ jer. 1 Pi 3,21., torak’izany ny Andry rahona sy ny fiampitàna ny ranomasina Mena, ary ny rano avy ao amin’ny vatolampy no tandindon’ny fanomezana ara-panahy avy amin’i Kristy¹² jer. 1 Kôr 10,1-6. ; ny mana tany an’efitra no nanambara mialoha ny Eokaristia, “ilay Mofo tena izy avy any an-danitra” (Jo 6,32).

Izany no mahatonga ny Fiangonana, singanina manokana ny amin’ny fotoanan’ny Fahatongavan’ny Tompo, ny Karemy ary indrindra amin’ny alin’ny Paka, mamaky indray sy miaina indray ireo zava-dehibe rehetra niseho teo amin’ny tantaram-pamonjena ao amin’ny “anio ” ny litorziany. Izany anefa dia mitaky koa ny mba hanampian’ny katesezy ny mpino hisokatra amin’io fahalalana “ara-panahy” ny fitantanam-pamonjena io, araka izay ampisehoan’ny litorzian’ny Fiangonana izany sy amelomany antsika amin’izany.

Litorzia Jody sy litorzia kristianina. Ny fahalalana tsara indrindra ny finoana sy ny fiainam-pivavahan’ny vahoaka jody, araka ny mbola iekena sy iainana azy ankehitriny, dia afaka manampy hahazoana tsaratsara kokoa ny endrika sasantsasany amin’ny litorzia kristianina. Ho an’ny jody sy ho an’ny kristianina ny Soratra Masina dia ampahany tsy azo avela amin’ny litorzian’izy ireo : amin’ny fanaovana antso avo ny tenin’Andriamanitra, ny valy amin’izany Teny izany, ny vavaka fiderana sy fitalahoana ho an’ny velona sy ny maty, ny fangataham-bonjy amin’ny famindram-pon’Andriamanitra. Ny litorzian’ny Teny, amin’ny firafiny manokana, dia niandoha avy amin’ny fivavahana jody. Ny Vavaka isan’Andro sy ny lahatsoratra hafa ary ny rijan-teny ara-litorzia dia misy mifandrindra amin’ny azy ireo, tahaka izany koa ny rijan-tenin’ny tena fivavahantsika manan-kasina indrindra, izay ny “Rainay any an-danitra”. Ny vavaka fisaorana amin’ny Eokaristia dia notakarina koa avy amin’ny môdelin’ny lovam-panahy jody. Ny fitoviana misy eo amin’ny litorzia jody sy ny litorzia kristianina, nefa koa ny tsy fitovian’ny votoatin’izy ireo, dia hita indrindra ao amin’ireo fety lehibe amin’ny taona litorzika, toy ny Paka. Ny kristianina sy ny jody dia mankalaza ny Paka : Pakan’ny tantara, mandroso mankamin’ny hoavy, ho an’ny jody ; Paka tanteraka tamin’ny fahafatesana sy ny Fitsanganan’i Kristy ho velona, ho an’ny kristianina, na dia eo am-piandrasana lalandava ny fahataperan’izany tanteraka aza.

Amin’ny litorzian’ny Fanekem-pihavanana Vaovao, ny asa litorzika rehetra, singanina manokana ny fankalazana ny Eokaristia sy ireo sakramenta, dia fihaonan’i Kristy sy ny Fiangonana. Ny fiaraha-miangona amin’ny litorzia dia mitana ny firaisany amin’ny “fiombonana amin’ny Fanahy Masina” izay mamory ny zanak’Andriamanitra ao amin’ny Vatana tokan’i Kristy. Mihoatra ny fifandraisana maha-olombelona, ara-poko, ara-kolontsaina ary ara-piaraha-monina izany.

Tsy maintsy miomana hihaona amin’ny Tompony ny mpiangona, ho “vahoaka vonona tsara” (Lk 1,17). Izany fanomanana ny fo izany dia tsanganasa iombonan’ny Fanahy Masina sy ny mpiangona, singanina manokana ny mpandraharahany masina. Ny fahasoavan’ny Fanahy Masina no manetsika ny finoana, ny fiovàn’ny fo ary ny firaiketana amin’ny sitrapon’ny Ray. Ireo toe-panahy ireo dia heverina ho mialohan’ ny fandraisana ny fahasoavana hafa atolotra ao amin’ilay fankalazana ihany sy ny vokatry ny Aim-baovao izay natao hamokatra ao aoriana.

Ny Fanahy sy ny Fiangonana no mifarimbona hampiseho an’i Kristy sy ny tsanganasam-pamonjeny ao amin’ny litorzia. Amin’ny Eokaristia indrindra aloha, ary tahaka izany ny amin’ireo sakramenta hafa, ny litorzia dia Tsangambato fahatsiarovana ny misterim-pamonjena. Ny Fanahy Masina no fitadidiana velon’ny Fiangonana¹³ jer. Jo 14,26..

Ny Tenin’Andriamanitra. Ny Fanahy Masina no mampahatsiaro mialoha ny mpiangona amin’ny litorzia ny dikan’ny zava-niseho tamin’ny famonjena amin’ny fanomezana aina amin’ny Tenin’Andriamanitra izay torìna mba ho raisina sy hivelomana :

Ny Soratra Masina, ao anatin’ny fankalazana amin’ny litorzia, dia manan-danja aoka izany. Avy aminy no akana ireo lahatsoratra izay ho vakìna sy ho hazavaina amin’ny toriteny, tahaka izany ireo salamo izay ho hiraina ; avy amin’ny fitarihan-keviny sy ny fihetseham-po avy aminy, ny fitalahoana, ny vavaka am-po sy ny antsa litorzika no mipoitra, ary avy aminy koa ny asa sy ny fanehoana an’ohatra no mandray ny hevitra raketin’izy ireo ¹⁴ L.24..

Ny Fanahy Masina no manome ny mpamaky teny sy ny mpihaino, araka ny toe-pon’izy ireo, ny fahatakarana ara-panahy ny Tenin’Andriamanitra. Amin’ny alalan’ny teny, ny asa ary ny fanehoana an’ohatra izay mamorona ny soritsoritry ny fankalazana, Izy no mampisy fifandraisana velona eo amin’ny mpino sy ny mpandraharaha masina amin’i Kristy, Teny sy Endriky ny Ray, mba hahafahan’izy ireo mampita ao amin’ny fiainan’izy ireo ny dikan’izay zavatra henon’izy ireo, banjininy ary ataony ao amin’ny fankalazana.

“Ny Tenim-pamonjena no mamelona ny finoana ao am-pon’ny kristianina : izy no miteraka sy mampitombo ny fiombonan’ny kristianina”¹⁵ RFP 4.. Tsy mijanona amin’ny fampianarana ny fitoriana ny Tenin’ Andriamanitra : mila valy amin’ny finoana izany, ho fankatoavana sy firotsahana, eo anatrehan’ny fanekem-pihavanana ifanaovan’Andriamanitra sy ny vahoakany. Mbola ny Fanahy Masina no manome ny fahasoavan’ny finoana, manamafy izany sy mampitombo izany ao amin’ny ankohonam-piangonana. Ny fiaraha-miangona amin’ny litorzia izany dia fiombonana amin’ny finoana.

Ny “Anaminezy”. Miankina lalandava amin’ny firotsaham-pamonjen’ Andriamanitra eo amin’ny tantara ny fankalazana litorzika. “Atao amin’ny alalan’ny asa sy ny teny, mifamatotra lalina amin’izy samy izy, ny fitantanam-panambaràna (…). Ny teny no manambara ny tsanganasa sy manala sarona ny mistery izay raketiny ao amin’izany”¹⁶ FA 2.. Amin’ny litorzian’ ny Teny ny Fanahy Masina no “mampahatsiaro” ny mpiangona amin’izay rehetra nataon’i Kristy ho antsika. Araka ny toetran’ny asa litorzika sy ny lovam-panahy amin’ny fombam-pivavahan’ny Fiangonana, ny fankalazana no “mampahatsiaro” ao amin’ny Anaminezy somary novelabelarina, ireo zava-mahagaga nataon’Andriamanitra. Ny Fanahy Masina, izay mamoha-foha tahaka izany ny fahatsiarovan’ny Fiangonana, no mahatonga amin’ izay ny fisaorana sy ny fiderana (Tenim-boninahitra; Doxologie).

Ny litorzia kristianina dia tsy mampahatsiaro fotsiny ny zava-niseho izay namonjena antsika, fa mampihatra azy ireny amin’ny fiainana ankehitriny, mahatonga ny fisian’izy ireny ho eo. Ankalazaina ny misterin’ny Pakan’i Kristy fa tsy hoe averimberina ; ny fankalazana no miverimberina ; ao amin’ny litorzia tsirairay no tonga tsy ampoizina ny firotsahan’ny Fanahy Masina, izay mampihatra amin’ny fiainana ankehitriny ny mistery tokana.

Ny “Epikilezy” (“fiantsoana an’ny”) no vavaka fitalahoana izay italahoan’ ny Pretra amin’ny Ray handefa ny Fanahy Mpanamasina mba ho zary vatana sy ran’i Kristy ny fanatitra ary amin’ny fandraisana izany ireo mpino mihitsy no manjary fanatitra velona amin’Andriamanitra.

Ny votoatin’ny fankalazana atao amin’ny sakramenta tsirairay, indrindra ny Eokaristia, dia ny “Epikilezy”, miaraka amin’ny “Anaminezy” :

Manontany ianao hoe : ahoana no ahatongavan’ny mofo ho Vatan’i Kristy, sy ny divay (…) ho Ran’i Kristy ? Izaho, milaza aminao hoe : ny Fanahy Masina no mirotsaka sy manatanteraka izany, izay mihoatra ny teny rehetra sy ny hevitra rehetra (…). Aoka ho ampy ho anao ny mandre fa amin’ny alalan’ny Fanahy Masina, toy ny avy amin’ilay Virjiny Masina sy amin’ny alalan’ny Fanahy Masina no nahatonga ny Tompo ho nofo amin’ny alalan’ ny Tenany ihany sy ao amin’ny Tenany ihany ¹⁷ Md Jean Damascène, f.o. 4,13..

