2. Ny fiekem-pinoana kristianina

Izay miteny hoe “Izaho mino”, dia milaza hoe “Izaho mifikitra amin’izay inoantsika”. Ny fiombonam-pinoana dia ilana fiteny iombonana ilazana ny finoana, mametra-pitsipika ho an’ny rehetra ary mampiray ao amin’ny fiekem-pinoana iray ihany.

Hatrany am-piandohana ny Fiangonana apôstôlika no efa nanambara sy nampita ny finoany tamin’ny rijan-teny fohy sy mametra-pitsipika ho an’ny rehetra¹ jer. Rôm 10,9; 1 Kôr 15,3-5; sns.. Fa vetivety ihany dia efa tian’ny Fiangonana ny nanangona ny votoatim-pinoany tamin’ny famintinana voarindra sy voatohitohy, natokana indrindra ho an’ny mpangataka batemy :

Tsy araka ny hevitr’olombelona no nanaovana io famintinam-pinoana io, fa nangonina tamin’izay mavesa-danja indrindra avy amin’ny Soratra Masina manontolo, mba hanomezana feno ny fampianaram-pinoana tokana. Ary toy ny voatsinapy izay misy rantsankazo maro be ao amin'ny voany kely faran’ izay bitika ao io famintinam-pinoana io, izay mirakitra amin’ny teny vitsivitsy ny fahalalana manontolo ny tena fitiavam-bavaka marina raketin’ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao² Md Cyrille de Jérusalem, catech. ill. 5,12..

Izao avy no iantsoana io famintinam-pinoana io : “fiekem-pinoana”, noho izy famintinana ny finoana ambaran’ny kristianina ampahibemaso ; “Izaho mino”, noho ny fomba mahazatra noraisina tamin’ny teny fanombohana azy hoe : “Izaho mino”; ary : “Sembolin’ny finoana”.

Ny teny grika symbolon dia midika hoe antsasa-javatra iray novakìna (ohatra : fitomboka iray), izay aseho ho mari-pifamantarana. Atambatra ireo sila-javatra ireo mba hanamarinana ny maha-izy manokana an’ilay mitondra izany. Noho izany, ny sembolin’ny finoana no mari-pifamantarana amam-piombonan’ny samy mpino. Manaraka izany, ny symbolon dia enti-milaza fanangonana, fanatambarana na filazana ambangovangony. Noho izany, ny Sembolin’ny finoana no amboaran’ny votoatim-pahamarinan’ny finoana. Izany no mahatonga azy ho fanovozana voalohany sady fototry ny katesezy.

Amin’ny fandraisana ny Batemy no anaovana ny “fiekem-pinoana” voalohany. Ny “sembolin’ny finoana” aloha dia semboly fanao amin’ny Batemy. Noho ny Batemy omena “amin’ny Anaran’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina” (Mt 28,19), dia tononina tsirairay araka ny raki-keviny momba ireo Olona telon’ny Trinite Masina, ireo fahamarinam-pinoana nambara ampahibemaso tamin’ny Batemy.

Araka izany, mizara telo ny Semboly : Voalohany, ny “momba ny Olona voalohany-Andriamanitra sy ny tsanganasam-pahariany mahatalanjona ; avy eo, ny momba ny Olona faharoa-Andriamanitra sy ny misterim-panavotany ny olombelona ; farany, ny momba ny Olona fahatelo-Andriamanitra, loharano sy foto-piandohan’ny fanamasinana antsika”³ Kat. R. 1, 1, 4.. Ireo izany no “toko telon’ny fitomboka anamarihana antsika (amin’ny Batemy)”⁴ Md Irénée, dem. 100..

“Miavaka ireo fizarana telo ireo na dia mifamatotra amin’izy samy izy aza ny semboly. Araka ny fampitahana nampiasain’ny Aban’ny Fiangonana matetika, dia antsointsika hoe andalana izy ireo. Satria, toy ny amin’ny rantsambatantsika ihany, misy ny tonon-taolana sasany izay mampiavaka azy sy mampisaraka azy, dia toy izany, amin’io fiekem-pinoana io, rariny sy hitsiny ny nanomezana anarana hoe andalana amin’ny marina izay tsy maintsy inoantsika manokana sy amin’ny fomba miavaka”⁵ Kat. R. 1,1, 4.. Araka ny lovantsofina tranainy efa nohamarinin’i Md Ambroise, dia fomba fanao mahazatra koa ny manisa ho andalana roa ambin’ny folo ny Izaho mino, ho fanehoana an’ohatra ny fitambaram-pinoana apôstôlika amin’ny isan’ny apôstôly⁶ jer. symb. 8..

Maro ny fiekem-pinoana na sembolin’ny finoana teny am-pamakivakiana ny taonjato nifandimby teny, ho fanomezam-baliny ny filana tamin’ny fotoan-tsamihafa : ny sembolin’ny Fiangonana apôstôlika sy tranainy samihafa⁷ jer. DS 1-64DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., ny Semboly “Quicumque”, antsoina hoe Sembolin’i Md Athanase⁸ jer. DS 75-76DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., ny fiekem-pinoana avy amin’ny Kônsily sasantsasany (Tolède⁹ DS 525-541DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.; Latran¹⁰ DS 800-802DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.; Lyon¹¹ DS 851-861DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.; Trente¹² DS 1862-1870DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.) na avy amin’ny Papa sasantsasany, tahaka izany ny “Fides Damasi”¹³ jer. DS 71-72DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. na ny “Fiekem-pinoan’ny Vahoakan’Andriamanitra” [SPF] nataon’i Paoly VI (1968)¹⁴ SPFSPF — Sollemnis Professio fidei (Credo of the People of God)..

Tsy misy na dia iray aza semboly, teo amin’ny dingam-piainana samihafa ny Fiangonana, azo heverina hoe lany andro sy tsy ilaina. Manampy antsika hahatratra sy handalina amin’izao fotoana izao ny finoana hatramin’izay ao amin’ny famintinana samihafa efa natao izy ireny. Amin’ireny sembolin’ny finoana rehetra ireny, anankiroa no mitana toerana manokana eo amin’ny fiainan’ny Fiangonana :

Ny Sembolin’ny apôstôly, izay izany no iantsoana azy satria azo heverina ara-drariny ho famintinana azo antoka ny finoan’ny apôstôly. Izy no semboly tranainy fanao amin’ny Batemy tao amin’ny Fiangonan’i Rôma. Avy amin’ izao ny fahefana lehibe ananany : “Izy no semboly tazonin’ny Fiangonana rômanina, dia izay nanapahan’i Piera, ilay voalohany amin’ny apôstôly, sy izay namoahany didim-pitsaràna iombonana”¹⁵ Md Ambroise, symb. 7..

Ny Semboly antsoina hoe Nicée-Constantinople, izay manana ny fahefany lehibe noho izy navoaka avy tamin’ireo Kônsily ekiomenika roa voalohany (taona 325 sy 381). Mbola iombonana izany mandraka ankehitriny, ao amin’ireo Fiangonana lehibe rehetra any Atsinanana sy any Andrefana.

Ny famelabelarantsika ny finoana, dia hanaraka ny Sembolin’ny apôstôly, izay azo lazaina fa “katesizy rômanina tranainy indrindra”. Ny fanazavana anefa dia hofenoina amin’ny raki-kevitra tsy tontan’ny ela, tovozina avy ao amin’ny Sembolin’i Nicée-Constatinople, izay matetika mazavazava kokoa sy vita an-tsipiriany kokoa.

Toy ny tamin’ny andron’ny Batemintsika, fony nankinina tamin’ny “fitsipi-pampianarana” (Rôm 6,17) ny fiainantsika manontolo, dia raisontsika ny sembolin’ny finoantsika izay manome ny fiainana. Ny mamerimberina amim-pinoana ny Izaho mino, dia miditra amin’ny fiombonana amin’Andriamanitra Ray, Zanaka sy Fanahy Masina, midika hoe miditra koa amin’ny fiombonana amin’ny Fiangonana manontolo izay mampita amintsika ny finoana ary ao anatin’izany no inoantsika fa :

Io Semboly io no fitomboka ara-panahy, izy no fandinindiniky ny fontsika sy fiarovana eo lalandava, izy marina tokoa no raki-tsarobidin’ny fanahintsika ¹⁶ Md Ambroise, symb. 1..

Ny fiekem-pinoantsika dia manomboka amin’Andriamanitra, satria Andriamanitra no “ilay Voalohany sy ilay Farany” (Iz 44,6), ilay Fiandohana sy ilay Fiafaran’ny zavatra rehetra. Manomboka amin’Andriamanitra Ray, ny Izaho mino, satria ny Ray no Olona Voalohany-Andriamanitra ao amin’ ny Trinite Masina Indrindra ; manomboka amin’ny fahariana ny lanitra sy ny tany ny Sembolintsika, satria ny fahariana no fiandohana sy fototry ny tsanganasa rehetra an’Andriamanitra.

“Izaho mino an’Andriamanitra” : io teny fanamafisana voalohany amin’ny fiekem-pinoana io no lehibe indrindra koa. Ny Semboly manontolo dia miteny momba an’Andriamanitra, ary raha miteny momba ny olombelona sy izao tontolo izao koa izy, dia nataony mifandray amin’Andriamanitra izany. Ny andalana rehetra amin’ny Izaho mino dia miankina avokoa amin’ilay voalohany, sahala amin’ny didy rehetra izay manazava ny didy voalohany. Ireo andalana hafa, dia mampahalala tsaratsara kokoa antsika an’Andriamanitra araka ny nanambaràny ny Tenany miandalana tamin’ny olombelona. “Ny ataon’ny mpino aloha izany dia ny manambara ampahibemaso ny finoany an’Andriamanitra”¹⁷ Kat. R. 1, 2, 6..

Ireo teny ireo no anombohana ny Sembolin’i Nicée-Constantinople. Ny fiekena ny maha-Tokana an’Andriamanitra, izay manana ny fakany amin’ny Fanambaràn’ Andriamanitra ao amin’ny Fanekem-pihavanana Taloha, dia tsy azo sarahina amin’ ny an’ny fisian’Andriamanitra sady fototra rahateo koa. Tokana Andriamanitra : tsy misy afa-tsy iray ihany Andriamanitra : “Ny finoana kristianina dia miaiky fa iray ihany Andriamanitra, amin’ny fomba aman-toetra, amin’ny fisia-maha-izy, ary amin’ny foto-pisiana”¹⁸ Ibid., 1, 2, 8..

Tamin’i Israely, ilay voafidiny, dia nanambara ny Tenany Andriamanitra fa Tokana Izy : “Mihainoa, ry Israely ! Ny Tompo Andriamanitsika no Tompo Tokana. Ho tia ny Tompo Andriamanitrao ianao, amin’ny fonao manontolo, amin’ny tenanao manontolo, amin’ny herinao manontolo” (Det 6,4-5). Tamin’ny alalan’ny mpaminany no niantsoan’Andriamanitra an’i Israely sy ny firenena rehetra hitodika any Aminy, ilay Tokana : “Mitodiha aty Amiko ianareo, dia ho voavonjy, ianareo rehetra mponin’ny tany, fa Izaho no Andriamanitra, ary tsy misy hafa (…). Eny, ny lohalika rehetra hilefitra eo anoloako, ny lela rehetra hianiana Amiko hoe : ao amin’Andriamanitra irery no misy ny fahamarinana sy ny hery” (Iz 45,22-24)¹⁹ jer. Filip 2,10-11..