Manafaingana ny fahatongavan’ny Fanjakan’Andriamanitra sy ny fahatanterahan’ny misterim-pamonjena, ny herim-panavaozan’ny Fanahy Masina amin’ny litorzia. Eo am-piandrasana sy ao anatin’ny fanantenana no mahatonga antsika manatanteraka mialoha marina tokoa ny fiombonana manontolo amin’ny Trinite Masina. Ny Fanahy izay irahin’ny Ray manaiky ny Epikilezin’ny Fiangonana no manome ny aina an’ireo izay mandray izany, ary mamboatra ho azy ireo, manomboka izao, ny “antoky” ny lovan’izy ireo¹⁸ jer. Efez 1,14; 2 Kôr 1,22..

Ny fiafaran’ny fanirahana ny Fanahy Masina ao amin’ny asa litorzika manontolo dia ny mampiray antsika amin’i Kristy mba handrafitra ny Vatany. Ny Fanahy Masina no toy ny ranon-kazon’ny Foto-boaloboky ny Ray izay mitondra ny voany ao amin’ny sampana¹⁹ jer. Jo 15,1-17; Gal 5,22.. Ao amin’ny litorzia no tanteraka ny farimbon’asa lalina indrindra eo amin’ny Fanahy Masina sy ny Fiangonana. Izy, Fanahy mampiray, dia mitoetra amin’ny fomba maharitra ao amin’ny Fiangonana, ka noho izany ny Fiangonana no sakramenta lehibe mampiombona amin’Andriamanitra, izay anangonana ny zanany niparitaka. Ny vokatry ny asan’ny Fanahy ao amin’ny litorzia dia tsy azo sarahina amin’ny firaisana amin’ny Trinite Masina sy ny firaisana maha-mpiray tam-po ara-pinoana²⁰ jer. 1 Jo 1,3-7..

Ny “Epikilezy” koa dia vavaka ho amin’ny vokatra feno fatra amin’ny firaisan’ny mpiangona ao amin’ny misterin’i Kristy. “Ny fahasoavan’i Jesoa-Kristy Tompontsika, ny fitiavan’Andriamanitra Ray ary ny firaisana amin’ny Fanahy Masina” (2 Kôr 13,13) dia tokony hitoetra lalandava ao amintsika sy hamokatra aorian’ny fankalazana ny Eokaristia. Mitalaho amin’ny Ray àry ny Fiangonana haniraka ny Fanahy Masina mba hampanjariany ho sorona velona ho an’Andriamanitra amin’ny alalan’ny fanovàna ara-panahy hitovy endrika amin’i Kristy, ao amin’ny fiainan’ny mpino, ny fiahiam-piraisan’ny Fiangonana, sy ny fandraisana anjara amin’ny fanirahana azy amin’ny alalan’ny fijoroana ho vavolombelona, ary ny asam-pitiavana ny hafa.

Ny fiainana litorzika rehetra iainan’ny Fiangonana dia miompana amin’ny Soron’ny Eokaristia sy ireo sakramenta²¹ jer. L.6.. Misy fito ny sakramenta ao amin’ny Fiangonana : ny Batemy, ny Fankaherezana na Fanosorana masina, ny Eokaristia, ny Fivalozana, ny Fanosorana ny marary, ny Filaharana, ny Fanambadiana²² jer. DS 860DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; 1310; 1601.. Amin’ity andalana ity no iresahana an’izay iombonan’ny sakramenta fito an’ny Fiangonana, ny amin’ny lafin’ny fitambaram-pampianarana. Izay iombonan’izy ireo amin’ny endriky ny fankalazana no hovelabelarina amin’ny toko faha-II, ary izay manokana an’ny tsirairay amin’ireo no ho fototry ny sampana faha-II.

“Miraiki-po amin’ny fitambaram-pampianaran’ny Soratra Masina, amin’ ny lovam-panahy apôstôlika (…) ary amin’ny hevitra iraisan’ny Aba”²³ DS 1600DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.isika, ka manambara ampahibemaso fa “ireo sakramentan’ny Lalàna vaovao dia naorin’i Jesoa-Kristy Tompontsika daholo”²⁴ DS 1601DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny teny sy ny asan’i Jesoa nandritra ny fiainany miafina sy ny raharaham-pamonjeny ampahibemaso dia efa ahazoam-pamonjena sahady. Nialoha ny herin’ny misterin’ny Pakany izy ireny. Nilaza sy nanomana izay homeny ny Fiangonana izy ireny rahefa ho tanteraka ny zavatra rehetra. Ny misterin’ny fiainan’i Kristy no fototr’izay zarazarain’i Kristy ao amin’ny sakramenta, hatramin’ izao, amin’ny alalan’ny mpandraharaha masin’ny Fiangonany, satria “izay hita maso tao amin’ny Mpamonjy antsika dia miampita ao amin’ny misteriny”²⁵ Md Léon le Grand, serm. 74,2..

Ny sakramenta, “hery izay mivoaka” avy amin’ny Vatan’i Kristy²⁶ jer. Lk 5,17; 6,19; 8,46., velona sy mamelombelon’aina lalandava, asan’ny Fanahy Masina am-perinasa ao amin’ny Vatany izay tsy inona fa ny Fiangonana, no “sangan’asan’ Andriamanitra” ao amin’ny fanekem-pihavanana vaovao sady mandrakizay.

Amin’ny alalan’ny Fanahy izay mitari-dalana azy “amin’ny marina rehetra” (Jo 16,13), ny Fiangonana dia nahafantatra tsikelikely io harena sarobidy noraisina avy amin’i Kristy io ary nanoritra mazava ny “fizarazarana” ny amin’izany, toy ny nataony mikasika ny fitsipika namerana ny Soratra Masina sy ny fitambaram-pampianaram-pinoana, amin’ny maha-mpiandraiki-draharaha mahatoky momba ny misterin’ Andriamanitra azy²⁷ jer. Mt 13,52; 1 Kôr 4,1.. Araka izany, nandritra ny taonjato mifandimby no nandanjalanjan’ny Fiangonana, fa amin’ireo fankalazana litorzika ataony, ny fito amin’izany, araka ny hevitra fototry ny teny, dia ireo sakramenta naorin’ny Tompo.

“An’ny Fiangonana” ireo sakramenta ireo, araka izao heviny mandray roa maha-izy azy izao : “amin’ny alalany” sy “ho azy”. “Amin’ny alalan’ny Fiangonana”, satria ny Fiangonana no sakramentan’ny asan’i Kristy miasa ao aminy noho ny fanirahana ny Fanahy Masina. Ary “ho an’ny Fiangonana”, satria ireo no “sakramenta mamorona ny Fiangonana”²⁸ Md Augustin, civ. 22,17; jer. Md Thomas d’A., s.th.3,64,2,ad 3., ary ireo, fa indrindra ny Eokaristia, no mampiseho sy mampita amin’ny olombelona ny misterin’ny firaisan’Andriamanitra Fitiavana, Tokana Olona telo.

Amin’ny fiforonana miaraka amin’i Kristy-Loha “ho olona mistika tokana aman-tany”²⁹ Pie XII, enc. "Mystici Corporis"., ny Fiangonana dia miasa ao amin’ireo sakramenta ho “ankohonana mpisorona”, “voarindra ara-drafitra”³⁰ FF 11. : amin’ny alalan’ny Batemy sy ny Fankaherezana, afaka mahavita mankalaza ny litorzia ny vahoaka mpisorona ; etsy ankilany, ny mpino sasany, “misalotra ny Filaharana masina, dia natsangana amin’ny anaran’i Kristy mba hamahana ny Fiangonana amin’ny teny sy ny fahasoavan’ Andriamanitra”³¹ FF 11..

Ny andraiki-panompoana masina na ny fisoronana maha-mpandraharaha voahosotra³² FF 10. dia fanompoana avy amin’ny maha-mpisorona tamin’ny Batemy. Izy no miantoka, ao amin’ny sakramenta, fa i Kristy mihitsy no miasa amin’ny alalan’ny Fanahy Masina ho an’ny Fiangonana. Ny fanirahana hamonjy nankinin’ny Ray tamin’ny Zanany tonga nofo dia nankinina tamin’ny apôstôly ary tamin’ny alalan’izy ireo no nanankinany izany kosa tamin’ny dimbin’izy ireo : mandray ny Fanahin’i Jesoa izy ireo mba hiasana amin’ny anarany sy amin’ny tenany mihitsy³³ jer. Jo 20,21-23; Lk 24,47; Mt 28,18-20.. Araka izany, ny mpandraharaha voahosotra no fifamatorana ara-tsakramenta izay itohizan’ ny asa litorzika amin’izay nolazain’ny apôstôly sy nataony, ary, amin’ny alalan’izy ireo, amin’izay nolazain’i Kristy sy nataony, loharano sy fototry ny sakramenta.

Ireo sakramenta telo : ny Batemy, ny Fankaherezana ary ny Filaharana masina, ampian’ny fahasoavana, dia mampisy marika manokana ara-tsakramenta na “fitomboka” izay andraisan’ny kristianina anjara amin’ny maha-mpisorona an’i Kristy sy mahatonga azy ho anisan’ny Fiangonana araka ny lalam-piainana arahina sy ny anjara asa samihafa. Izany fanahafana eo amin’i Kristy sy ny Fiangonana izany, izay tontosain’ny Fanahy, dia tsy maty vonoina³⁴ Kôns. Trente: DS 1609DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. sy tsy miala mandrakizay ao amin’ny kristianina mba ho fepetra azo antoka amin’ny fahasoavana, ho fampanantenana sy fiantohana amin’ny fiarovan’Andriamanitra ary ho fiantsoana hanompo an’Andriamanitra sy hanompo ny Fiangonana. Koa, izay efa nandray ireo sakramenta ireo dia tsy azo omena izany intsony.