Ny Tenan’i Jesoa dia manamafy fa Andriamanitra no “hany Tompo tokana” ary tokony hotiavin’ny olona “amin’ny fony manontolo, amin’ny fanahiny manontolo, amin’ny sainy manontolo ary amin’ny heriny manontolo”²⁰ jer. Mk 12,29-30. Izy. Notarihiny koa ny sain’ny olona, hahatakatra fa Izy Tenany dia “Tompo”²¹ jer. Mk 12,35-37.. Ny miaiky fa “i Jesoa no Tompo”, dia toetra mampiavaka ny finoana kristianina. Tsy mifanohitra amin’ny finoana an’Andriamanitra Tokana izany. Ny mino ny Fanahy Masina “ho Tompo sy manome ny Aina” dia tsy manisika fisaraham-bazana na dia kely akory aza ao amin’ilay Andriamanitra tokana :

Mino mafy isika ary manamafy amim-pahatsorana, fa tsy misy afa-tsy tokana Andriamanitra marina, tsy misy fetra sy tsy miova, tsy takatry ny saina, Mahefa ny zavatra rehetra sy tsy hay ambara, Ray sy Zanaka sy Fanahy Masina : Olona Telo, fa Foto-pisiana iray, Fisia-maha-izy iray na Fomba aman-Toetra iray tsotra tanteraka ²² Kôns. Latran IV: DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Tamin’i Israely vahoakany Andriamanitra no nanambara ny Tenany tamin’ny fampahafantarana azy ireo ny anarany. Ny anarana dia milaza ny foto-pisiana, ny maha-izy manokana ny olona ary ny dikan’ny fiainany. Manana ny anarany Andriamanitra, fa tsy hoe hery tsy fantatra anarana. Ny milaza ny anarany, dia mampahalala ny Tenany amin’ny hafa ; izany hoe toy ny manolo-tena ihany ho azo atonina, ho afaka fantarina lalindalina kokoa sy ho azo antsoina, amin’izy tenany mihitsy.

Nanambara ny Tenany miandalana sy tamin’ny anarana samihafa tamin’ny vahoakany Andriamanitra, kanefa ny fanambaràn’Andriamanitra ny anarany tamin’i Môizy fony Izy niseho taminy teo amin’ny kirihitra nirehitra, fiandohan’ny Eksaody sy ny fanekem-pihavanana teo Sinaia, no nampiharihary ny fanambaràna fototra ho an’ny Fanekem-pihavanana Taloha sy Vaovao.

Nantsoin’Andriamanitra i Môizy avy eo afovoan’ny kirihitra nirehitra nefa tsy levona. Hoy Andriamanitra taminy : “Izaho no Andriamanitry ny rainao, Andriamanitr’i Abrahama, Andriamanitr’i Isaaka ary Andriamanitr’i Jakôba” (Eks 3,6). Andriamanitra dia Andriamanitr’ireo razambe, Izy no niantso sy nitari-dalana ny patriarka tao anatin’ny fivezivezen’izy ireo. Izy no ilay Andriamanitra tsy mivadika sy mangoraka, izay mahatsiaro azy ireo sy ny fampanantenany ; tonga Izy mba hanafaka amin’ny fanandevozana ny taranak’izy ireo. Izy no Ilay Andriamanitra tsy voafehin’ny elanelana sy ny fotoana, ka mahavita izay ataony sy izay tiany, sy hampiasa ny Fahefany tsy manam-petra ho fahatanterahan’io fandaharana io.

Andriamanitra, tamin’ny nanambaràny ny Anarany mifono mistery hoe YHWH, izay mety hanana hevitra hoe : “Izaho no Ilay Izy” na : “Izaho no Ilay Misy” na koa “Izaho no Izaho”, dia nilaza hoe : Iza moa Izy ary Anarana toy inona no tsy maintsy hiantsoana Azy. Mifono mistery izany Anaran’ Andriamanitra izany, tahaka ny maha-mistery an’Andriamanitra. Sady Anarana nambara izy io, no tahaka ny Anarana nolavina tsy ho lazaina, ary amin’izany koa no anehoany tsaratsara kokoa an’Andriamanitra araka ny maha-Izy Azy, mihoatra lavitra noho izay rehetra mety ho takatry ny saintsika na lazaintsika : Izy no Ilay “Andriamanitra miafina” (Iz 45,15) tsy hay ambara ny Anarany²³ jer. Mpits 13,18., ary Izy no Ilay Andriamanitra izay manakaiky ny olombelona :

Tamin’ny nanambaràn’Andriamanitra ny Anarany no nanambaràny niaraka tamin’izay koa ny tsy fivadihany lalandava sy mandrakizay, sady marim-pototra ho an’ny lasa (“Izaho no Andriamanitry ny rainao”, Eks 3,6) no marim-pototra ho an’ny hoavy (“Homba anao Aho”, Eks 3,12). Ilay Andriamanitra manambara ny Anarany ho “Ilay Misy” dia manambara ny Tenany ho ilay Andriamanitra eo lalandava, manatrika akaiky ny vahoakany, mba hamonjy azy.

Manoloana ny fisehoam-pisiana manintona sy mifono misterin’ Andriamanitra no ahatsapan’ny olona ny maha kely sy bitika azy. Manoloana ny kirihitra nirehitra, nanala ny kapany i Môizy ary nanarona ny tarehiny²⁴ jer. Eks 3,5-6. teo anatrehan’ny Fahamasinan’Andriamanitra. Manoloana ny Voninahitr’ Andriamanitra masina tsy manam-petra, hoy i Izaia: “Loza ho ahy, very aho! Fa olona maloto molotra aho” (Iz 6,5). Manoloana ny famantaran’ Andriamanitra izay notanterahin’i Jesoa, hoy i Piera : “Mialà amiko Tompo, fa mpanota aho” (Lk 5,8). Masina Andriamanitra, ka afaka mamela heloka ny olombelona izay mahatsapa ny maha mpanota azy eo anoloany : “Tsy hanampatra ny firehetan’ny hatezerako Aho (…) fa Andriamanitra Aho, fa tsy olombelona ; eo afovoanao Izaho no ilay Masina” (Ôs 11,9). Hilaza toy izany koa i Joany apôstôly : “Eo anoloany no hampitoniantsika ny fontsika, raha manameloka antsika ny fontsika, satria lehibe noho ny fontsika Andriamanitra, ary mahalala ny zavatra rehetra Izy” (1 Jo 3,19-20).

Tsy manonona ny Anaran’Andriamanitra mihitsy ny vahoaka Israely, ho fanajany ny fahamasinan’Andriamanitra. Ny anarana nambara, amin’ny famakiana ny Soratra Masina, dia nosoloina ny anaram-piantsoana an’Andriamanitra hoe “Tompo” (Adonaï amin’ny teny hebrio, Kyrios amin’ny teny grika). Amin’izany fiantsoana izany no hankalazana ny maha-Andriamanitra an’i Jesoa : “I Jesoa no Tompo”.

Nihaino ny fanelanelanan’i Môizy Andriamanitra, taorian’ny fahotan’i Israely izay niodina Taminy tamin’ny fitsaohana ny zanak’omby volamena²⁵ jer. Eks 32., ary nanaiky handeha eo afovoan’ilay vahoaka mpivadika : tamin’izany no nanehoany ny fitiavany²⁶ jer. Eks 33,12-17.. Novaliany ny fangatahan’i Môizy te hahita maso ny Voninahiny : “Hampandaloviko eo anatrehanao ny hatsaram-poko manontolo [hatsarana], ary hotononiko eo anatrehanao ny Anaran’i YHWH” (Eks 33,18-19). Dia nandalo teo anatrehan’i Môizy ny Tompo sy nanonona hoe : “YHWH, YHWH, Andriamanitra malemy fanahy sy mamindra fo, tsy malaky tezitra, manankarem-pahasoavana ary tsy mivadika” (Eks 34,6). Tamin’izay i Môizy no niaiky fa Andriamanitra mamela heloka ny Tompo”²⁷ jer. Eks 34,9..

Ny Anaran’Andriamanitra hoe : “Izaho Ilay Misy” na “Izy Ilay Misy” dia manambara ny tsy fivadihan’Andriamanitra izay “mitahiry ny fahasoavany hatramin’ny taranaka faharivo” (Eks 34,7), na eo aza ny fivadihan’ny olombelona noho ny fahotana sy ny sazy izay sahaza izany. Nanambara Andriamanitra fa “manankarena famindram-po” (Efez 2,4), ary tonga hatramin’ny nanomezany ny Zanany izany. Rahefa hanolotra ny ainy mba hanafaka antsika amin’ny fahotana i Jesoa, dia hanambara fa mitondra ny Anaran’Andriamanitra koa ny Tenany : “Rahefa voasandratrareo ny Zanak’ olona, vao ho fantatrareo fa “Izaho no Izy” (Jo 8,28).

Nandritra ny taonjato nifandimby, ny finoan’i Israely dia afaka namelatra sy nandalina ny harena voarakitra ao amin’ny fanambaràna ny Anaran’ Andriamanitra. Tokana Andriamanitra, tsy misy andriamanitra hafa afa-tsy Izy²⁸ jer. Iz 44,6.. Mihoatra ambony dia ambony noho izao tontolo izao sy ny tantara Izy. Izy no nanao ny lanitra sy ny tany : “Izy ireo levona, Ianao kosa maharitra ; izy rehetra mihatonta toy ny fitafiana (…) fa Ianao kosa maharitra tsy miova ary tsy manam-pahataperana ny taonanao” (Sal 102,27-28). Ao Aminy “tsy misy fiovàna na iray aza, na aloky ny fiovaovàna” (Jak 1,17). Izy no “Ilay Misy” hatramin’ny mandrakizay ka ho mandrakizay, ary amin’izany Izy no maharitra lalandava ho tsy mivadika amin’ny Tenany sy amin’ny fampanantenany.

Ny fanambaràna ny Anarana tsy hay ambara hoe “Izaho no Ilay Misy” àry no mirakitra ny fahamarinana fa Andriamanitra irery ihany no MISY. Tamin’izany lafin-kevitra izany, ny dika tenin’ny Fitopololahy sy ny Lovam-pampianaran’ny Fiangonana nanaraka izany taty aoriana, no efa nahatakatra an-tsaina ny hevitry ny Anaran’Andriamanitra : Andriamanitra no hafenoan’ ny Misy sy ny fahalavorariana rehetra, tsy misy fiandohana sy tsy misy fiafarana. Avy Aminy anefa no nandraisan’ny zavaboary rehetra ny fisian’izy ireo sy ny fananan’izy ireo, Izy irery no isian’ny tenany ihany ary Izy avy amin’ny Tenany ihany no isiany manontolo.

Andriamanitra, “Ilay Misy”, dia nanambara ny Tenany tamin’i Israely fa Ilay “manankarena famindram-po sy fahamarinana” (Eks 34,6). Samy manambara amin’ny fomba mifintina ny haren’ny anaran’Andriamanitra ireo fomba fiteny anankiroa ireo. Ao amin’ny tsanganasany rehetra Andriamanitra no mampiseho ny fahalemem-panahiny, ny hatsaram-pony, ny fahasoavany, ny fitiavany ; nefa koa ny fahatokiany, ny faharetany, ny tsy fivadihany, ny fahamarinany. “Misaotra ny anaranao aho, noho ny fitiavanao sy ny fahamarinanao” (Sal 138,2)²⁹ jer. Sal 85,11.. Izy no Fahamarinana, satria “Andriamanitra dia Fahazavana, ary tsy misy haizina akory ao Aminy” (1 Jo 1,5) ; “Fitiavana” Izy, araka ny ampianaran’i Joany apôstôly izany (1 Jo 4,8).

“Fahamarinana ny foto-piandohan’ny teninao ! Ho mandrakizay ny fahamarinan’ny hevitrao” (Sal 119,160). “Eny, ry Tompo Andriamanitra, Ianao no Andriamanitra, ny teninao no fahamarinana” (2 Sam 7,28) ; izany no mahatonga ny fampanantenan’Andriamanitra ho tontosa lalandava³⁰ jer. Det 7,9.. Fahamarinana rahateo ihany Andriamanitra, tsy mety mamitaka ny teniny. Noho izany, azo atao ny manolo-tena amim-pianteherana tanteraka amin’ny fahamarinana sy amin’ny tsy fivadihan’ny teniny amin’ny zavatra rehetra. Ny fiandohan’ny fahotana sy ny fahalavoan’ny olombelona dia ny laingan’ny mpaka fanahy izay nitarika fisalasalana ny amin’ny Tenin’Andriamanitra, ny amin’ny fahalemem-panahiny ary ny amin’ny tsy fivadihany.

Ny fahamarinan’Andriamanitra no fahendreny izay mibaiko ny filaminana manontolo eo amin’ny zavaboary sy eo amin’ny fitondrana an’izao tontolo izao³¹ jer. Fah 13,1-9.. Andriamanitra izay hany nahary ny lanitra sy ny tany³² jer. Sal 115,15., no hany afaka manome ny fahalalana marina ny zavatra rehetra noarìna, amin’ny fifandraisany Aminy³³ jer. Fah 7,17-21..

Marina koa Andriamanitra rahefa manambara ny Tenany Izy : “fitambaram-pampianarana ny marina” (Mal 2,6) ny fampianarana avy Aminy. Rahefa haniraka ny Zanany eo amin’izao tontolo izao Izy, dia ny “mba hijoro ho vavolombelon’ny Fahamarinana” (Jo 18,37) : “Fantatsika fa tonga ny Zanak’Andriamanitra, ary Izy no nanome antsika ny fahazavan-tsaina, mba hahalalantsika an’ilay Marina” (1 Jo 5,20)³⁴ jer. Jo 17,3..

Teny am-pamakivakiana ny tantarany no nahafahan’i Israely nahita fa tsy nisy afa-tsy antony anankiray no nanambaràn’Andriamanitra ny Tenany taminy, sy nifidianany azy teo anivon’ny firenen-drehetra mba ho Azy : ny fitiavany maimaim-poana³⁵ jer. Det 4,37; 7,8; 10,15.. Ary dia tsapan’i Israely tamin’ny alalan’ny mpaminaniny fa mbola noho ny fitiavana no tsy nitsaharan’Andriamanitra namonjy azy³⁶ jer. Iz 43,1-7., sy ny namindrany fo taminy tamin’ny fivadihany mbamin’ny fahotany³⁷ jer. Ôs 2..

Ny fitiavan’Andriamanitra an’i Israely dia oharina amin’ny fitiavan-dray ny zanany³⁸ jer. ibid., 11. 1.. Mahery kokoa noho ny fitiavan-dreny ny zanany io fitiavana io³⁹ jer. Iz 49,14-15.. Tia ny Vahoakany Andriamanitra, mihoatra noho ny itiavan’ny lehilahy ny malalany⁴⁰ jer. Iz 62,4-5. ; handresy na dia hatramin’ny fivadihana faran’izay ratsy indrindra aza io fitiavana io⁴¹ jer. Ezek 16; Ôs 11. ; ho tonga hatrany amin’ny fanomezana sarobidy indrindra izany : “Tia an’izao tontolo izao Andriamanitra, ka nomeny ny Zanany tokana” (Jo 3,16).

“Mandrakizay” ny fitiavan’Andriamanitra (Iz 54,8) : “Satria mety hihataka ny tendrombohitra ary mety hihozongozona ny havoana, fa ny fitiavako Anao tsy mba hiala” (Iz 54,10). “Fitiavana mandrakizay no itiavako Anao ; izany no antony nampaharetako ny famindram-po Aminao” (Jer 31,3).

Mbola lasa lavidavitra kokoa aza i Md Joany tamin’izy nanamarina hoe : “Andriamanitra dia Fitiavana” (1 Jo 4,8.16) : ny Tenan’Izy Andriamanitra rahateo ihany no Fitiavana. Tamin’ny nanirahan’Andriamanitra ny Zanany Lahitokana sy ny Fanahy Fitiavana, rahefa feno ny fotoana, no nanambaràny ny tsiambaratelony lalina indrindra⁴² jer. 1 Kôr 2,7-16; Efez 3,9-12. : Izy Tenany rahateo ihany dia fifanakalozam-pitiavana mandrakizay : Ray, Zanaka sy Fanahy Masina, ary nanendry antsika Izy mba hiombona anjara amin’izany.

Ny mino an’Andriamanitra Tokana sy ny tia Azy amin’ny maha-Izy Azy manontolo, dia mitera-bokatra tsy hita noanoa ho an’ny fiainantsika manontolo :

Dia ny mahalala ny halehiben’Andriamanitra sy ny fahamboniany : “Eny, lehibe tokoa Andriamanitra fa mihoatra ny fahalalantsika Izy” (Jôba 36,26). Izany indrindra no tsy maintsy “anompoana voalohany”⁴³ Mb Jeanne d’Arc, dictum. an’Andriamanitra.

Dia ny miaina amin’ny fahaiza-misaotra sy mankasitraka : Amin’ny maha- Tokana an’Andriamanitra, dia avy Aminy avokoa izay rehetra maha-isika antsika sy izay rehetra ananantsika : “Inona no anananao ka tsy noraisinao ?” (1 Kôr 4,7). “Inona no havaliko ny Tompo noho ny soa rehetra nataony tamiko ?” (Sal 116,12).

Dia ny mahalala ny firaisan’ny olombelona rehetra sy ny fahamendrehany marina : natao “mitovy endrika sy mifanahaka amin’Andriamanitra” (Jen 1,26) izy rehetra.

Dia ny mampiasa tsara ny zavaboary : ny finoana an’Andriamanitra Tokana no mitondra antsika hampiasa ny zava-drehetra ankoatra Azy, raha toa izany mampanatona antsika Azy, sy mitaona antsika tsy hiraiki-po amin’ izany, raha toa izany mampanalavitra antsika Azy⁴⁴ jer. Mt 5,29-30; 16,24; 19,23-24. :

Ry Tompoko sy Andriamanitro, esory amiko izay rehetra mampanalavitra ahy Aminao. Ry Tompoko sy Andriamanitro, omeo ahy izay rehetra mampanatona ahy Aminao. Ry Tompoko sy Andriamanitro, vahao amin’ny fatotra mamatotra ny tenako aho, mba hanolorako ny tenako manontolo Aminao⁴⁵ Md Nicolas de Flüe, vavaka..

Dia ny matoky an’Andriamanitra amin’ny fisehon-javatra rehetra, na dia amin’ny fahoriana sy ny loza aza. Maneho izany amin’ny fomba mampitolagaga ny vavak’i Mb Terezin’i Jesoa hoe :

Aoka tsy hisy na inona na inona hampiahiahy sy hampitebiteby anao. Aoka tsy hisy na inona na inona hampatahotra sy hampivadi-po anao. Mihelina avokoa izao rehetra izao, fa tsy miova Andriamanitra Ahazoana ny zavatra rehetra ny faharetana. Izay manana an’Andriamanitra tsy ory na inona na inona. Andriamanitra irery ihany dia ampy⁴⁶ Poes. 9..

Natao batemy “amin’ny anaran’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina” (Mt 28,19) ny kristianina. Talohan’izany, novalian’izy ireo hoe “Inoako tokoa” ny fanontaniana intelo izay nangatahana azy ireo hanambara ampahibemaso ny finoan’izy ireo ny Ray, ny Zanaka sy ny Fanahy Masina : “Miorina amin’ny Trinite ny finoan’ny kristianina rehetra”⁴⁹ Md Césaire d’Arles, symb..

Natao batemy amin’ny “anaran’ ” ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina ny kristianina, fa tsy amin’ny “anaran’ ” izy ireo⁵⁰ jer. Fiekem-pinoan’i Papa Vigile tamin’ny 552: DS 415DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. satria tsy misy afa-tsy Andriamanitra tokana, ny Ray Mahefa ny zavatra rehetra sy ny Zanany tokana ary ny Fanahy Masina, dia ny Trinite Masina Indrindra izany.

Ny misterin’ny Trinite Masina Indrindra no mistery foiben’ny finoana sy ny fiainana kristianina. Io no misterin’Andriamanitra ao amin’ny Tenany ihany. Io izany no loharanon’ny mistery hafa rehetra momba ny finoana, fahazavana izay mitsilo azy ireo. Io no fampianarana fototra indrindra sy tsy azo avela indrindra amin’ny “ambaratongam-pahamarinan’ny finoana”⁵¹ jer. DCG 43.. “Ny tantaram-pamonjena manontolo dia tsy hafa, fa tantaran’ny fanabeazan’ Andriamanitra, amin’ny alalan’ny fomba maro sy amin’ny alalan’ny sain’ny olombelona, momba ny Tenany marina sy tokana, Ray, Zanaka sy Fanahy Masina, manambara tena sy mamerim-pihavanana ary miray amin’ny olombelona izay nibirioka noho ny fahotana”⁵² DCG 47..

Amin’ity paragrafy ity, hovelabelarina amin’ny teny fohy ny hoe : fomba ahoana no nanambaràna ny misterin’ny Trinite Sambatra (I) ? Fomba ahoana no nandrafetan’ny Fiangonana ny rijan-tenin’ny fitambaram-pampianaram-pinoana momba io mistery io (II) ? Ary farany, fomba ahoana no nanatanterahan’Andriamanitra Ray tamin’ny fanirahany ny Zanaka sy ny Fanahy Masina, ny “fandaharany feno fitiavana” momba ny fahariana, ny fanavotana ary ny fanamasinana (III) ?

Ny Aban’ny Fiangonana, dia manavaka ny hevitry ny teny hoe Theologia sy ny hoe Oikonomia, ka ny teny voalohany dia ilazana ny misterin’ny fiainana lalina iainan’Andriamanitra-Trinite ; ny faharoa no ilazana ny tsanganasa rehetra ataon’ Andriamanitra izay anambaràny ny Tenany sy ampitàny ny fiainany. Amin’ny alalan’ny Oikonomia no anambaràna amintsika ny Theologia ; raha avadika ny filaza azy, ny Theologia no manazava ny Oikonomia manontolo. Ny tsanganasan’ Andriamanitra dia manambara ny Fisiany ao amin’ny Tenany ihany ; raha avadika ny filaza azy, ny misterin’ny Fisian-tenany lalina no manazava ny fahatakarana ny tsanganasany rehetra. Misy ifanahafany amin’izany ny amin’ny olombelona samy olombelona. Asehon’ny asa amam-pitondran-tenany ny maha-olona ny olona ary arakaraka ny ahalalantsika tsara ny olona iray no ahatakarantsika tsara ny asa amam-pitondran-tenany.

Ny Trinite dia misterin’ny finoana amin’ny dikany ara-bakiteny, iray amin’ ireo “mistery miafina ao amin’Andriamanitra, izay tsy mety ho fantatra raha tsy nambara avy any ambony”⁵³ Kôns. Vatikana I: DS 3015DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Marina fa namela mariky ny fisiana maha-Trinite Azy Andriamanitra tamin’ny tsanganasam-pahariany sy tamin’ny Fanambaràny nandritra ny Testamenta Taloha. Kanefa ny halalin’ny Fisian’ny Tenany maha-Trinite Masina Azy dia anisan’ny mistery tsy takatra amin’ny fahalalan’ny saina fotsiny izao, ary na dia tamin’ny finoan’i Israely talohan’ny Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo sy ny fanirahana ny Fanahy Masina aza.

Fantatra amin’ny antokom-pinoana maro ny fiantsoana an’Andriamanitra ho “Ray”. Matetika, heverina ho “rain’ireo andriamanitra sy ny olombelona” ny maha-Andriamanitra. Tany Israely, antsoina hoe Ray Andriamanitra amin’ ny maha-Mpahary an’izao tontolo izao Azy⁵⁴ jer. Det 32,6; Mal 2,10.. Ray Andriamanitra, fa indrindra noho ny fanekem-pihavanana sy ny fanomezana ny Lalàna tamin’i Israely “zanany lahimatoa” (Eks 4,22). Antsoina koa hoe Rain’ny Mpanjakan’i Israely Izy⁵⁵ jer. 2 Sam 7,14.. Izy indrindra koa no “Rain’ny mahantra”, ny kamboty sy ny mananotena, izay eo ambany fiarovany be fitiavana⁵⁶ jer. Sal 68,6..