Naniraka ny apôstôliny i Kristy mba ho “amin’ny anarany no hitorian’izy ireo amin’ny firenen-drehetra ny fibebahana ho famelana ny fahotana” (Lk 24,47). “Ataovy tonga mpianatro ny firenen-drehetra, manaova batemy azy ireo amin’ny anaran’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina” (Mt 28, 19). Ny fanirahana hanao batemy, izay fanirahana ara-tsakramenta izany, dia ao anatin’ny fanirahana hitory ny Evanjely, satria ny sakramenta dia omanina amin’ny alalan’ny Tenin’Andriamanitra sy amin’ny alalan’ny finoana izay fankatoavana io Teny io :

Ny amoriana ny Vahoakan’Andriamanitra aloha, dia ny Tenin’ilay Andriamanitra velona. (...) Ny amin’ny raharaha ara-tsakramenta kosa, ilaina ny fanambaràna ny Teny, satria mikasika ny sakramentan’ny finoana izany, ary ny finoana rahateo mila mitsiry sy mivelona amin’ny Teny³⁵ RFP 4..

“Ny zava-kendrena amin’ny sakramenta dia ny hanamasina ny olombelona, ny handrafitra ny Vatan’i Kristy, ary farany, ny hanompoana an’Andriamanitra amin’ny fivavahana ; kanefa, amin’ny maha-famantarana azy ireny, dia manana anjara asa amin’ny fampianarana koa izy ireny. Tsy hoe finoana fotsiny no takìn’izy ireny, fa mbola mamelona sy mankahery ary maneho izany finoana izany, amin’ny alalan’ny teny sy amin’ny alalan’ny zavatra izy ireny ; izany no antony ilazana azy ireny hoe sakramentan’ny finoana”³⁶ L.59..

Ny finoan’ny Fiangonana no alohan’ny finoan’ny mpino, ka ny finoan’ ny Fiangonana no asaina ifikiran’ny mpino. Rahefa mankalaza ny sakramenta ny Fiangonana, dia manambara ampahibemaso ny finoana noraisina tamin’ny apôstôly. Avy amin’izany ilay ohabolana tranainy hoe: “Lex orandi, lex credendi” (na: “Legem credendi lex statuat supplicandi”, araka ny voalazan’i Prosper d’Aquitaine³⁷ Ind. c8: DS 246DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. [taonjato faha-5]). Ny lalànan’ny fivavahana no lalànan’ny finoana, mino ny Fiangonana tahaka azy mivavaka. Ny litorzia dia singafototra iray maha-izy ny Lovam-pampianarana masina sy velona³⁸ jer. FA 8..

Noho izany, tsy misy fombam-pivavahana ara-tsakramenta na dia iray aza azo ovàna na amboarina araka izay tian’ny mpandraharaha masina na ny ankohonam-piangonana. Na dia ny manam-pahefana fara tampony ao amin’ny Fiangonana aza dia tsy mahazo manova ny litorzia araka izay tiany, raha tsy ao anatin’ny fanekem-pinoana sy ao anatin’ny fanajana ara-pivavahana ny misterin’ny litorzia ihany.

Ankoatra izany, satria ny sakramenta no maneho sy mamelabelatra ny fiombonam-pinoana ao amin’ny Fiangonana, dia iray amin’ireo mari-pitsaràna ilaina amin’ny fifanakalozan-kevitra izay itadiavana ny famerenana ny firaisan’ny kristianina, ny lex orandi³⁹ jer. EK 2 sy 15. (lalànan’ny fivavahana).

Manome ny fahasoavana izay ambarany ireo sakramenta ankalazaina amim-pahamendrehana amin’ny finoana⁴⁰ jer. Kôns.Trente: DS 1605DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum sy 1606.. Mandaitra ireo satria ao amin’ ireo ny Tenan’i Kristy mihitsy no miasa : Izy no manao batemy, Izy no miasa ao amin’ireo sakramentany mba hampita ny fahasoavana izay ambaran’ny sakramenta. Ny Ray dia mankato lalandava ny vavaky ny Fiangonan’ny Zanany izay maneho ny finoany amin’ny herin’ny Fanahy, amin’ny epikilezin’ny sakramenta tsirairay. Tahaka ny anovàn’ny afo ao aminy an’izay rehetra mikasika azy, no anovàn’ny Fanahy Masina amin’ny Ain’Andriamanitra an’izay mankato ny heriny.

Ao amin’izany ny dikan’ny teny fanamafisan’ny Fiangonana⁴¹ jer. Kôns.Trente: DS 1608DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. hoe : ny sakramenta dia miasa ex opere operato (ara-bakiteny : “avy amin’ny asa natao dia tanteraka izany”), izany hoe tanteraka indray mandeha ihany, noho ny tsanganasam-pamonjen’i Kristy. Koa, “tsy noho ny fahamarinan’ ny olona manome na mandray ny sakramenta no mahatanteraka ilay sakramenta, fa noho ny herin’Andriamanitra”⁴² Md Thomas d'A., s. th. 3,68,8.. Manomboka amin’ny fotoana ankalazana ny sakramenta iray mifanaraka amin’ny hevitry ny Fiangonana, dia ny herin’i Kristy sy ny Fanahiny no miasa ao aminy sy amin’ny alalany, fa tsy miankina amin’ny fahamasinan’ny tenan’ny mpandraharaha masina. Kanefa, ny vokatry ny sakramenta dia miankina kosa amin’ny toe-po amam-toe-panahin’ilay izay mandray azy.

Milaza marina ny Fiangonana fa ny sakramentan’ny Fanekem-pihavanana Vaovao, ho an’ny mpino, dia ilaina amin’ny famonjena⁴³ jer. Kôns.Trente: DS 1604DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny “fahasoavana ara-tsakramenta” dia ny fahasoavan’ny Fanahy Masina omen’i Kristy sy araka ny hasina manokana ananan’ny sakramenta tsirairay. Ny Fanahy no manasitrana sy manova ireo izay mandray ny sakramenta amin’ny fampitoviana azy ireo amin’ny Zanak’ Andriamanitra. Ny vokatry ny fiainana ara-tsakramenta dia ny fanandratan’ny Fanahim-pananganan-janaka ny mpino ho Andriamanitra⁴⁴ jer. 2 Pi 1,4.amin’ny fampiraisan’aina azy ireo amin’ny Zanaka Lahitokana, ilay Mpamonjy.

Ny Fiangonana dia mankalaza ny misterin’ny Tompony “mandra-piaviny” (1 Kôr 11,26) sy mandra-pahatonga “an’Andriamanitra ho zavatra rehetra amin’izy rehetra” (1 Kôr 15,28). Nanomboka tamin’ny andron’ny apôstôly ny litorzia no notarihana mankany amin’ny fiafarany amin’ny alalan’ny fitarainan’ny Fanahy ao amin’ny Fiangonana hoe : “Marana tha !” (Avia, ry Tomponay !) (1 Kôr 16,22). Mandray anjara amin’ny fanirian’i Jesoa toy izao ny litorzia : “Naniry dia naniry hiara-mihinana ity Paka ity aminareo Aho (…) mandra-pahatanterany any amin’ny Fanjakan’Andriamanitra” (Lk 22,15-16). Ao amin’ireo sakramentan’i Kristy, ny Fiangonana dia efa mandray sahady ny antoky ny lovany, efa mandray anjara sahady amin’ny fiainana mandrakizay, “eo am-piandrasana ny hasambarana antenaina sy ny andro isehoan’ny voninahitry ny Andriamanitra lehibe sy Mpamonjy antsika, dia i Kristy Jesoa” (Tito 2,13). “Hoy ny Fanahy sy ny Ampakarina : Avia! (…) Avia, ry Jesoa Tompo! ” (Apôk 22,17.20). Fintinin’i Md Thomas toy izao ny lafiny samihafa amin’ny famantarana ara-tsakramenta : “Ny sakramenta no famantarana mampahatsiaro an’izay teo aloha, izany hoe ny fijalian’i Kristy ; mampiharihary an’izay tanteraka ao amintsika noho ny fijalian’i Kristy, izany hoe ny fahasoavana ; maminavina, izany hoe milaza mialoha, ny Voninahitra hoavy”⁴⁵ S. th. 3,60,3..

Ny fahazoana an-tsaina momba ny fitantanam-pamonjena ara-tsakramenta aloha no nampahafantarin’ny katesezy momba ny litorzia (tao amin’ny toko voalohany). Tamin’izany fahaizana izany no nihariharian’ny zava-baovaon’ny fankalazana azy. Ny horesahina amin’ity toko ity àry izao, dia ny fankalazana ny sakramentan’ny Fiangonana. Hodinihina aloha, amin’ny alalan’ny hamaroan’ny lovam-panahy amin’ny litorzia, izay iombonana amin’ny fankalazana ireo sakramenta fito ; fa izay toetra manokana an’ny tsirairay amin’izy ireo dia haseho any aoriana. Ity katesezy fototra amin’ny fankalazana ara-tsakramenta ity no hamaly ireo fanontaniana voalohany izay apetraky ny mpino amin’ireto foto-dresaka ireto : - Iza no mankalaza ? - Atao ahoana ny fankalaza ? - Rahoviana no mankalaza ? - Aiza no mankalaza ?

“Asan’ ” i “Kristy manontolo” (Christus Totus) ny litorzia. Ireo izay mankalaza izany ankehitriny tsy amin’ny famantarana, dia efa ao amin’ny litorzian’ny lanitra sahady, izay tena fiombonana sy Fety tanteraka ny fankalazana atao any.

Ny Apôkalipsan’i Md Joany, vakìna ao amin’ny litorzian’ny Fiangonana, dia mampiseho amintsika aloha, ny seza fiandrianana iray miorina any an-danitra, ary Olona iray mipetraka eo ambonin’io seza fiandrianana io¹ jer. Apôk 4,2. : “ny Tompo Andriamanitra” (Iz 6,1)² Jer. Ezek 1,26-28.. Manaraka izany, ny Zanak’ Ondry, “tahaka ny voavono sy nitsangana” (Apôk 5,6)³ jer. Jo 1,29.: i Kristy voafantsika sy nitsangan-ko velona, Mpisorombe tokana ny tena toerana masina tokoa⁴ jer. Heb 4,14-15; 10,19-21 sns., sady “ilay manolotra no ilay atolotra, ilay manome no ilay nomena”⁵ Litorzian’i Md Jean Chrysostome, Anaphore.. Farany, “ilay onin-dranon’ny Fiainana izay miboiboika avy ao amin’ilay seza fiandrianan’Andriamanitra sy ny Zanak’Ondry” (Apôk 22,1), iray amin’ireo fanehoana an’ohatra kanto indrindra ilazana ny Fanahy Masina⁶ jer. Jo 4,10-14; Apôk 21,6..