Amin’ny fanononanaan’Andriamanitra amin’ny anarana hoe “Ray”, dia ireto toetra roa ireto indrindra no ambaran’ny fiteny ara-pinoana : sady voaloham-piandohan’ny zava-drehetra sy tompom-pahefana ambony tsy taka-polopolorina Andriamanitra, no hatsaram-panahy sy fiahiana ombam-pitiavana amin’ny zanany rehetra. Izany fanehoam-pitiavana maha-Raiamandreny an’Andriamanitra izany dia mety haseho an-tsary koa amin’ny alalan’ny endrika an’ohatra ny reny⁵⁷ jer. Iz 66,13; Sal 131,2. izay manondro bebe kokoa ny maha-ao anaty tanteraka an’Andriamanitra sy ny fifandraisana lalina misy eo Aminy sy ny zavaboariny. Ny fiteny ara-pinoana no manovo araka izany ao amin’ny fahalalana azo tamim-pahazarana maha-olombelona ny ray aman-dreny izay azo lazaina ho solontena voalohan’Andriamanitra ho an’ny olombelona. Kanefa izany fahalalana azo tamim-pahazarana izany, dia milaza koa fa amin’ny maha-olombelona ny ray aman-dreny dia mety diso ary mety hanimba ny endrika maha-ray sy maha-reny azy izy ireo. Koa noho izany, mety ny mampahatsiahy fa Andriamanitra dia mihoatra ambony dia ambony noho ny fanavahan’ny olombelona ny amin’ny maha-lahy sy maha-vavy. Sady tsy lehilahy no tsy vehivavy Izy, fa Andriamanitra. Mihoatra ambony dia ambony koa noho ny maha-ray sy ny maha-reny⁵⁸ jer. Sal 27,10. ny olombelona Izy, sady mijanona ho fiandohana sy ho fetra amin’izany⁵⁹ jer. Efez 3,14-15; Iz 49,15. : tsy misy olona afaka hilaza hoe ray tahaka ny maha-Ray an’ Andriamanitra.

Tamin’ny teny tsy mbola fandre no nanambaràn’i Jesoa fa Andriamanitra dia “Ray” : Tsy izany fotsiny Izy amin’ny maha-Mpahary Azy, fa Ray mandrakizay Izy amin’ny fifandraisany amin’ny Zanany tokana, izay tsy Zanaka mandrakizay raha tsy mifandray amin’ny Ray : “Tsy misy mahalala ny Zanaka afa-tsy ny Ray ; ary tsy misy mahalala ny Ray afa-tsy ny Zanaka sy izay tian’ny Zanaka hanehoana Azy” (Mt 11,27).

Izany no antony ieken’ny apôstôly an’i Jesoa ho “ilay Teny izay tao amin’ Andriamanitra hatramin’ny voalohany ary Andriamanitra mihitsy” (Jo 1,1), ho “endrik’ilay Andriamanitra tsy hita maso” (Kôl 1,15), ho “ilay famirapiratan’ny voninahiny sy sarin’ny fisia-maha-izy ny Tenany” (Heb 1,3).

Eo am-panarahana azy ireo, araka ny lovam-pampianaran’ny apôstôly, dia niaiky ny Fiangonana, tamin’ny taona 325, tao amin’ny Kônsily ekiomenika voalohan’i Nicée, fa “iray fombam-pisia-maha-izy”⁶⁰ DS 125DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. amin’ny Ray ny Zanaka, izany hoe Andriamanitra iray ihany miaraka Aminy. Ny Kônsily ekiomenika faharoa, nivory tao Constantinople tamin’ny taona 381, dia mitazona io fomba fiteny io tamin’ny fandrafetana ny rijan-tenin’ny Fiekem-pinoan’i Nicée, ary niaiky “ilay Zanaka Lahitokan’Andriamanitra, teraky ny Ray talohan’ny taona rehetra, fahazavana avy amin’ny fahazavana, Andriamanitra marina avy amin’Andriamanitra marina, nateraka fa tsy natao, iray fombam-pisia-maha-izy amin’ny Ray”⁶¹ DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Talohan’ny Pakany, nambaran’i Jesoa ny fanirahana ny “Parakleto hafa” (Mpiaro), dia ny Fanahy Masina izany. Efa niasa Izy hatramin’ny fahariana an’izao tontolo izao⁶² jer. Jen 1,2., “niteny tamin’ny alalan’ny mpaminany”⁶³ Sembolin’i Nicée-Constantinople, DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. fahiny, ary izao Izy dia eo anilan’ny mpianatra sy ao amin’izy ireo⁶⁴ jer. Jo 14,17., mba hampianatra azy ireo⁶⁵ jer. Jo 14,26. sy hitarika azy ireo “ho amin’ny marina rehetra” (Jo 16,13). Ny Fanahy Masina izany no nambara ho ilay Olona iray hafa-Andriamanitra raha oharina amin’i Jesoa sy ny Ray.

Ny fiandohan’ny Fanahy Masina hatramin’ny mandrakizay, dia voaseho amin’ny fanirahana Azy teto an-tany. Ny Fanahy Masina izay nirahin’ny Ray tamin’ny anaran’ny Zanaka tao amin’ny apôstôly sy ny Fiangonana, dia nirahin’ny Tenan’Izy Zanaka koa, nony tafaverina teo amin’ny Ray Izy⁶⁶ jer. Jo 14,26; 15,26; 16,14.. Ny fanirahana ny Tenan’Izy Fanahy Masina taorian’ny fanomezam-boninahitra an’i Jesoa⁶⁷ jer. Jo 7,39., dia manambara feno ny misterin’ny Trinite Masina.

Ny finoana apôstôlika momba ny Fanahy Masina, dia nankatoavin’ny Kônsily ekiomenika faharoa tamin’ny taona 381, tao Constantinople : “Mino ny Fanahy Masina isika, izay Tompo sy manome ny aina; avy amin’ny Ray Izy”⁶⁸ DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Amin’izany no aneken’ny Fiangonana ny Ray ho “loharano ipoirana sy fiandohan’ny maha-Andriamanitra manontolo”⁶⁹ Kôns. Tolède VI tamin’ny 638: DS 490DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny fiandohan’ny Fanahy Masina hatramin’ny mandrakizay anefa tsy hoe tsy misy fifamatorany amin’ny an’ny Zanaka : “Ny Fanahy Masina izay Olona fahatelon’ny Trinite, dia Andriamanitra, tokana sy mitovy amin’ny Ray sy ny Zanaka, iray fisia-maha-izy ary koa iray fomba aman-toetra (…). Kanefa tsy azo lazaina hoe Fanahin’ny Ray ihany Izy, fa sady Fanahin’ny Ray Izy no Fanahin’ny Zanaka”⁷⁰ Kôns. Tolède XI tamin’ny 675: DS 527DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny Fiekem-pinoan’ny Fiangonana, tamin’ny Kônsily tao Constantinople, dia manambara hoe : “Tsaohina sy omem-boninahitra, miaraka amin’ny Ray sy ny Zanaka Izy”⁷¹ DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Miaiky ny lovam-pampianarana latinina momba ny Izaho mino, fa “avy amin’ny Ray sy avy amin’ny Zanaka (filioque)” ny Fanahy Masina. Nabaribarin’ny Kônsily tao Florence, tamin’ny taona 1438, fa : “Ny Fanahy Masina dia manana ny foto-pisiany sy ny fisian-tenany, izay sady avy amin’ny Ray no avy amin’ny Zanaka, ary Izy dia avy amin’ny Ray sy avy amin’ny Zanaka mandrakizay, avy amin’ny Foto-piandohana iray ihany sy avy amin’ny foto-pisiam-panahy iray ihany ... Ary satria izay rehetra an’ny Ray, dia ny Tenan’Izy Ray rahateo ihany no nanome izany tamin’ny Zanany Lahitokana, tamin’ny niterahany Azy, afa-tsy ny fisian-tenany maha-Ray Azy, ary na io fiandohan’ny Fanahy Masina avy amin’ny Zanaka io aza, dia ananan’ny Zanaka mandrakizay avy amin’ny Rainy izay niteraka Azy hatramin’ny mandrakizay”⁷² DS 1300-1301DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny fanamafisana marina ny hoe : “avy amin’ny Zanaka ny Fanahy Masina” (filioque), dia tsy hita ao amin’ny semboly nambara tamin’ny taona 381 tao Constantinople. Kanefa raha zohina ny lovam-pampianarana tranainy amin’ny teny latinina sy avy any Alexandrie, ilay semboly tamin’ny taona 381, dia efa nambaran’i Md Léon Papa ho foto-pinoana sahady tamin’ny taona 447⁷³ jer. DS 284DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., talohan’ny nahalalan’i Rôma sy nandraisany izany tamin’ny taona 451 tao amin’ny Kônsilin’i Chalcédoine. Ny fampiasana an’io rijan-teny io tao amin’ny Izaho mino dia voaray tsikelikely tao amin’ny litorzia latinina (teo anelanelan’ny taonjato faha-8 sy faha-11). Ny fampidirana ny teny hoe filioque ao amin’ny Sembolin’i Nicée-Constantinople tamin’ny litorzia latinina anefa, dia nampisy fifanolanana mandraka ankehitriny tamin’ny Fiangonana Ôrtôdôksa.

Ny lovam-pampianarana tatsinanana dia maneho avy hatrany ny toetra manokana maha-voaloham-piandohana ny Ray raha oharina amin’ny Fanahy. Ny lovam-pampianarana tatsinanana, amin’ny fiekena hoe : “avy amin’ny Ray” (Jo 15,26) ny Fanahy Masina, dia manamafy fa ny Fanahy Masina dia avy amin’ny Ray amin’ny alalan’ny Zanaka⁷⁴ jer. AFF 2.. Ny lovam-pampianarana tandrefana dia maneho avy hatrany ny fiombonan’ny maha-iray fombam-pisia-maha-izy eo amin’ny Ray sy ny Zanaka, amin’ny filazana fa ny Fanahy Masina dia avy amin’ny Ray sy ny Zanaka (filioque). Lazainy amin’ny “fomba ara-dalàna sy ara-pahamarinana”⁷⁵ Kôns. Florence tamin’ny 1439: DS 1302DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. izany, satria ny filaharana mandrakizain’ireo Olona-Andriamanitra amin’ny fiombonan’ny maha-iray fombam-pisia-maha-izin’izy ireo dia mifono hevitra hoe ny Ray no voaloham-piandohan’ny Fanahy amin’ny maha-“foto-piandohana tsy misy fiandohana”⁷⁶ DS 1331DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Azy, nefa koa amin’ny maha-Rain’ny Zanaka Lahitokana ny Ray, dia miaraka Amin’Izy Ray “ilay fototra tokana izay iavian’ny Fanahy Masina”⁷⁷ Kôns. Lyon II tamin’ny 1274: DS 850DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ny Zanaka. Izany fifamenoana araka ny marina sy ny hitsiny izany, raha tsy nororitina, dia tsy nanimba ny fitovian’ny finoana amin’ny fisian’io mistery iaraha-mankato ihany io”.

Ny marina nambara momba ny Trinite Masina dia hatrany am-piandohana no efa tao amin’ny fakan’ny finoana velon’ny Fiangonana, fa indrindra tamin’ny alalan’ny Batemy. Hita ao amin’ny fitsipi-pinoan’ny Batemy ny fitenim-panehoana izany, voarafitra amin’ny rijan-teny ao amin’ny toriteny, ny katesezy ary ny vavaky ny Fiangonana. Ny fandrafetana amin’ny rijan-teny toy izany dia efa hita ao amin’ny asa soratry ny apôstôly, izay porofon’ izany ity fiarahabana averina ao amin’ny litorzian’ny Eokaristia ity : “Ho aminareo rehetra anie ny fahasoavan’i Jesoa-Kristy Tompo sy ny fitiavan’ Andriamanitra ary ny firaisana amin’ny Fanahy Masina !” (2 Kôr 13,13)⁷⁸ jer. 1 Kôr 12,4-6; Efez 4,4-6..