Ireto avy “ireo navondrona” ao amin’i Kristy, mandray anjara amin’ny fanompoam-piderana an’Andriamanitra sy amin’ny fanatanterahana ny fandaharany : ny Herin’ny lanitra⁷ jer. Apôk 4-5; Iz 6,2-3., ny voary manontolo (ny Zavamananaina efatra), ireo mpanompon’ny Fanekem-pihavanana Taloha sy ny Vaovao (ireo Anti-dahy efatra amby roapolo), ny vahoaka vaovao an’Andriamanitra (ireo efatra arivo sy efatra alina sy iray hetsy⁸ jer. Apôk 7,1-8; 14,1.), singanina manokana ireo martiry “novonoina noho ny Tenin’ Andriamanitra” (Apôk 6,9), ary ilay hany Reny Masin’Andriamanitra (ilay Vehivavy⁹ jer. Apôk 12.; ilay Vadin’ny Zanak’ Ondry¹⁰ jer. Apôk 21,9.), ary farany, “vahoaka maro dia maro, tsy tambo isaina, avy amin’ ny firenena rehetra, fokom-pirenena, vahoaka mbamin’ny olona samihafa fiteny rehetra” (Apôk 7,9).

Amin’izany litorzia maharitra mandrakizay izany no ampandraisan’ny Fanahy sy ny Fiangonana anjara antsika rahefa mankalaza ny misterim-pamonjena ao amin’ireo sakramenta isika.

Ny Ankohonam-piangonana manontolo, dia ny Vatan’i Kristy miray amin’ ny Filohany, no mankalaza. “Ny asa litorzika rehetra dia tsy asan’olon-drery, fa fankalazan’ny Fiangonana, izay "sakramentan’ny firaisana", izany hoe ny vahoaka masina voavory sy voalamina eo ambany fahefan’ny Eveka. Noho izany, ny asa litorzika rehetra dia asan’ ny Fiangonana-Vatana iray manontolo, sady manambara azy manontolo sy manokana azy manontolo ; kanefa mahakasika ny tsirairay amin’ny rantsambatany ireny, amin’ny fomba samihafa, araka ny faha-samihafa ny laharana, ny anjara raharaha ary ny fandraisana anjara an’asa”¹¹ L 26.. Noho izany koa, “rahefa misy fankalazana iombonana, izay mazava ho azy fa samy manana ny maha-izy azy manokana avy ny fombam-pivavahana atao amin’izany, fanao matetika sy andraisan’ny mpino anjara amim-pahavitrihana, dia hamafisina fa io fankalazana iombonana io, araka izay azo atao, no tokony hihoatra ny fankalazana ataon’izy ireo tsirairay sy ny saika ataony manokana”¹² L 27..

Ny mpiangona izay mankalaza dia fiombonan’ireo vita batemy, izay “tamin’ny alalan’ny fanavaozana sy ny fanosorana tamin’ny Fanahy Masina izy ireo no voatokana mba ho tempoly ara-panahy sy ho mpisorona masina, mba hanolotra fanatitra ara-panahy, amin’ny tsanganasa rehetra ataon’ny kristianina”¹³ FF 10.. Izany “fisoronana iombonana” izany dia ilay an’i Kristy, Mpisorona tokana, andraisan’ny rantsambatany rehetra anjara¹⁴ jer. FF 10; 34; RFP 2.:

Maniry fatratra ny Fiangonana Reny mba ny mpino rehetra no ho voatarika amin’izany fandraisana anjara feno, amim-pahatsiarovan-tena sy amim-pahavitrihana amin’ny fankalazana litorzika izany, izay angatahin’ ny fomban’ny litorzia rahateo, ary noho ny Bateminy, dia zo sy adidy izany ho an’ny vahoaka kristianina “taranaka voafidy, vahoaka manjaka, firenena masina, vahoaka navotana (1 Pi 2,9) ” ¹⁵ jer. 1 Pi 2,4-5. . ¹⁶ L 14..

Kanefa “tsy mitovy raharaha ny rantsambatana rehetra” (Rôm 12,4). Ny rantsambatana sasany dia antsoin’Andriamanitra, ao amin’ny Fiangonana sy amin’ny alalany, ho amin’ny fanompoana manokana ny fiombonan’ny mpino. Ireo mpanompo ireo dia voafidy sy voatokana tamin’ny alalan’ny sakramentan’ny Filaharana, izay amin’izany no ataon’ny Fanahy Masina manjary afaka miasa amin’ny Tenan’i Kristy-Loha mihitsy izy ireo, ho fanompoana ny rantsambatan’ny Fiangonana manontolo¹⁷ jer. RFP 2 sy 15.. Ny mpandraha-raha voahosotra dia mova tsy “sarimasin’ ” i Kristy Mpisorona. Satria ao amin’ny Eokaristia no miharihary manontolo ny sakramentan’ny Fiangonana, ka dia amin’ny fitarihana ny Eokaristia no miseho aloha ny andraiki-panompoan’ny Eveka, ary amin’ny fiombonana aminy, ny an’ny Pretra sy ny Diakra.

Mba hampiasana ny anjara asam-pisoronana iombonan’ny mpino, misy koa ny andraiki-panompoana hafa manokana, tsy nohamasinana tamin’ny alalan’ny sakramentan’ny Filaharana, ka ny Eveka no mamaritra ny anjara asa manandrify izany araka ny lovam-pampianarana litorzika sy araka izay ilaina amin’ny pastôraly. “Koa ny mpiservy, ny mpamaky teny, ny mpivaofy ary ireo antoko-mpihira dia samy manatontosa andraiki-panompoana litorzika marina tokoa”¹⁸ L 29..

Araka izany, amin’ny fankalazana ny sakramenta, ny mpiangona manontolo no “mpilitorzia”, ny tsirairay araka ny anjara raharaha manandrify azy, nefa ao amin’ny “firaisana amin’ny Fanahy” izay miasa ao amin’ny rehetra. “Amin’ny fankalazana litorzika, ny tsirairay, mpandraharaha masina na mpino, amin’ny fanatontosana ny anjara raharahany avy, ny hany hataony ary hataony manontolo, dia izay anjara natao ho azy ihany araka ny toetran’ny zavatra sy ny fitsipika litorzika”¹⁹ L 28..

Narafitra amin’ny famantarana sy fanehoana an’ohatra maro ny fankalazana ara-tsakramenta iray. Araka ny fanabeazan’Andriamanitra eo amin’ny famonjena, ny hevitra raketin’izy ireny dia miorim-paka ao anatin’ny tsanganasa fahariana sy ao amin’ny kolontsain’ny olombelona, mihamazava eo amin’ireo zava-niseho tamin’ny Fanekem-pihavanana Taloha ary miharihary manontolo ao amin’ny Tenan’i Kristy sy ny tsanganasany.

Famantarana amin’ny tontolon’ny olombelona. Mitana toerana lehibe ny famantarana sy fanehoana an’ohatra, eo amin’ny fiainan’ny olombelona. Ny olombelona, noho izy natao ho manana vatana sady manana fanahy, dia maneho sy mahatsapa ny zava-misy ara-panahy amin’ny alalan’ny famantarana sy ny fanehoana an’ohatra amin’ny zavatra hita maso, tsapan’ny tanana. Noho ny olombelona natao hiara-monina, dia mila famantarana sy fanehoana an’ohatra izy mba hifandray amin’ny hafa, amin’ny alalan’ny teny, amin’ny alalan’ny fihetsika, amin’ny alalan’ny asa. Torak’izany koa ny fifandraisany amin’Andriamanitra.

Miteny amin’ny olombelona amin’ny alalan’ny zavaboary hita maso Andriamanitra. Ny tontolon’ny zavaboary voarindra hita maso, tsapan’ny tanana, no miseho ao an-tsain’ny olombelona mba hahafahany mamaky ao ireo mariky ny Mpahary azy²⁰ jer. Fah 13,1; Rôm 1,19-20; Asa 14,17.. Ny hazavana sy ny alina, ny rivotra sy ny afo, ny rano sy ny tany, ny hazo sy ny voankazo dia miteny an’ Andriamanitra, sy maneho an’ohatra ny maha-ambony Azy sady maha-akaiky Azy.

Amin’ny maha-zavaboary ireny zava-misy tsapan’ny fandrenesana ireny, dia mety ho zary fototra fanehoana ny asan’Andriamanitra izay manamasina ny olombelona, sy ny asan’olombelona izay hanomezan’ izy ireo voninahitra an’Andriamanitra amin’ny fivavahana ireny. Toy izany koa ireo famantarana sy fanehoana an’ohatra eo amin’ny fiainam-piaraha-monin’ny olombelona : manasa amin’ny rano sy manosotra amin’ny menaka, manapatapaka ny mofo sy mizara ny kalisy izay mety manambara ny fisiam-panamasinan’Andriamanitra sy ny fankasitrahan’ny olona eo anatrehan’ny Mpahary azy.

Ny antokom-pivavahana lehibe arahin’ny olona dia manaporofo amin’ny fombam-pivavahany, matetika amin’ny fomba mampitolagaga, io hevitra araka ny tontolon’ny zavaboary voarindra sy ara-panehoana an’ohatra io. Ny litorzian’ny Fiangonana dia mandray rahateo sy mampiditra ary manamasina ireo singafototry ny zavaboary sy ny kolontsain’ny olombelona amin’ny fanomezana azy ireo ny hasin’ny famantaram-pahasoavana sy ny fahariana vaovao, ao amin’i Jesoa-Kristy.