Nandritra ny taonjato voalohandohany, notadiavin’ny Fiangonana izay fomba filaza amin’ny rijan-teny mazavazava kokoa ny finoany mikasika ny Trinite, mba handalinana ny fahaizany manokana momba ny finoana sady mba hiarovana izany amin’ny hadisoan-kevitra izay mampivaona izany. Izany no tsanganasan’ny Kônsily fahiny, nampian’ny asa ara-teôlôjian’ny Aban’ny Fiangonana ary notohanan’ny fahalalam-pinoana teo amin’ny vahoaka kristianina.

Mba ho fandrafetana ny rijan-teny amin’ny teny finoana momba ny Trinite, dia tsy maintsy nanitatra fiteny azy manokana tamin’ny alalan’ny fahalalana avy amin’ny filôzôfia ny Fiangonana : “fisia-maha-izy”, “olona” na “ny fisia-maha-olona”, “fifandraisana”, sns… Izany no natao, tsy hoe nampanaiky ny finoana amin’ny fahendren’olombelona tsy akory ny Fiangonana, fa nanome hevi-baovao, mbola tsy fandre, an’ireo teny ireo, mba hampahafantatra koa hatramin’izao ny mistery tsy hay ambara, “tsy taka-polopolorina amin’izay azontsika foronina ao an-tsaina amin’ny fari-pahaizan’olombelona”⁷⁹ SPF 9SPF — Sollemnis Professio fidei (Credo of the People of God)..

Ampiasain’ny Fiangonana ny teny hoe : “fisia-maha-izy” (antsoina indraindray koa hoe : “foto-pisiana”, na “fomba aman-toetra”), mba hilazana ny fisian-tenan’Andriamanitra amin’ny maha-tokana Azy ; ny teny hoe : “olona” na “fisia-maha-olona”, mba hilazana ny Ray, ny Zanaka sy ny Fanahy Masina amin’ny tena mampiavaka azy ireo ; ny teny hoe : “fifandraisana”, mba hilazana fa ny fiavahan’Izy ireo dia miorina indrindra amin’izay fifandraisan’ny andaniny sy ny ankilany izay.

Tokana ny Trinite. Tsy miaiky ny fisiana andriamanitra telo isika, fa Andriamanitra tokana ao amin’ny Olona telo : ny “Trinite Masina iray fombam-pisia-maha-izy”⁸⁰ Kôns. Constantinople II tamin’ny 553: DS 421DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Tsy ifampizaran’ireo Olona-Andriamanitra ny maha-Andriamanitra tokana, fa ny tsirairay amin’izy ireo dia Andriamanitra feno sy manontolo : “Ny Ray dia iray ihany amin’ny Zanaka, ny Zanaka dia iray ihany amin’ny Ray, ny Ray sy ny Zanaka dia iray ihany amin’ny Fanahy Masina, izany hoe Andriamanitra tokana ihany amin’ny fomba aman-toetra”⁸¹ Kôns. Tolède XI tamin’ny 675: DS 530DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Izany fisiana izany no an’ny tsirairay amin’ny Olona telo, izany hoe ny fisia-maha-izy, ny foto-pisiana na ny fomba aman-toetra maha-Andriamanitra”⁸² Kôns. Latran IV tamin’ny 1215: DS 804DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Tena miavaka tokoa amin’Izy ireo samy Izy ireo, ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra. “Tokana Andriamanitra nefa tsy manirery⁸³ Fides Damasi: DS 71DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..” “Ray”, “Zanaka”, “Fanahy Masina” : tsy anarana ilazana fotsiny ny fombafomban’ ny fisian-tenan’Andriamanitra izany, satria tena misy fiavahana mihitsy eo amin’Izy ireo samy Izy ireo : “Ilay izay Zanaka tsy Ray, ilay izay Ray tsy Zanaka, na ny Fanahy Masina tsy ilay izay Ray na Zanaka”⁸⁴ Kôns. Tolède XI tamin’ny 675: DS 530DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Miavaka amin’ Izy samy Izy Izy ireo eo amin’ny fifandraisam-pototr’izy ireo : “Ny Ray no niteraka, ny Zanaka no nateraka, ny Fanahy Masina no avy amin’ny Ray sy ny Zanaka”⁸⁵ Kôns. Latran IV tamin’ny 1215: DS 804DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Misy Olona Telo ny maha-Tokana an’Andriamanitra.

Mifandray amin’Izy ireo samy Izy ireo, ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra. Ny fiavahana misy amin’ireo Olona tsirairay eo amin’Izy ireo samy Izy ireo dia miorina irery ihany amin’ireo fifandraisana izay mampifandray ny tsirairay amin’izy ireo amin’ny samy izy ireo, satria tsy mampisaraka ny maha-tokana an’Andriamanitra izany fiavahana misy izany: “Raha ny amin’ireo anarana tsirairay momba ireo Olona tsirairay, dia ny Ray mifandray amin’ny Zanaka, ny Zanaka mifandray amin’ny Ray, ny Fanahy Masina mifandray amin’Izy anankiroa ; raha ireo Olona telo no lazaina, dia ny fifandraisany no heverina amin’izany, fa raha ny fomba aman-toetra tokana na ny fisia-maha-izy kosa, dia izay inoana”⁸⁶ Kôns. Tolède XI tamin’ny 675: DS 528DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Satria, “tokana ihany izy manontolo ao amin’Izy ireo ka tsy misy ahitana fifanoheram-pifandraisana ao aminy”⁸⁷ Kôns. Florence tamin’ny 1442: DS 1330DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. “Noho izany maha-tokana izany, ny Ray dia ao amin’ny Zanaka manontolo, ao amin’ny Fanahy Masina manontolo ; ny Zanaka dia ao amin’ny Ray manontolo, ao amin’ny Fanahy Masina manontolo ; ny Fanahy Masina dia ao amin’ny Ray manontolo, ao amin’ny Zanaka manontolo”⁸⁸ Kôns. Florence tamin’ny 1442: DS 1331DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

I Md Grégoire de Nazianze, izay antsoina koa hoe “ilay Teôlôjianina”, dia nanankina izao famintinana momba ny finoana ny Trinite Masina izao tamin’ireo katekomena tao Constantinople :

Alohan’ny zavatra rehetra, tahirizo tsara ho ahy io raki-tsoa napetraka io, fa ho an’izany no ahavelomako sy iadiako, miaraka amin’izany no tiako hahafatesana, izay mahatonga ahy hiaritra ny fahoriana rehetra sy hanao tsinontsinona ny fahafinaretana rehetra : ny tiako holazaina, dia ny fiekem-pinoana amin’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina. Ankiniko aminareo izany anio. Amin’ny alalan’izany no hanitrihako anareo ao anaty rano rahefa avy eo, sy hampiakarako anareo avy ao. Omeko anareo ho namana sy ho mpiaro ny androm-piainanareo manontolo izany fiekem-pinoana izany. Omeko anareo ilay Andriamanitra tokana sady Mahery, dia ilay Tokana misy ao amin’ireo Telo, ary ao anatin’ireo Telo amin’ny fomba miavaka. Andriamanitra tsy misy faha-samy hafa eo amin'ny fisia-maha-izy na fomba aman-toetra, tsy misy ambaratonga ambonimbony kokoa izay manandratra na ambaratonga ambanimbany kokoa izay manetry. (…) Telo tsy manam-petra ilay miray fomba aman-toetra tsy manam-petra. Andriamanitra manontolo ny tsirairay dinihina ao amin’ny Tenany ihany (…), Andriamanitra Izy telo dinihina miaraka (…). Tsy mbola nanomboka nieritreritra ny maha-Tokana Azy aho, dia efa maninteraka ahy ao anatin’ny famirapiratany ny Trinite. Tsy mbola nanomboka nisaintsaina ny Trinite aho, dia efa nanenika ahy ny maha-tokana azy ⁸⁹ Or. 40, 41.…

“Ry Trinite fahazavana sambatra ! Ry Tokana hatrany am-boalohany”⁹⁰ LH, antsan’ny vavaka hariva.. Hasambarana mandrakizay Andriamanitra, fiainana tsy manam-pahafatesana, fahazavana tsy mihena. Fitiavana Andriamanitra : Ray, Zanaka sy Fanahy Masina. An-kalalahana no itiavan’Andriamanitra hampitana ny voninahitry ny fiainany mahasambatra. Izany no “fandaharana lalin’ny safidim-pony” (Efez 1,9) izay nosaintsaininy talohan’ny fahariana an’izao tontolo izao tao amin’ny Zanany malala, ka “nanendreny antsika mialoha mba ho zanaka hatsangany amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy” (Efez 1,5), izany hoe “hitovy endrika amin’ny Zanany” (Rôm 8,29) noho “ny Fanahim-pananganan-janaka” (Rôm 8,15). “Fahasoavana nomena talohan’ny taonjato rehetra” (2 Tim 1,9) izany fandaharana izany, ary teraka eo no eo avy amin’ny fitiavan’ ny Trinite. Miseho avokoa izany tamin’ny tsanganasa fahariana, tamin’ny tantaram-pamonjena manontolo taorian’ny fahalavoana, tamin’ny fanirahana ny Zanaka sy ny Fanahy Masina, ary mitohy amin’ny fanirahana ny Fiangonana⁹¹ jer. AFF 2-9..

Tsanganasa iombonan’ireo Olona telo-Andriamanitra ny fitantanam-pamonjen’Andriamanitra manontolo. Satria tahaka ny tsy ananan’ny Trinite afa-tsy fomba aman-toetra tokana sy mitovy no tsy ananany afa-tsy asa tokana sy mitovy koa⁹² jer. Kôns. Constantinople II tamin’ny 553: DS 421DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. “Tsy fototra telo fiandohan’ny zavaboary tsy akory ny Ray, ny Zanaka sy ny Fanahy Masina, fa foto-piandohana tokana ihany”⁹³ Kôns. Florence tamin’ny 1442: DS 1331DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Kanefa ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra dia manao ny tsanganasa iombonana araka ny toetra manokana an’ny tsirairay avy. Araka izany no anaovan’ny Fiangonana fiekem-pinoana, manaraka ny Testamenta Vaovao⁹⁴ jer. 1 Kôr 8,6. hoe : “Andriamanitra iray sady Ray, izay avy Aminy no isian’ny zavatra rehetra, Jesoa-Kristy Tompo iray, izay Aminy no isian’ny zavatra rehetra, Fanahy Masina iray, izay ao Aminy no isian’ny zavatra rehetra”⁹⁵ Kôns. Constantinople II: DS 421DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny asan’ Andriamanitra momba ny Fahatongavan’ny Zanaka ho Nofo sy ny fanomezana ny Fanahy Masina indrindra no maneho ny toetra manokana an’ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra.

Ny fitantanam-pamonjen’Andriamanitra manontolo, amin’ny maha-asa iombonana sady maha-asan’ny tsirairay azy, no mampahalala ny maha-izy manokana an’ireo Olona-Andriamanitra sy ny fomba aman-toetra tokan’izy ireo. Koa, fiombonana amin’ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra ny fiainana manontolo kristianina, nefa tsy mampisaraka azy ireo velively. Ilay izay manome voninahitra ny Ray, manao izany amin’ny alalan’ny Zanaka ao amin’ny Fanahy Masina ; ilay izay manara-dia an’i Kristy, manao izany satria ny Ray no mitaona azy⁹⁶ jer. Jo 6,44. ary ny Fanahy Masina no manetsika azy⁹⁷ jer. Rôm 8,14..