Famantarana ny fanekem-pihavanana. Ny vahoaka voafidy dia nandray tamin’Andriamanitra ny famantarana sy ny fanehoana an’ohatra miavaka izay manamarika ny fiainany ara-litorzia : tsy fankalazana fotsiny intsony amin’ny fihodinan’ny tontolon’ny zavaboary voarindra sy ny fihetsika ara-piaraha-monina izany, fa famantarana ny fanekem-pihavanana, sy fanehoana an’ohatra ny zava-dehibe nataon’Andriamanitra ho an’ny vahoakany. Azo singanina amin’ireny famantarana litorzikan’ny Fanekem-pihavanana Taloha ireny ny famoràna, ny fanosorana sy ny fanamasinana mpanjaka sy mpisorona, ny fametrahan-tanana, ny sorona, ary indrindra ny Paka. Hitan’ny Fiangonana ao amin’ireny famantarana ireny ny tandindon’ny sakramentan’ny Fanekem-pihavanana Vaovao.

Famantarana nampiasain’i Kristy. Matetika, nampiasa famantarana maro avy amin’ny zavaboary i Jesoa Tompo, tamin’ny toriteniny, mba hampahafantarana ny misterin’ny Fanjakan’Andriamanitra²¹ jer. Lk 8,10.. Tamin’ny famantarana hita maso sy tsapan’ny tanana, na tamin’ny fihetsika an’ ohatra no nanatanterahany ny fanasitranany na nanamafisany ny toriteniny²² jer. Jo 9,6; Mk 7,33-35; 8,22-25.. Nomeny hevitra vaovao ireo zava-niseho sy ireo famantarana tamin’ny Fanekem-pihavanana Taloha, indrindra ny tamin’ny Eksaody sy ny tamin’ny Paka²³ jer. Lk 9,31; 22,7-20., satria Izy Tenany mihitsy no ambaran’ireny famantarana rehetra ireny.

Famantarana ara-tsakramenta. Nanomboka tamin’ny Pantekôty, dia amin’ ny alalan’ny famantarana ara-tsakramentan’ny Fiangonany no anaovan’ny Fanahy Masina ny tsanganasa fanamasinana. Ny sakramentan’ny Fiangonana dia tsy manafoana, fa manadio sy mampiditra manontolo ao aminy ny harena rehetra amin’ny famantarana sy ny fanehoana an’ohatra ny tontolon’ny zavaboary voarindra sy ny fiainam-piaraha-monina. Afa-tsy izany, ny sakramentan’ny Fiangonana no manatanteraka ireo tandindona sy ireo sary an’ohatra tao amin’ny Fanekem-pihavanana Taloha, mampahafantatra sy manatontosa ny famonjena nataon’i Kristy, ary manambara mialoha sy mampisantatra ny voninahitry ny lanitra.

Ny fankalazana ara-tsakramenta dia fihaonan’ny zanak’Andriamanitra amin’ny Rain’izy ireo, ao amin’i Kristy sy ny Fanahy Masina, ary io fihaonana io dia zary resaka ifanaovana, amin’ny alalan’ny asa sy ny teny. Marina fa ny asa an’ohatra dia efa fitenenana rahateo, kanefa tsy maintsy manampy sy mamelombelon’aina ireny asa ireny ny Tenin’Andriamanitra sy ny valim-pinoana, mba hamokatra ao amin’ny tany tsara ny voa mamoa ny Fanjakan’Andriamanitra. Ny asa litorzika no mampahafantatra an’izay ambaran’ny Tenin’Andriamanitra : etsy an-andaniny, ny fanomboham-panambaràna ataon’Andriamanitra maimaim-poana, ary etsy an-kilany, ny valim-pinoana ataon’ny vahoakany.

Ampahany tsy azo esorina amin’ireo fankalazana ara-tsakramenta, ny litorzian’ny Teny. Mba hampitombo ny finoan’ny mpino, tokony hasongadina ireo mari-pamantarana ny Tenin’Andriamanitra : ny boky mirakitra ny Teny (boky litorzika mirakitra ny vakiteny masina na boky litorzika mirakitra ny evanjely), ny fanajana azy (prôsesiô, emboka, jiro), ny toerana fanambaràna azy (polipitra), ny famakiana azy ho heno tsara sy ho mora azo an-tsaina, ny toritenin’ny mpandraharaha masina izay manohy ny fanambaràna azy, ny valy ataon’ny mpiangona (fihobiana, salamo fandinihana, litania, fiekem-pinoana).

Tsy azo saratsarahina ny teny sy ny asa litorzika amin’ny maha-famantarana sy fampianarana azy, dia toy izany koa, amin’ny maha-mpanatanteraka azy ny zavatra izay ampahafantariny. Tsy ny manome fotsiny ny fahafaha-mahazo ao an-tsaina ny Tenin’Andriamanitra amin’ny fampitsiriana ny finoana no ataon’ny Fanahy Masina, fa Izy koa no manatanteraka amin’ny alalan’ny sakramenta ireo “zava-mahagaga” ataon’ Andriamanitra ambaran’ny Teny : Izy no mahatonga ny fisiana eo sy mampita ny tsanganasan’ny Ray notontosain’ny Zanaka malala.

“Ny lovam-panahy momba ny mozika teo amin’ny Fiangonana manerana ny tany tontolo dia nihary raki-tsoa tsy voavidy vola izay mampisongadina azy amin’ireo zavakanto hafa, indrindra, fa amin’ny maha-hira masina azy miaraka amin’ny tonony, dia manjary ampahany tena ilaina na ampahany tsy azo esorina amin’ny litorzia manetriketrika izy”²⁴ L 112.. Ny famoronana sy ny fihirana ny Salamo masina, matetika narahina zavamaneno, dia efa nifamatotra mafy tamin’ireo fankalazana ara-litorzian’ny Fanekem-pihavanana Taloha. Tohizin’ny Fiangonana sy ampiroboroboiny izany lovam-panahy izany : “Salamo, antsa ary tonon-kira masina no ifampitanisaonareo ; hirao sy ankalazao amin’ny fonareo manontolo ny Tompo” (Efez 5,19)²⁵ jer. Kôl 3,16-17.. “Izay mihira dia mivavaka indroa”²⁶ jer. Md Augustin, Psal. 72,1..

Ny hira sy ny mozika dia manao ny anjara asa maha-famantarana azy, sady amin’ny fomba miharihary izay “ifandraisan’izy ireny bebe kokoa amin’ny asa litorzika”²⁷ L 112., araka ireto mari-pitsaràna lehibe telo ireto : ny fanehoam-pankafizana fivavahana, ny firaisam-pon’ny mpiangona mandray anjara amin’ireo fotoana voalamina ary ny toetra manetriketriky ny fankalazana. Ny hira sy ny mozika, araka izany, dia manampy tosika ho amin’ny tanjom-piafaran’ny teny sy ny asa litorzika : ny Voninahitr’Andriamanitra sy ny fanamasinana ny mpino²⁸ jer. L 112. :

Endre ! izany izaho nitomany raha nandre ny antsanareo, ny tonon-kiranareo, ny fireondreony mahafinaritra izay nampanakoako ny Fiangonanareo ! Fiontanam-po manao ahoana no nahazo ahy tamin’izany ! Nikoriana tato an-tsofiko izy ireny, nampiely ny fahamarinana tato am-poko. Hetsi-panahy lehibe ho amin’ny fitiavam-bavaka no nanainga ahy, ary nijoy namonto ny takolako ny ranomaso, nefa nahasoa ahy izy ireny²⁹ Md Augustin, conf. 9,6,14..

Ny firindran’ireo famantarana (hira, mozika, teny ary asa) eto dia sady maneho mazava sy mamokatra, no manazava ny ao anatin’ny harena ara-kolontsaina manokana an’ny Vahoakan’Andriamanitra izay mankalaza³⁰ jer. L 119.. Noho izany, “hamporisihana sy hotohanana amim-pahendrena ny famoronan-kiram-pivavahana mora hain’ny vahoaka, mba hahafahan’ny mpino miara-manandra-peo, amin’ny fanazaran-tena ho tia vavaka sy ho masina, sy amin’ny asa litorzika rahateo, araka ny fitsipiky ny Fiangonana”³¹ L 118.. Kanefa, “ny tonony natokana ho an’ny hira masina dia hifanaraka amin’ny fitambaram-pampianarana katôlika ary tsaratsara kokoa aza raha halaina avy amin’ny Soratra Masina sy avy amin’ny loharano litorzika izy ireny”³² L 121..

I Kristy no asehon’ny sary masina, ny Sarimasina litorzika, ambonin’ny rehetra. Ny sary anefa tsy afaka hampiseho an’ilay Andriamanitra tsy hita maso sy tsy takatry ny saina ; ny Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo no nisantarana ny “fitantanana” vaovao mikasika izany :

Fahiny Andriamanitra izay tsy hita vatana, tsy hita bika, dia tsy azo naseho an-tsary mihitsy. Kanefa ankehitriny, rahefa naseho teo amin’ny nofo Izy sy niara-niaina tamin’ny olombelona, dia afaka manao sary an’izay hitako teo amin’Andriamanitra aho. (…) Miharihary ny endrika, ka afaka mibanjina ny voninahitry ny Tompo isika³³ Md Jean Damascène, imag. 1,16..

Ny angontsarimasina kristianina no mandika amin’ny alalan’ny sary ny hafatry ny Evanjely izay ampitain’ny Soratra Masina amin’ny alalan’ny teny. Mifanazava ny sary sy ny teny :

Mba hilazana amin’ny teny fohy ny fiekem-pinoantsika, dia tahirizintsika ny lovam-pampianaran’ny Fiangonana rehetra voasoratra na tsy voasoratra izay nampitaina tamintsika tsy misy fanovàna. Anankiray amin’ireny ny fampisehoana amin’ny sary hoso-doko, izay mifanaraka amin’ny fitoriana ny tantara momba ny Evanjely, amin’ny finoana fa ilay Andriamanitra Teny dia tonga olombelona marina tokoa fa tsy araka ny hita ety ivelany, izay ilaina koa sy mampahazo tombon-tsoa koa, satria ny zavatra izay mifanazava dia manana hevitra mitovy tsy misy mampisalasala mihitsy³⁴ Kôns. Nicée II, tamin’ny 787: COD 135COD — Conciliorum Oecumenicorum Decreta..

Misy ifandraisana amin’i Kristy avokoa ny famantarana rehetra amin’ny fankalazana litorzika ; toy izany koa ny sary masin’ny Reny masin’ Andriamanitra sy ireo olomasina. Satria, izy ireny no mampahafantatra an’i Kristy izay omem-boninahitra ao amin’izy ireny. Izy ireny no mampiseho “ny vavolombelona zavon-tany ” (Heb 12,1) izay manohy mandray anjara amin’ny famonjena izao tontolo izao, ary miombona amin’izy ireo isika, indrindra amin’ny fankalazana ara-tsakramenta. Amin’ny alalan’ny sarimasin’izy ireo, dia ny olombelona “natao mitovy endrika amin’ Andriamanitra”, ary tamin’ny farany voaova endrika “hifanahaka Aminy”³⁵ jer.Rôm 8,29; 1 Jo 3,2., no miseho amin’ny finoantsika, ary na ireo anjely aza dia navondrona koa ao amin’i Kristy :

Araka ny fampianarana nitsilovan’Andriamanitra ny sain’ireo Abantsika masina sy ny lovam-panahin’ny Fiangonana katôlika, izay fantatsika fa lova nampitain’ny Fanahy Masina izay monina ao aminy, dia soritanay tsy amim-pisalasalana sy amim-pahamarinana tanteraka fa ny sary mendri-kaja sy masina, tahaka ireo sary mampiseho ny Hazofijaliana sarobidy sy mamelombelon’aina, na natao hoso-doko izany, na natao rafi-bato madinika samihafa volo, na natao tamin’ny foto-javatra hafa sahaza azy, dia tokony homena toerana ao am-piangonana masin’Andriamanitra, eo amin’ny fitaovana ampiasaina sy ny fanamiana masina, eo amin’ny rindrina sy ny tabilao fametahan-tsary, ao an-trano sy eny an-dalana ; tahaka izany koa ny sarin’ny Tompontsika, Andriamanitra sy Mpamonjy, dia i Jesoa-Kristy, na ny an’ny Tompovavintsika, ilay Reny madio indrindra sy masin’ Andriamanitra, ny an’ny anjely masina, ny olomasina sy ny olo-marina rehetra³⁶ Kôns. Nicée II: DS 600DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

“ Manaitaitra ny fivavahako ny hakanto sy ny lokon’ny sary. Fety ho an’ny masoko izany, tahaka ny zavatra hita eny an-tsaha mandrisika ny foko hanome voninahitra an’Andriamanitra”³⁷ Md Jean Damascène, imag. 1,47.. Ny fibanjinana ny sarimasina, ampiraisina amin’ny fandinihana ny Tenin’Andriamanitra sy amin’ny fihirana ny antsa litorzika, dia tonga mampirindra ny famantarana amin’ny fankalazana, mba horaiki-tadidy ao am-po ny mistery ankalazaina, ary aorian’izay hanazava ny heviny eo amin’ny fiainam-baovaon’ny mpino.

“Mihevitra tokoa ny Fiangonana Masina Renintsika fa adidiny ny mankalaza ny tsanganasam-pamonjen’ilay Andriamanitra Vadiny, amin’ ny alalan’ny fahatsiarovana masina, atao andro raikitra, mandavantaona. Isan-kerinandro, ny andro antsoina hoe "Andron’ny Tompo", dia atao ho fahatsiarovana ny Fitsanganan’ny Tompo ho velona, izay mbola ankalazaina indray mandeha isan-taona, miaraka amin’ny fijaliany mahasambatra, amin’ny alalan’ny fankalazana manetriketrika ny Paka. Ary asehony mandritra ny fihodinan’ny taona ny misterin’i Kristy manontolo. (…) Eo am-pankalazany araka izany ireo misterin’ny fanavotana ny Fiangonana, dia manokatra ho an’ny mpino ireo haren’ny hatsaram-panahy sy ny soa avy amin’ny Tompony ; amin’ny fomba toy izany, ireny mistery ireny dia toy ny hoe hita eo mandritra ny fotoana manontolo, ka ifampikasohan’ny mpino amin’izy ireny sy hameno azy ny fahasoavam-pamonjena”³⁸ L 102..

Ny Vahoakan’Andriamanitra, nanomboka tamin’ny lalànan’i Môizy, dia nahalala ireo fety raikitra nanomboka tamin’ny Paka, mba hahatsiarovana ny asa mahagaga nataon’Andriamanitra Mpamonjy, hisaorana Azy amin’ izany, hampaharitra ny fahatsiarovana sy hampianarana ny taranaka vaovao mba hampifanarahan’izy ireo ny fitondran-tenany amin’izany. Amin’ny vanim-potoanan’ny Fiangonana, eo anelanelan’ny Pakan’i Kristy, izay efa tanteraka indray mandeha ihany, sy ny fahataperany ao amin’ny Fanjakan’Andriamanitra, ny litorzia ankalazaina amin’ny andro raikitra dia manamarika manontolo ny zava-baovaon’ny misterin’i Kristy.

Rahefa mankalaza ny misterin’i Kristy ny Fiangonana, misy teny iray izay manoritra ny fivavahany: “Anio!”, avy amin’ny akon’ny vavaka izay nampianarin’ny Tompony³⁹ jer. Mt 6,11. azy sy ny antson’ny Fanahy Masina⁴⁰ jer. Heb 3,7- 4,11; Sal 95,8.. Io “ anio” an’Andriamanitra velona io izay iantsoana ny olombelona hiditra ao no “Oran’ ”ny Pakan’i Jesoa izay mamakivaky sy mitondra ny tantara manontolo :

Voavelatra eo amin’ny fisiana manontolo ny fiainana ary heniky ny hazavana lehibe ny rehetra ; ilay Fahazavana avy any atsinanana dia manenika an’izao tontolon’ny zava-drehetra izao, ary Ilay izay “talohan’ny kintana fitarik’ andro” sy talohan'ny zava-misy rehetra eny an’habakabaka, tsy mety maty sy tsy manam-petra, ilay Kristy Lehibe dia mamirapiratra eo amin’ny zavatra rehetra mihoatra noho ny masoandro. Izany no antony, ho antsika mino Azy, ipoiran’ny andron’ny fahazavana, lava, mandrakizay, izay tsy mety maty : ny Paka mistika⁴¹ Pseudo-Hippolyte, in sanctum Pasche 1,1-2..

“Mankalaza ny misterin’ny Paka ny Fiangonana, araka ny lovam-pampianaran’ny apôstôly efa hatramin’ny andro nitsanganan’i Kristy ho velona mihitsy, isaky ny andro fahavalo, izay tena antsoina marina hoe Andron’ny Tompo, na alahady”⁴² L 106.. Ny andro Nitsanganan’i Kristy ho velona dia sady ilay “andro voalohany amin’ny herinandro”, tsangambato fahatsiarovana ny andro voalohan’ny fahariana, no “andro fahavalo” izay nisantaran’i Kristy, taorian’ny “fitsaharany” tamin’ny Sabata lehibe, ilay Andro “izay nataon’ny Tompo”, ho andro “tsy mahalala hariva”⁴³ Litorzia bizantinina.. Ny “sakafon’ny Tompo” no foibeny, satria eo ny ankohonana manontolo ny mpino no mihaona amin’ ny Tompo nitsangan-ko velona izay manasa azy ireo amin’ny fanasam-beny⁴⁴ jer. Jo 21,12; Lk 24,30. :

Ny Andron’ny Tompo, andron’ny Fitsanganan-ko velona, andron’ny kristianina, no androntsika. Ho amin’izany no niantsoana azy hoe andron’ny Tompo : satria tamin’izany andro izany ny Tompo no niakatra tamin’ny maha-mpandresy Azy eo anilan’ny Ray. Raha antsoin’ny jentily hoe andron’ny masoandro izany, isika koa, miaiky izany an-tsitrapo : fa androany no niposahan’ny fahazavan’izao tontolo izao, androany no nisehoan’ny masoandron’ny fahamarinana izay mitondra famonjena ny tarany⁴⁵ Md Jérôme, pasch..

Ny alahady no andro ambony indrindra amin’ny fiaraha-miangona amin’ny litorzia, izay hiangonan’ny mpino “ka amin’ny fihainoana ny Tenin’ Andriamanitra sy amin’ny fandraisana anjara amin’ny Eokaristia, no hanaovan’izy ireo ny fahatsiarovana ny fijaliana, ny Fitsanganan-ko velona ary ny Voninahitr’i Jesoa Tompo, amin’ny fisaorana an’ Andriamanitra izay nanavao azy ireo ho amin’ny fanantenana velona amin’ny alalan’ny Fitsanganan’i Jesoa-Kristy tamin’ny maty”⁴⁶ L 106. :

Ry Kristy ô ! rahefa mandinika izahay, ny zava-mahagaga izay tanteraka tamin’ity andro alahadin’ny Fitsanganan-ko velonao masina ity, dia hoy izahay hoe : Voahasina ny andro alahady, satria taminy no nanombohan’ ny fahariana (…) ny famonjena an’izao tontolo izao (…) ny fanavaozana ny taranak’olombelona (…). Taminy ny lanitra sy ny tany no nifaly ary nahafeno fahazavana ny tontolon’ny zava-drehetra. Voahasina ny andro alahady, satria taminy no nisokafan’ny varavaran’ ny paradisa mba tsy hatahotra hiditra ao i Adama sy ny voasesitany rehetra⁴⁷ Fanqîth, Office syriaque d'Antioche, Vol 6, La partie de l'été, p. 193b..

Manomboka amin’ny Hateloan’andron’ny Paka, araka ny maha-loharanom-pahazavany azy, ny andro vaovao ny Fitsanganan-ko velona no mameno ny taona litorzika manontolo amin’ny famirapiratany. Tsikelikely, avy amin’ny andaniny sy ny ankilan’io loharano io, no nanovàn’ny litorzia endrika ny taona. Tena “taom-pahasoavan’ny Tompo”⁴⁸ jer. Lk 4,19. tokoa izany. Miasa ao anatin’ny fe-potoana ny fitantanam-pamonjena, kanefa hatramin’ny fahatanterahany tamin’ny Pakan’i Jesoa sy ny firotsahan’ny Fanahy Masina, ny fahataperan’ny tantara dia niroso mialohan’ny fotoana, “nosantarina mialoha”, ary miditra ao amin’ny fotoanantsika ny Fanjakan’ Andriamanitra.