Ny tanjom-piafaràn’ny fitantanam-pamonjen’Andriamanitra manontolo, dia ny fidiran’ny voary rehetra ao amin’ny firaisana lavorarin’ny Trinite Sambatra⁹⁸ jer. Jo 17,21-23.. Kanefa manomboka izao ankehitriny izao isika no antsoina mba honenan’ny Trinite Masina Indrindra : “Raha misy tia Ahy, hoy ny Tompo, dia hitandrina ny teniko izy, ka ho tia azy ny Raiko, ary hankao aminy Izahay, ka hataonay fonenana ao aminy” (Jo 14,23) :

Ry Andriamanitra, Trinite izay tiako fatratra, ampio aho hanadino tanteraka ny tenako mba hiorenako ao Aminao, tsy mihontsina sy mandry ivohon’ny vato, toy ny hoe efa any amin’ny mandrakizay tokoa ny fanahiko ; aoka tsy hisy na inona na inona afaka hanakorontana ny fiadanako na mampiala ahy ao Aminao, ry ilay Tsimiovako, nefa aoka ny isa-minitra hitondra ahy lalindalina kokoa ao amin’ny misterinao ! Ampiadano ny fanahiko. Ataovy ao ny lanitrao, fonenana malalanao sy toeram-pialan-tsasatrao. Aoka aho tsy hamela Anao ao ho irery na oviana na oviana, fa aoka aho ho ao, manontolo, tsy ho rendremana amin’ny finoako, mitombin-tsaina tanteraka amin’ny vavaka ataoko, manolo-tena manontolo amin’ny asam-paharianao ⁹⁹ Vavaky ny Olontsambatra Elisabeth de la Trinité..

Amin’ny toetra rehetra maha-Andriamanitra, ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra Azy ihany no voalaza ao amin’ny Semboly : ny miaiky izany dia mitera-bokatra lehibe ho amin’ny fiainantsika. Mino isika fa manenika an’izao tontolo rehetra izao izany, satria Andriamanitra izay nahary ny zavatra rehetra¹⁰⁵ jer. Jen 1,1; Jo 1,3., dia mandidy sy manapaka ny zavatra rehetra sy mahavita ny zavatra rehetra ; heni-pitiavana izany, satria Raintsika Andriamanitra¹⁰⁶ jer. Mt 6,9. ; mifono mistery izany, satria ny finoana irery ihany no ahafahana manavaka sy mandanjalanja izany rahefa “ao amin’ny fahalemena no isehon’ny heriny tanteraka” (2 Kôr 12,9)¹⁰⁷ jer. 1 Kôr 1,18..

Imbetsaka ny Soratra Masina no manambara ny herin’Andriamanitra manenika an’izao tontolon’ny zava-drehetra izao. Fiantsoana Azy ny hoe “ilay Maherin’i Jakôba” (Jen 49,24; Iz 1,24 snm.), “ilay Tompon’ny tafika”, “ilay Matanjaka, ilay Mahery fo” (Sal 24,8-10). Raha Mahefa ny zavatra rehetra “any an-danitra sy ety an-tany” (Sal 135,6) Andriamanitra, dia satria Izy no nanao azy ireny. Na inona na inona izany tsy misy tsy vitany¹⁰⁸ jer. Jer 32,17; Lk 1,37., ary Izy no mandamina ny tsanganasany araka ny sitrapony¹⁰⁹ jer. Jer 27,5. ; Izy no Tompon’izao tontolo rehetra izao, izay nasiany fandaminana hanaiky Azy tanteraka sy ho azony ampiasaina malalaka. Izy no Tompon’ny tantara: Izy no mitondra ny fo sy ny fisehoan-javatra araka ny sitrapony¹¹⁰ jer. Est 4,17d; Ohab 21,1; Tobia 13,2. : “Hanompo Anao lalandava ny herinao lehibe, ary zovy no afaka manohitra ny herin’ny sandrinao?” (Fah 11,21).

Ray Mahefa ny zavatra rehetra Andriamanitra. Mifanazava ny maha-Ray Azy sy ny maha-Mahefa Azy. Araka izany, asehony ny maha-Ray Mahefa ny zavatra rehetra Azy, amin’ny fomba fikarakarany ny zavatra ilaintsika¹¹¹ jer. Mt 6,32., amin’ny fananganany antsika ho zanany (“Izaho ho Rainareo, ary ianareo ho zanako lahy sy ho zanako vavy, hoy ny Tompo Mahefa ny zavatra rehetra” 2 Kôr 6,18), ary farany, amin’ny Famindram-pony tsy misy fetra, satria mampiseho ny fahefany fara tampony Izy amin’ny famelana an-kalalahana ny fahotana.

Tsy misy jadona velively ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra an’Andriamanitra : “Ao amin’Andriamanitra ny fahefana sy ny foto-pisiana, ny sitrapo sy ny saina, ny fahendrena sy ny fahamarinana dia tokana ihany sy zavatra mitovy, hany ka tsy mety hisy zavatra amin’ny fahefan’Andriamanitra ka tsy ho tafiditra ao amin’ny sitrapo mahitsy an’Andriamanitra na ao amin’ny sainy hendry”¹¹² Md Thomas d’A., s. th. 1, 25, 5, ad 1..

Mety mandalo fitsapan-toetra amin’ny alalan’ny fahalalana azo tamim-pahazarana ny amin’ny ratsy sy ny fijaliana amam-pahoriana, ny finoana an’Andriamanitra ilay Ray Mahefa ny zavatra rehetra. Indraindray Andriamanitra toa ohatran’ny tsy eo sy tsy mahavita misakana ny ratsy. Nefa, nasehon’Andriamanitra Ray tamin’ny fomba mistery indrindra ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra Azy, tamin’ny fanetren-tenan’ny Zanany an-tsitrapo sy tamin’ny Fitsanganany ho velona, izay avy amin’ izany no nandreseny ny ratsy. Araka izany, i Kristy nofantsihana teo amin’ny hazofijaliana no “herin’Andriamanitra sy fahendren’Andriamanitra. Fa izay toa hadalàn’Andriamanitra dia hendry kokoa noho ny fahendren’olombelona, ary izay toa fahalemen’Andriamanitra dia mahery kokoa noho ny herin’olombelona” (1 Kôr 1,25). Tamin’ny Fitsanganan’i Kristy ho velona sy tamin’ny fanandratana Azy no “nampihariharian’ny Ray ny fiasan’ny heriny tsitoha” sy nampisehoany “ny fahefany mihoa-pampana ho antsika mpino” (Efez 1,19).

Ny finoana irery no ahafahana mifikitra amin’ny lalana mifono misterin’ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra an’Andriamanitra. Io finoana io no mirehareha amin’ny fahalemeny mba hanintona ao aminy ny herin’i Kristy¹¹³ jer. 2 Kôr 12,9; Filip 4,13.. Amin’io finoana io, i Maria Virjiny no môdely tapitr’ohatra, izy izay nino fa “tsy misy tsy hain’Andriamanitra atao” (Lk 1,37), ary afaka nankalaza ny Tompo hoe : “Nanao zava-dehibe tamiko Ilay Mahefa, ary masina ny anarany” (Lk 1,49).

“Koa tsy misy ny mety indrindra hanamafy orina ny finoantsika sy ny fanantenantsika, afa-tsy ny fiekena lalina voasokitra ao amin’ny fanahintsika fa tsy misy tsy hain’Andriamanitra atao. Satria izay rehetra hatolotry [ny Izaho mino] antsika aty aoriana mba hinoana, na ireo zava-dehibe indrindra, na ireo zavatra tsy takatry ny saina indrindra, tahaka izany koa ireo zavatra ambony indrindra mihoatra noho ny lalàna mahazatra amin’ny voary, raha vantany vao mahazo fotsiny ny hevitra ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra an’Andriamanitra ny saintsika, dia mora aminy ny manaiky an’ireny ary tsy misy fisalasalana na kely aza”¹¹⁴ Kat. R. 1, 2, 13..

“Tamin’ny voalohany, Andriamanitra nahary ny lanitra sy ny tany” (Jen 1,1). Ireo teny manetriketrika ireo no fiantombohan’ny Soratra Masina. Mamerina an’ireo teny ireo ny Sembolin’ny finoana amin’ny fiekena an’Andriamanitra Ray Mahefa ny zavatra rehetra ho “Mpahary ny lanitra sy ny tany”¹¹⁷ Sembolin’ny Apôstôly, DS 30DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., “ny tontolon’ny zava-drehetra hita maso sy ny tsy hita maso”¹¹⁸ Sembolin’i Nicée-Constantinople, DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Hiresaka momba ny Mpahary izany aloha isika, avy eo ny fahariany, farany ny fahalavoana noho ny fahotana, izay nahatonga an’i Jesoa-Kristy ilay Zanak’Andriamanitra, hanarina antsika.

Ny fahariana no fototry “ny fandaharana rehetra momba ny famonjen’ Andriamanitra”, “ny fiandohan’ny tantaram-pamonjena”¹¹⁹ DCG 51., izay ao amin’i Kristy no fara tampon’izany. Raha ampifamadihana ny fomba filaza azy, dia hoe : ny misterin’i Kristy no fahazavana tanteraka mitsilo ny misterin’ny fahariana ; ny misterin’i Kristy no manambara ny tanjona tian-kotratrarina amin’ny filazana hoe : “tamin’ny voalohany, Andriamanitra nahary ny lanitra sy ny tany” (Jen 1,1) : hatrany am-piandohana izany no nitsinjovan’ Andriamanitra ny voninahitry ny fahariam-baovao ao amin’i Kristy¹²⁰ jer. Rôm 8,18-23..

Izany no mahatonga ny vakiteny rehetra amin’ny Alin’ny Paka, fankalazana ny fahariam-baovao ao amin’i Kristy, atomboka amin’ny tantaran’ny fahariana ; ao amin’ny litorzia bizantinina, io tantaran’ny fahariana io no anisan’ny vakiteny voalohany lalandava, mialoha ireo fety lehibe ankalazana ny Tompo. Araka ny filazan’ireo zokiolona, ny fampianarana katekomena ho amin’ny Batemy dia manaraka koa izany lalana izany¹²¹ jer. Ethérie, pereg. 46; Md Augustin, catech. 3, 5..

Manan-danja lehibe tokoa ny katesezy momba ny fahariana. Ny fototry ny fiainana maha-olona sy ny maha-kristianina mihitsy no voakasiny : satria izany no manazava ny valin’ny finoana kristianina amin’ny fanontaniana tsotra izay apetraky ny olona mandrakariva hoe : “Avy aiza isika ?” “Ho aiza isika ?” “Inona no fiandohantsika ?” “Inona no fiafarantsika ?” “Avy aiza ary ho aiza ny zavatra rehetra izay misy ?”. Tsy azo sarahina ireto fanontaniana roa ireto, dia ny an’ny fiandohana sy ny an’ny fiafarana. Ireo no manoritra tanteraka ny hevitra sy ny sori-dalan’ny fiainantsika mbamin’ny asa amam-pitondran-tenantsika.

Ny fanontaniana momba ny fiandohan’izao tontolo izao sy ny olombelona dia natao ho fototry ny fikarohana maro be ara-tsiansa izay mampitombo amin’ny fomba kanto dia kanto ny fahalalantsika momba ny taona sy ny halehiben’izao tontolo izao voarindra, ny fivoaran’ny zavamananaina, ny fipoiran’ny olombelona. Ireo fahitan-java-baovao ireo no mitaona antsika higaga bebe kokoa ny halehiben’ny Mpahary, hisaotra Azy noho ny tsanganasany rehetra sy noho ny fahaizana amam-pahendrena izay nomeny an’ireo manam-pahaizana sy ireo mpikaroka. Miaraka amin’i Salômônina, afaka milaza izy ireo hoe : “Izy no nanome ahy ny fahaizana amam-pahalalana marina an’izay misy; Izy no nampahalala ahy ny firafitr’izao tontolo izao sy ny toetra manokana ananan’ireo singan-javatra (…) satria ny mpanao ny zavatra rehetra no nampianatra ahy, dia ny Fahendrena izany” (Fah 7,17-22).