Noho izany, tsy fety fotsiny eo anivon’ny hafa ny Paka : izy no “Fety fara tampon’ny fety rehetra”, “Manetriketrika indrindra amin’ny manetri-ketrika”, tahaka ny Eokaristia izay sakramentan’ireo sakramenta (ilay Sakramenta lehibe). “Ilay alahady Lehibe”⁴⁹ Ep. Fest I (tamin’ny 329), 10. no iantsoan’i Md Athanase azy, tahaka ny Herinandro Masina antsoin’ny any Atsinanana hoe “Herinandro lehibe”. Ny misterin’ny Fitsanganan-ko velona, izay tamin’izany no nandravan’i Kristy ny fahafatesana, no maninteraka ny fotoana tranainintsika tamin’ny fahefany mahery, mandra-pahatonga ny zavatra rehetra ho eo ambany fahefany.

Tamin’ny Kônsilin’i Nicée (taona 325) ny Fiangonana rehetra dia nifanara-kevitra fa ny Paka kristianina dia ho ankalazaina ny alahady izay manaraka ny volana fenomanana (14 Nisan), aorian’ny andro itovian’ny halavan’ny andro sy alina amin’ny lohataona. Noho ny tsy fitovian’ny fomba fikajiana ny 14 Nisan, tsy mifanojo lalandava ny datin’ny Paka ao amin’ny Fiangonana Tandrefana sy ny Tatsinanana. Izany no mahatonga ireo Fiangonana ireo ankehitriny, mikaroka fifanarahana, mba hahatongavana indray amin’ny fankalazana ny Fitsanganan’ny Tompo ho velona amin’ny daty iraisana.

Ny taona litorzika no famelarana ny endrika maro samihafa ny mistery tokan’ny Paka. Torak’izany indrindra koa ny momba ireo fety manodidina ny misterin’ny Fahatongavana ho nofo (Filazana, Noely, Epifania) izay ankalazana ny fahatsiarovana ny fiandohan’ny famonjena antsika sy ampitana amintsika ny santatra ny misterin’ny Paka.

“Ny Fiangonana Masina, amin’ny fankalazana ny misterin’i Kristy mandritra ny fihodinan’ny taona, dia manaja amim-pitiavana manokana an’i Maria sambatra, Renin’Andriamanitra, izay niombona tamin-Janany teo amin’ny tsanganasam-pamonjena tamin’ny alalan’ny fifamatorana tsy azo sarahina. Ao amin’i Maria ny Fiangonana dia migaga sy midera ny vokatry ny tsara indrindra avy amin’ny fanavotana, ary, toy ny ao amin’ny sary iray madio dia madio izy no mibanjina amin-kafaliana, izay irìn’ny tenany rahateo sy antenainy ho izy manontolo”⁵⁰ L 103..

Rahefa mahatsiaro ny martiry sy ny olomasina sasany ny Fiangonana, ao anatin’ny fihodinan’ny taona, dia “manambara ny misterin’ny Paka” ao amin’izy ireo na lehilahy na vehivavy “izay nijaly niaraka tamin’i Kristy sy nomem-boninahitra niaraka Taminy, ary manolotra ho an’ny mpino ny oha-piainan’izy ireo izay nitarika azy rehetra ho any amin’ny Ray amin’ny alalan’i Kristy, ary amin’ny mahamendri-balisoa azy ireo, no ahazoan’ny Fiangonana ny soa avy amin’Andriamanitra”⁵¹ L 104; jer. L 108 sy 111..

Ny misterin’i Kristy, ny Fahatongavany ho nofo sy ny Pakany, izay ankalazaintsika amin’ny Eokaristia, singanina manokana ny amin’ny fiangonana alahady, dia maninteraka sy manova endrika ny fotoana isan’andro amin’ny alalan’ny fankalazana amin’ny Vavaka isan’Andro, “Fankalazana an’Andriamanitra isan’andro”⁵² jer. L IV, 83-101.. Izany fankalazana izany, tsy mivaona amin’ny hafatrafatry ny apôstôly ny amin’ny hivavahana lalandava⁵³ jer. 1 Tes 5,17; Efez 6,18., “no natambatra mba hanamasinana ny fisosan’ny andro sy ny alina amin’ny fiderana an’Andriamanitra”⁵⁴ L 84.. Izy no “vavaky ny daholobe ao amin’ny Fiangonana”⁵⁵ L 98. izay amin’izany ny mpino (mpandraharaha voahosotra, relijiozy ary lahika) no manatanteraka ny maha-mpisorona manjaka ny vita batemy. Rahefa ankalazaina “araka ny fomba ankatoavin’ ”ny Fiangonana ny Vavaka isan’Andro, “dia tena feon’ilay Ampakarina mihitsy izay miantefa amin’ilay Mpampakatra azy ; ary azo lazaina koa hoe vavaka amin’ny Ray ataon’i Kristy miaraka amin’ny Vatany”⁵⁶ L 84..

Voatokana hanjary ho vavaky ny Vahoakan’Andriamanitra manontolo ny Vavaka isan’Andro. “Ny Tenan’i Kristy mihitsy no manohy ny anjara raharaha maha-mpisorona Azy amin’ny alalan’ny Fiangonany”⁵⁷ L 83., amin’ny Vavaka isan’andro ; mandray anjara amin’izany ny tsirairay, arakaraka ny toerana misy azy eo amin’ny Fiangonana sy ny toe-java-miseho eo amin’ny fiainany : ny Pretra, araka ny fanoloran-tenany amin’ny andraiki-panompoana ara-pastôraly, satria voantso izy hazoto amin’ny fivavahana sy amin’ny asa fanompoana ny Teny⁵⁸ jer. L 86; 96; RFP 5.; ny relijiozy lehilahy sy vehivavy, araka ny fanomezam-pahasoavan’ny fanokanam-piainan’izy ireo⁵⁹ jer. L 98.; ny kristianina rehetra, araka izay fahafahan’izy ireo manao izany : “Ny mpitondra ny Vahoakan’Andriamanitra dia hitandrina, mba hankalazaina miaraka ao am-piangonana, ireo Fotoam-bavaka lehibe, indrindra ny Vavaka hariva, ny alahady ary ny andro fety manetriketrika. Amporisihana ny samy lahika hanao vavaka fankalazana an’Andriamanitra isan’andro, na miaraka amin’ny Pretra, na rahefa izy samy izy miara-mivory, na izy irery aza”⁶⁰ L 100..

Tsy ny mampirindra ny feo miaraka amin’ny fo izay mivavaka ihany no takìna amin’ny mankalaza ny Vavaka isan’Andro, fa koa “ny manao izay ahazoana fahalalana be dia be momba ny litorzia sy ny Baiboly, indrindra ny salamo”⁶¹ L 90..

Ny antsa sy ny litanian’ny Vavaka isan’Andro dia manatsofoka ny vavaka salamo ao anatin’ny fotoanan’ny Fiangonana, amin’ny fanambaràna ara-panehoana an’ohatra ny fotoana ao anatin’ny iray andro, ny taona litorzika na ny fety ankalazaina. Fanampin’izany, ny famakiana ny Tenin’ Andriamanitra isaky ny Fotoam-bavaka (miaraka amin’ny valin-kira na ny sasin-kira izay manaraka izany), ary, amin’ny Fotoam-bavaka sasany, ny famakiana ny bokin’ny Aba sy ny mpampianatra ara-panahy, no manambara lalindalina kokoa ny dikan’ny mistery ankalazaina, manampy amin’ny fahalalana ny salamo sy manomana amin’ny vavaka am-po tsy miloa-bava. Ny famakiana ny tenin’Andriamanitra (lectio divina), izay ao no vakina sy dinihina ny Tenin’Andriamanitra mba ho zary vavaka, dia miorim-paka araka izany amin’ny fankalazana litorzika.

Ny Vavaka isan’Andro, izay toy ny fitohizan’ny fankalazana ny Eokaristia, dia tsy manavaka fa mitaky amin’ny fomba mifameno ny fitiavam-bavaka samihafa ataon’ny Vahoakan’Andriamanitra, singanina manokana ny fitsaohana sy ny fanajana am-bavaka ny Sakramenta Masina.

Tsy voafehy amin’ny toerana iray manokana, ny fivavahana amin’ny “fanahy sy ny fahamarinana” (Jo 4,24), araka ny Fanekem-pihavanana Vaovao. Masina ny tany tontolo ary nankinina amin’ny zanak’olombelona. Ny voalohany, raha miangona amin’ny toerana iray ny mpino, dia izy ireo no “vato velona”, miangona mba “hanangana trano ara-panahy” (1 Pi 2,5). Ny Vatan’i Kristy nitsangan-ko velona no tempoly ara-panahy izay ao no ipoiran’ny loharano velona miboiboika. Noho isika voakambana amin’i Kristy amin’ny alalan’ny Fanahy Masina, dia “isika no tempolin’ Andriamanitra velona” (2 Kôr 6,16).

Rahefa tsy voasakantsakana ny fampiasana ny fahazoa-mivavaka an-kalalahana⁶² jer. DH 4., dia afaka manorina trano lehibe natokana hanompoana an’ Andriamanitra amin’ny vavaka, ny kristianina. Tsy toeram-pivoriana tsotra fotsiny ireny fiangonana hita maso ireny, fa mampahafantatra sy mampiseho ny Fiangonana velona eo amin’io toerana io, izay fonenan’ Andriamanitra miaraka amin’ny olombelona tafahavana sy tafaray ao amin’i Kristy.

“Ny trano fivavahana izay ao ny Eokaristia no ankalazaina sy tahirizina, izay ao ny mpino no miangona, izay ao ny Zanak’Andriamanitra Mpamonjintsika no atolotra ho antsika eo amin’ny ôtely fanaovan-tsorona, dia hajaina mba ho fanohanana sy ho fankaherezana ny kristianina; tokony ho tsara tarehy sy sahaza ny fivavahana mbamin’ny fankalazana ny Eokaristia io trano io”⁶³ RFP 5; jer L 122-127.. Ao amin’io “tranon’ Andriamanitra io”, ny fahamarinana sy ny firindran’ny famantarana izay manorina azy dia tsy maintsy maneho an’i Kristy izay eo sy miasa ao amin’io toerana io⁶⁴ jer. L 7. :

Ny ôtelin’ny Fanekem-pihavanana Vaovao dia ny Hazofijalian’ny Tompo⁶⁵ jer. Heb 13,10. izay avy eo no ipoiran’ny sakramentan’ny misterin’ny Paka. Eo ambonin’ny ôtely izay ivon’ny trano fiangonana, no mahatonga ny fisiana eo ny soron’ny Hazofijaliana amin’ny alalan’ny famantarana ara-tsakramenta. Ny ôtely koa no Latabatry ny Tompo, izay eo amin’izany no anasana ny Vahoakan’ Andriamanitra hihinana⁶⁶ jer. IGMR 259.. Ao amin’ny litorzia sasantsasany Tatsinanana, ny ôtely koa no fanehoana an’ohatra ny Fasana (maty tokoa sy nitsangan-ko velona tokoa i Kristy).

Ny tabernakla dia tsy maintsy apetraka “ao am-piangonana eo amin’ny toerana mendrika indrindra, ombam-panajana lehibe indrindra”⁶⁷ MFMF — Mysterium fidei.. Ny fahamboniana, ny fahazoana mampiasa ary ny fahazoana antoka ny tabernakla misy ny Eokaristia⁶⁸ jer. L 128. dia tokony hampirisika sy hampandroso ny fitsaohana ny Tompo izay tena eo tokoa ao amin’ny Sakramenta Masin’ny ôtely. Ny diloilo masina (myron), izay ny fanosorana no famantarana ara-tsakramenta amin’ny fitomboky ny fanomezana ny Fanahy Masina, araka ny lovam-panahy, dia tahirizina sy hajaina eo amin’ny toerana azo antoka misy ny toerana masina. Azo ampiarahina ao ny diloilon’ny katekomena sy ny an’ny marary.

Ny seza fiketrahan’ny Eveka (cathèdre) na ny fitoeran’ny Pretra dia “tokony hampiseho ny anjara raharahan’ilay izay miandraikitra ny fiangonana sy mitarika ny fivavahana”⁶⁹ IGMR 271.. Ny polipitra : “Ny fahambonian’ny Tenin’Andriamanitra dia ilana toerana manokana ao am-piangonana izay manampy amin’ny fitoriana izany Teny izany, ka eny no itodihan’ny mason’ny mpino sy ifantohan’ny saina aman’eritreriny, mandritra ny Fankalazana ny Tenin’Andriamanitra”⁷⁰ IGMR 272..

Manomboka amin’ny Batemy ny famoriana ny Vahoakan’Andriamanitra ; noho izany, ny fiangonana dia tokony hanana toerana fankalazana ny Batemy (toerana fanaovana batemy) sy hanampy amin’ny fahatsiarovana ny toky nomena tamin’ny Batemy (rano voahasina). Mitaky fivalozana ny fanavaozam-piainana ny Batemy. Noho izany, ny trano fiangonana dia tokony ho sahaza ny fanehoam-panenenana sy ny fandraisana ny famelan-keloka, ka mila toerana sahaza amin’ny fandraisana ny mpivalo. Ny fiangonana koa dia tokony ho toerana malalaka izay mahasarika ho amin’ny fanombenan-tsaina sy ho amin’ny vavaka tsy miloa-bava izay manohy sy mampiditra ao anaty ny vavaka Fisaorana lehibe.

Farany, mirakitra hevitra momba ny any am-parany any ny fiangonana. Mba hidirana ao an-tranon’Andriamanitra, tsy maintsy mandingana ny tokonana, izay fanehoana an’ohatra ny fandalovan’ny tontolo voaratran’ny fahotana ho amin’ny tontolon’ny Fiainam-baovao iantsoana ny olombelona rehetra hankao. Ny fiangonana hita maso no maneho an’ ohatra ny tranon’ny Ray izay mankany no izoran’ny Vahoakan’ Andriamanitra ary ao ny Ray no “hamafa ny ranomaso rehetra amin’ny mason’izy ireo” (Apôk 21,4). Noho izany koa no maha-tranon’ny zanak’Andriamanitra rehetra ny fiangonana, mivoha midanadana sy mpandray olona.

Nanomboka tamin’ny Ankohonam-piangonana voalohany tao Jerosalema ka mandra-pahatongan’ny Fiverenan’i Kristy amim-boninahitra amin’ny farandro, na aiza na aiza, dia ny misterin’ny Paka iray ihany no ankalazain’ ireo Fiangonan’Andriamanitra tsy mivadika amin’ny finoana apôstôlika. Iray ihany ny mistery ankalazaina amin’ny litorzia, fa ny endriky ny fankalazana azy no maro samihafa.

Tsy hita noanoa ny haren’ny misterin’i Kristy, hany ka tsy misy lovam-panahy litorzika na dia iray aza afaka hahatapitra ny fanehoana izany. Ny tantaran’ny fisehoana amam-pivelaran’ireny fombam-pivavahana ireny dia manaporofo fifamenoana mampitolagaga. Rahefa niaina ireny lovam-panahy litorzika ao anatin’ny fiombonana amin’ny finoana sy ny sakramentan’ny finoana iombonana ireny ny Fiangonana samihafa, dia nanjary nitombo harem-panahy tao amin’izy ireo samy izy ireo izany ary nitombo tao anatin’ny tsy fivadihana amin’ny Lovam-pampianarana sy amin’ny fanirahana iombonan’ny Fiangonana manontolo¹ jer. EN 63-64..

Ny lovam-panahy samihafa ara-litorzia dia nipoitra arakaraka ny fanirahana ny Fiangonana ihany. Ireo Fiangonana iray faritra ara-jeôgrafia sy ara-kolontsaina dia tonga mankalaza ny misterin’i Kristy amin’ny alalan’ny fanehoan-tandindona hafa kely, nasiana endrika ara-kolontsaina : ao amin’ny lovam-panahin’ny tahirim-pinoana² jer. 2 Tim 1,14., eo amin’ny fanehoana an’ ohatra litorzika, eo amin’ny fandaminana ny fiombonana maha-mpiray tam-po ara-pinoana, eo amin’ny fahaizana amam-pahalalana ara-teôlôjian’ny mistery ary eo amin’ny môdelim-pahamasinana. Amin’izany, i Kristy, Fahazavana sy Vonjin’ny firenen-drehetra, no asehon’ny fiainana litorzikan’ny Fiangonana iray, amin’ny vahoaka sy amin’ny kolontsaina izay amin’izany no anirahana azy ary ao amin’izany izy no miorim-paka. Katôlika ny Fiangonana, ka vitany ny mampiditra manontolo ao anatin’ny maha-iray azy, ny harena ara-kolontsaina rehetra tena izy, amin’ny fanadiovana an’ireny³ jer. FF 23; EK 4..

Ny lovam-panahy litorzika, na fombam-pivavahana, ampiasaina ankehitriny ao amin’ny Fiangonana, dia ny fombam-pivavahana latinina (voalohany indrindra ny fombam-pivavahana rômanina, fa eo koa ireo fombam-pivavahan’ny Fiangonana sasany eo an-toerana toy ny fombam-pivavahana ambrôzianina, na ny fombam-pivavahan’ireo fikambanan-drelijiozy sasany) sy ny fombam-pivavahana bizantinina, aleksandrinina na kôpta, siriàka, armenianina, marônita ary kaldeanina. “Amin’ny fankatoavana amim-pitokiana ny lovam-panahy, ambaran’ny Kônsily masina fa ny Fiangonana Reny masina dia mihevitra ny satam-pivavahana rehetra nankatoavina ara-dalàna ho mitovy zo aman-kasina, ary tiany, ho an’ny hoavy, ny mitahiry ireny sy mampiroborobo ireny amin’ny fomba rehetra”⁴ L 4..

Noho izany, tokony hifanandrify amin’ny toetra mampiavaka ny firenena samihafa sy ny kolontsainy, ny fankalazana amin’ny litorzia⁵ jer. L 37-40.. Mba “hahafantaran’ny firenena rehetra” ny misterin’i Kristy, “ka hitarihana azy ireo hanaiky ny finoana” (Rôm 16,26), dia tokony hotorìna, hankalazaina ary hivelomana ao amin’ny kolontsaina rehetra io misteriny io, saingy tsy foanana akory ireny kolontsaina ireny fa havotana sy hotanterahina amin’ny alalany⁶ jer. CT 53.. Miaraka sy amin’ny alalan’ny kolontsaina maha-olombelona an’ireo vahoaka be zanak’Andriamanitra, kolontsaina nozakain’i Kristy ao Aminy sy novàny endrika, no hanatonan’izy ireo eo akaikin’ny Ray, mba hankalaza Azy, ao amin’ny Fanahy iray ihany.

“Amin’ny litorzia, indrindra ny an’ny Sakramenta, dia misy ampahany tsy azo ovàna - satria fanorenana avy amin’Andriamanitra izany –, izay ny Fiangonana no mpitahiry, sy ampahany maro azo ovàna, izay ananan’ny Fiangonana fahefana, ary indraindray aza ananany adidy, ny mampisahaza azy amin’ny kolontsain’ny firenena nitorìna ny Evanjely tsy ela”⁷ Joany Paoly II, l. ap."Vicesimus quintus annus" 16; jer. L 21..

“Ny faha-samihafa ara-litorzia dia mety ho loharanon-karem-panahy, mety koa hahatonga fifanolanana, na tsy fifankahazoan’ny andaniny sy ny ankilany, na ho fisaraham-bazana mihitsy aza. Ao amin’ity sehatra ity, dia mazava fa tsy tokony hanimba ny maha-iray ny faha-samihafa. Tsy mety ho voazava izy raha tsy ao anatin’ny fifikirana amin’ny finoana iombonana, amin’ireo famantarana ara-tsakramenta izay noraisin’ny Fiangonana tamin’i Kristy, ary amin’ny fiombonana amin’ny ambaratongam-pitondrana. Ny fampisahaza amin’ireo kolontsaina dia mitaky fiovàn’ny fo, ary, raha ilaina, fialana amin’ny fomban-drazana tsy afa-miaraka amin’ny finoana katôlika”⁸ Joany Paoly II, l. ap. "Vicesimus quintus annus" 16..