Ny tombon-tsoa lehibe voatokana amin’ireny fikarohana ireny no mandrisika mafy amin’ny alalan’ny fanontaniana ivelan’ny mahazatra, izay mihoatra ny sehatra manokana amin’ny siansa momba ny zavaboary. Tsy dia ny mahalala fotsiny hoe : oviana ary ahoana no nipoiran’ny amin’ny maha-vaingan-javatra an’izao tontolo izao voarindra, na oviana no nisehoan’ny olombelona, no tokony hoheverina, fa ny marimarina kokoa, dia ny mahatsapa hoe : inona no hevitra raketin’ny fiandohana toy izany, raha kisendrasendra no nitondra azy, na anjara sy lahatra ary vintana jamba, na filana tsy fantatra anarana, na koa ilay Misy mihoatra ny tsapa sy ny hita, marani-tsaina sy tsara fanahy, antsoina hoe Andriamanitra! Ary raha avy amin’ny fahendrena sy ny hatsaran’Andriamanitra izao tontolo izao, nahoana no misy ny ratsy ? Avy aiza izany ? Iza no tompon’andraikitra amin’izany ? Ary misy fanafahana ve amin’izany?

Hatrany am-panombohany, ny finoana kristianina dia nampifanatrehana tamin’ny valin-teny tsy mitovy amin’ny azy mikasika ny fanontaniana momba ny fiandohana. Araka izany, hita ao amin’ireny antokom-pivavahana mbamin’ny kolontsaina fahiny ireny, ny angano maro be momba ny fiandohana. Ny filôzôfy sasany, dia milaza fa ny zavatra rehetra no Andriamanitra, izao tontolo izao no Andriamanitra na ny fivoaran’izao tontolo izao no fivoaran’Andriamanitra (panthéisme) ; ny hafa milaza fa izao tontolo izao dia fipoiram-pisiana ilain’Andriamanitra, amin’ny fikorianana avy amin’io loharano io sy amin’ny fiverenana ao aminy ihany; ny hafa indray manamafy ny foto-pisian’ny fiandohana mandrakizay anankiroa, ny Tsara sy ny Ratsy, ny Hazavana sy ny Maizina, mifanohitra tsy tapaka (dualisme, manichéisme); araka ny sasantsasany amin’ireo foto-pisainana ireo, izao tontolo izao (fara fahakeliny ny tontolon’ny manam-batana), dia ratsy, vokatry ny fitotongana, ka noho izany hailika na hihoarana (gnose) ; ny hafa manaiky fa izao tontolo izao dia nataon’Andriamanitra, fa araka ny fomban’ny mpamboatra famantaranandro, izay nony vita dia nilaozany teo fotsiny (déisme) ; farany, ny hafa tsy manaiky mihitsy na dia kely aza ny maha-mihoatra ny tsapa sy ny hita ny fiandohan’izao tontolo izao, nefa izy ireo dia mahita ao amin’izany ny tena fiasa mazava ny tenan-javatra iray izay efa nisy lalandava (matérialisme). Ireo andranandram-pisainana ireo, dia mampiseho fa ny fanontaniana momba ny fiandohana dia mipetraka lalandava ary manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra. Izany fikatsaham-pahalalana izany dia an’ny olombelona manokana.

Marina fa afa-mahita sahady ny valim-panontaniana momba ny fiandohana ny sain’olombelona. Satria, ny fisian’Andriamanitra Mpahary dia mety ho fantatra tsy amim-pisalasalana amin’ny alalan’ny tsanganasany noho ny fahaizan’ny sain’olombelona¹²² jer. DS 3026DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., na dia mety hamaizinin’ny fahadisoam-piheverana sy simbàny matetika aza izany fahalalana izany. Izany no antony mahatonga ny finoana hanamafy sy hanazava ny saina ao anatin’ny fahalalana marina an’ity fahamarinana ity : “Fantantsika amin’ny finoana fa ny Tenin’Andriamanitra no namoronana izao tontolo izao, fa tsy mba zavatra hita maso no nanaovana izao zava-miseho izao” (Heb 11,3).

Ny fahamarinan’ny fahariana dia mavesa-danja tokoa ho an’ny fiainana manontolo ny olombelona, izay sitrak’Andriamanitra, ao anatin’ny halemem-panahiny, ny nanambara tamin’ny Vahoakany izay rehetra mahavonjy amin’ ny fahalalana momba an’io lafin-kevitra io. Ankoatra ny fahalalana voa-Janahary izay mety ho azon’ny sain’ny olona rehetra avy amin’ny Mpahary¹²³ jer. Asa 17,24-29; Rôm 1,19-20., dia nambaran’Andriamanitra tsikelikely tamin’i Israely ny misterin’ny fahariana. Izy izay nifidy ny patriarka, izay namoaka an’i Israely avy tany Ejipta, ary izay nahary azy sy nanabe azy¹²⁴ jer. Iz 43,1., tamin’ny nifidianany an’i Israely, dia nanambara ny Tenany ho ilay izay manana ny vahoaka rehetra eran-tany ho azy, sy ny tany tontolo, sy nanambara ny Tenany ho ilay izay hany “nanao ny lanitra sy ny tany” (Sal 115,15 ; 124,8 ; 134,3).

Araka izany, ny fanambaràna ny fahariana, dia tsy azo sarahina amin’ny fanambaràna sy ny fahatanterahan’ny fanekem-pihavanan’Andriamanitra, ilay Tokana, tamin’ny Vahoakany. Ny fahariana dia nambara ho ilay dingana voalohany mankany amin’io fanekem-pihavanana io, ho porofo voalohany sy manerana an’izao tontolo izao, maneho ny fitiavana Mahefa ny zavatra rehetra an’Andriamanitra¹²⁵ jer. Jen 15,5; Jer 33,19-26.. Koa ny fahamarinan’ny fahariana dia miseho tamin-kery mitombo hatrany tamin’ny hafatry ny mpaminany¹²⁶ jer. Iz 44,24., tamin’ny vavaka Salamo¹²⁷ jer. Sal 104. sy litorzia, tamin’ny fandinihana ny fahendren’ny¹²⁸ jer. Ohab 8,22-31. Vahoaka voafidy.

Amin’ny tenin’ny Soratra Masina rehetra momba ny fahariana, dia manana toerana manokana ny toko telo voalohan’ny Jenezy. Raha amin’ny lafiny haisoratra, ireo lahatsoratra ireo dia mety hanana loharano fiaviana samihafa. Ny mpanoratra nahazo fitsilovana no nametraka ireny eo amin’ny fanombohan’ny Soratra, hany ka nasongadin’izy ireo tamin’ny fomba fiteny ny fahamarinan’ny fahariana, ny fiandohany sy ny fiafaràny ao amin’ Andriamanitra, ny filaminany sy ny hatsarany, ny fiantsoana ny olombelona, ary farany ny loza aman’antambo ateraky ny fahotana sy ny fanantenam-pamonjena. Noho ireo teny ireo vakìna amin’ny fahazavan’i Kristy, ao anatin’ny firaisan’ny Soratra Masina sy ny Lovam-pampianarana velon’ny Fiangonana, dia mijanona ho hany loharano voalohany indrindra ho an’ny katesezy momba ny misterin’ny “fiandohana” ireo : fahariana, fahalavoana, fampanantenam-pamonjena.

“Tamin’ny voalohany, Andriamanitra nahary ny lanitra sy ny tany” : zavatra telo no antitranterina amin’ireo teny voalohan’ny Soratra Masina ireo: nasian’Andriamanitra mandrakizay fiandohana ny zavatra rehetra izay misy ivelan’ny Tenany. Izy irery no mpahary (ny matoanteny hoe: “mahary” - bara amin’ny fiteny hebrio - dia manana mandrakariva an’Andriamanitra ho mpanao ny asa). Ny fitambaran’ny zavatra rehetra izay misy (ambaran’ny rijan-teny hoe “ny lanitra sy ny tany”), dia miankina amin’Ilay nampisy azy.

“Tamin’ny voalohany ny Teny (…) ary Andriamanitra ny Teny. (…) Izy no nahariana ny zavatra rehetra, ary raha tsy Izy, tsy nisy ny voary rehetra” (Jo 1,1-3). Ambaran’ny Testamenta Vaovao fa Andriamanitra no nahary ny zavatra rehetra tamin’ny alalan’ny Teny Mandrakizay, dia ny Zanany malalany. Tao Aminy “no nahariana ny zavatra rehetra any an-danitra sy ety an-tany (…) : Taminy sy ho Azy no nahariana ny zavatra rehetra. Izy no talohan’ny zavatra rehetra, ary ao Aminy no aharetan’ny zavatra rehetra (Kôl 1,16-17). Hamafisin’ny finoan’ny Fiangonana toy izany koa ny asa faharian’ny Fanahy Masina : Izy no “mpanome aina”¹²⁹ Sembolin’i Nicée-Constantinople, DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., “Fanahy Mpahary” (“Veni, Creator Spiritus”, “Avia, ry Fanahy Mpahary”), “Loharanon’ny soa rehetra”¹³⁰ Litorzia bizantinina, Tononkalom-pivavahana amin’ny vavaka harivan’ny Pantekôty..

Ny asa faharian’ny Zanaka sy ny Fanahy, iray ihany amin’ny an’ny Ray sy tsy afa-misaraka, izay nisisika tsikelikely tao amin’ny Testamenta Taloha¹³¹ jer. Sal 33,6; 104,30; Jen 1,2-3., sy voambara ao amin’ny Fanekem-pihavanana Vaovao, dia hamafisin’ny fitsipi-pinoan’ny Fiangonana mazava tsara : “Tsy misy afa-tsy Andriamanitra tokana (…) : Izy no Ray, Izy no Andriamanitra, Izy no Mpahary, Izy no Mpamorona, Izy no Mpandamina. Tamin’ny Tenany ihany no nanaovany ny zavatra rehetra, izany hoe tamin’ny Teniny sy tamin’ny Fahendreny”¹³² Md Irénée, haer. 2, 30, 9., “tamin’ny Zanaka sy ny Fanahy” izay toy ny “tanany”¹³³ Ibid., 4, 20, 1.. Koa, tsanganasa iombonan’ny Trinite Masina ny fahariana.

Fahamarinana lehibe indrindra no tsy itsaharan’ny Soratra sy ny Lovam-pampianarana mampianatra sy mankalaza hoe : “Noarìna ho Voninahitr’ Andriamanitra izao tontolo izao”¹³⁴ Kôns. Vatikana I: DS 3025DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Nahary ny zavatra rehetra Andriamanitra, hoy i Md Bonaventure manazava, “tsy hoe mba hampitombo ny Voninahitra, fa mba haneho sy hampita izany Voninahitra izany”¹³⁵ Sent. 1, 2, 2, 1.. Satria tsy manana antony hafa mba hahary Andriamanitra, afa-tsy ny fitiavany sy ny hatsaram-pony : “Izany no fanalahidin’ny fitiavana izay nanokatra ny tanany mba hamoronany ny voary”¹³⁶ Md Thomas d’A., sent. 2, prol.. Ary hoy ny Kônsily voalohan’i Vatikana manazava :

Ao anatin’ny hatsaram-pony sy noho ny heriny mahefa ny zavatra rehetra, tsy hoe mba hampitombo ny hasambarany, na hoe mba hahazo ny fahalavorariany, fa mba haneho izany amin’ny alalan’ireo haren-tsoa izay omeny ny zavaboariny, io Andriamanitra marina tokana io, tao anatin’ny fandaharana malalaka tanteraka, hatrany am-piandohan’ ny fotoana, no nahary indray miaraka avy amin’ny tsy misy ny voary roa tonta, dia ny manam-panahy sy ny manam-batana izany ¹³⁷ DS 3002DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny Voninahitr’Andriamanitra dia ny hahatanteraka io fanehoana sy fampitana ny hatsaram-pony io, izay ho amin’izany no nahariana an’izao tontolo izao. Ny hanao antsika ho “zanaka atsangana amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy : izany no fandaharana feno fitiavan’ny sitrapony ho famirapiratan’ny voninahitry ny fahasoavany” (Efez 1,5-6) : “Satria ny olona velona no Voninahitr’Andriamanitra, ary ny fahitana am-panahy an’Andriamanitra no fahaveloman’ny olona: raha ny fanambaràn’Andriamanitra ny Tenany tamin’ ny fahariana aza, efa nahazoan’ny zava-miaina rehetra eto an-tany ny fiainana, vao mainka mampahazo ny fiainana an’izay mahita an’ Andriamanitra ny fisehoan’ny Ray amin’ny alalan’ny Teny”¹³⁸ Md Irénée, haer. 4, 20, 7.. Ny tanjom-piafaràn’ny fahariana dia Andriamanitra “izay Mpahary ny zavatra rehetra, hanjary ho “zavatra rehetra amin’izy rehetra” (1 Kôr 15,28), amin’ny fanomezana indray miaraka ny voninahiny sy ny fahasambarantsika”¹³⁹ AFF 2..

Mino isika fa noarìn’Andriamanitra araka ny fahendreny izao tontolo izao¹⁴⁰ jer. Fah 9,9.. Tsy vokatry ny filana tsinontsinona izany, tsy vokatry ny anjara sy lahatra ary vintana jamba, na vokatry ny kisendrasendra. Mino isika fa avy amin’ny sitrapo malalak’Andriamanitra izay te hampandray anjara ny zavaboary amin’ny fisian-tenany, amin’ny fahendreny ary amin’ny hatsarany, izao tontolo izao : “Fa Ianao no nahary ny zavatra rehetra ; sitrakao hisy izy ireny, dia nisy izy ireny” (Apôk 4,11). “Akory ity hamaroan’ny tsanganasanao, ry Tompo ! Nataonao tamim-pahendrena avokoa izy rehetra” (Sal 104,24). “Tsara fo amin’ny olona rehetra ny Tompo, miantefa amin’ny tsanganasany rehetra ny fanehoam-pitiavany” (Sal 145,9).

Mino isika fa tsy mila na inona na inona efa nisy mialoha na mila fanampiana Andriamanitra mba hahary¹⁴¹ jer. Kôns. Vatikana I: DS 3022DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny fahariana koa tsy hoe fipoiram-pisiana ilain’ny fisia-maha-izy an’Andriamanitra tsy akory¹⁴² jer. Kôns. Vatikana I: DS 3023-3024DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Mahary an-kalalahana “avy amin’ny tsy misy” Andriamanitra¹⁴³ DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; 3025. :

Inona no tokony hampitolagaga raha zavatra efa nisy mialoha no nakan’Andriamanitra an’izao tontolo izao ? Ny olona mpanao asa tanana, raha omena akora iray izy, dia afaka manao izay rehetra tiany hatao amin’izany. Fa ny herin’Andriamanitra kosa dia miseho indrindra rahefa miainga avy amin’ny tsy misy Izy mba hanao izay rehetra tiany hatao¹⁴⁴ Md Théophile d’Antioche, Autol. 2, 4..

Ny finoana ny fahariana “avy amin’ny tsy misy” dia nohamarinin’ny Soratra Masina ho fahamarinana feno fampanantenana sy fanantenana. Araka izany no nankaherezin’ilay renim-pianakaviana ny zanany fito mirahalahy ho faty martiry :

Tsy fantatro hoe ahoana no nisehoanareo tao an-kiboko ; tsy izaho no nanome fanahy amam-piainana anareo ; tsy izaho no nanambatra ny foto-javatra iforonan’ny tenanareo tsirairay avy. Noho izany, ny Mpahary izao tontolo izao, izay namorona ny taranak’olombelona, sy niandohan’ny zavatra rehetra, dia mbola hamerina aminareo ny fanahy amam-piainana, noho ny famindram-pony, satria noho ny fitiavanareo ny lalànany no anaovanareo tsy ho zavatra ny tenanareo ankehitriny (…). Anaka, jereo ny lanitra sy ny tany, diniho izay rehetra ao aminy, ary fantaro fa Andriamanitra no nanao ireny avy amin’ny tsy misy, ary fomba toy izany koa no namoronana ny taranak’olombelona (2 Mak 7,22-23.28).

Satria afaka mahary avy amin’ny tsy misy Andriamanitra, dia afaka koa Izy, amin’ny alalan’ny Fanahy Masina, manome aim-panahy ho an’ny mpanota, amin’ny fahariana fo madio tsy misy pentina ao aminy¹⁴⁵ jer. Sal 51,12., sy manome aim-batana ho an’ny nodimandry, amin’ny alalan’ny Fananganan-ko velona, Izy “izay mamelona ny maty sy miantso ny tsy misy ho amin’ny fisiana” (Rôm 4,17). Ary satria, amin’ny alalan’ny Teniny, afaka mampamirapiratra ny hazavana ao anatin’ny haizina¹⁴⁶ jer. Jen 1,3. Izy, afaka koa manome ny fahazavan’ny finoana an’ireo izay tsy mahalala izany¹⁴⁷ jer. 2 Kôr 4,6..

Noho Andriamanitra nahary tamim-pahendrena, dia mirindra ny voary manontolo : “Nalaminao am-patrany, an-drefiny, an’isany ary an-danjany ny zavatra rehetra” (Fah 11,20). Natokana sy miantefa amin’ny olombelona endrik’Andriamanitra¹⁴⁸ jer. Jen 1,26. ny voary manontolo, dia ny olombelona izay voantso hifandray manokana amin’Andriamanitra, noho ireo voary manontolo noarìna tao amin’ny Teny mandrakizay sy tamin’ny alalany, dia ilay Teny “endrik’ilay Andriamanitra tsy hita maso” (Kôl 1,15). Ny saintsika, mifandray amin’ny fahaizan’ny Sain’Izy Andriamanitra, dia afaka mahazo an-tsaina izay ambaran’Andriamanitra amintsika amin’ny alalan’ny voariny¹⁴⁹ jer. Sal 19,2-5., na marina aza fa mitaky ezaka lehibe sy ao anaty toe-tsaina feno fanetren-tena sy fanajana manoloana ny Mpahary sy ny tsanganasany izany¹⁵⁰ jer. Jôba 42,3.. Noho ny zavaboary avy amin’ny hatsaran’Andriamanitra, dia mandray anjara amin’ izany hatsarana izany izy (“Ary hitan’Andriamanitra fa tsara izany (…) tsara indrindra izany” : Jen 1,4.10.12.18.21.31). Satria sitrak’Andriamanitra ho fanomezana ho an’ny olombelona ny voary manontolo, ho lova izay natokana ho azy sy nankinina taminy. Imbetsaka ny Fiangonana no tsy maintsy niaro ny hatsaran’ny voary, anisan’izany ny tontolon’ny manam-batana, tontolo hita maso¹⁵¹ jer. DS 286DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; 455-463; 800; 1333; 3002..

Lehibe lavitra noho ny tsanganasany rehetra Andriamanitra¹⁵² jer. Ekl 43,30. : “Ambony lavitra noho ny lanitra ny fiandrianany” (Sal 8,2), “tsy misy fetra mihitsy ny fahalehibeazany” (Sal 145,3). Fa satria Izy no Mpahary tsy refesi-mandidy sy tsy voafatopatotra, foto-piandohan’izay rehetra misy, dia maninteraka hatrany amin’ny faran’izay lalina indrindra amin’ny zavaboariny rehetra Izy : “Ao Aminy no ananantsika ny fiainana, ny fahafaha-mihetsika ary ny fisiana” (Asa 17,28). Araka ny tenin’i Md Augustin : “Ambony noho ny amboniko indrindra Izy, ary lalina noho ny lalina indrindra”¹⁵³ Md Augustin, Conf. 3, 6, 11..

Aorian’ny fahariana, tsy ilaozan’Andriamanitra ho amin’izao fotsiny ny zavaboariny. Tsy ny maha-izy sy ny maha-misy fotsiny no omeny ny zavaboariny, fa ny mampaharitra lalandava ny fisian-tenany, ny manome azy hery manetsika, ary ny mitondra azy hatramin’ny farany. Ny miaiky izany fiankinana tanteraka miolotra amin’ny Mpahary izany, no loharanom-pahendrena amam-pahafahana, loharanon-kafaliana amam-pitokiana :

Eny, tianao avokoa izay rehetra misy, ary tsy misy na inona na inona halanao izay nataonao ; fa raha misy zavatra halanao, dia tsy ho noforoninao izany. Ary ahoana no hisian’ny zavatra iray sy haharetany, raha tsy sitrakao izany ? Na ahoana no nitahirizanao an’izay tsy nantsoinao ? Kanefa mitsimbina ny zavatra rehetra Ianao, satria Anao avokoa ny zavatra rehetra, ry Tompo sakaizan’ny fiainana (Fah 11,24-26).

Manana ny hatsarany sy ny fahalavorariany manokana ny zavaboary, kanefa tsy nataon’ny tanan’ny Mpahary ho tomombana avy hatrany izany. Noarìna amin’ny toetra mizotra tsikelikely (“in statu viae”) mankamin’ny fara fahalavorariana mbola hotratrarina araka izay nanendren’Andriamanitra azy ny zavaboary. Antsointsika hoe fitahian’Andriamanitra ny fandaminana izay itahiany ny zavaboariny mankany amin’io fahalavorariana io :

Miambina sy mitantana amin’ny alalan’ny fitahiany ny zavatra rehetra noarìny Andriamanitra, “mahatratra amin-kery ny fara vazan-tany hatramin’ ny ilany iray ka hatramin’ny ilany iray hafa, ary mandamina ny zavatra rehetra amim-kalemem-panahy” (Fah 8,1). Satria “mihanjahanja sy miharihary eo imasony ny zavatra rehetra” (Heb 4,13), na dia ireo izay hiforona avy amin’ny asa malalaka ataon’ny zavaboary aza¹⁵⁴ Kôns. Vatikana I: DS 3003DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Mitovy avokoa ny filazan’ny Soratra Masina : azo tsapain-tanana sy eo no eo avy hatrany ny fikolokoloan’ny fitahian’Andriamanitra, mikarakara ny zavatra rehetra, manomboka amin’ny zavatra faran’izay bitika ka hatramin’ ny zavatra lehibe miseho amin’izao tontolo izao sy amin’ny tantara. Amin-kery no ilazan’ny boky masina ny fahefan’Andriamanitra mandidy sy manapaka tanteraka amin’ny fizotran’ny zava-miseho: “Any an-danitra sy eto an-tany ny Andriamanitsika, ka ataony izay rehetra sitrany” (Sal 115,3) ; ary izao no voalaza momba an’i Kristy : “Raha mamoha Izy, tsy misy hahidy, ary raha manidy Izy, tsy misy hahavoha” (Apôk 3,7) ; “Misy fihevitra maro ao am-pon’ny olombelona, fa ny fandaharan’Andriamanitra ihany no ho tanteraka” (Ohab 19,21).

Hita toy izany koa ny Fanahy Masina, mpanoratra voalohany ny Soratra Masina, mazàna milaza an’Andriamanitra ho manao ny asa, fa tsy misy fototra faharoa. Tsy hoe “fomba fiteny” tany am-boalohany tany izany, fa fomba lalina enti-mampahatsiaro ny fahambonian’Andriamanitra sy ny maha-Tompo Azy tanteraka eo amin’ny tantara sy izao tontolo izao¹⁵⁵ jer. Iz 10,5-15; 45,5-7; Det 32,39; Ekl 11,14., ary manabe araka izany amin’ny fitokiana Aminy. Ny vavaka ao amin’ny Salamo no sekoly ambony amin’izany fitokiana izany¹⁵⁶ jer. Sal 22; 32; 35; 103; 138; sns..

I Jesoa dia mangataka ny fitokian-janaka amin’ny fitahian’ny Ray any an-danitra, izay mikarakara hatramin’ny zavatra kely ilain’ny zanany : “Noho izany, aza manahy ianareo manao hoe : inona no hohaninay ? inona no hosotroinay ? (…). Fantatry ny Rainareo izay any an-danitra fa ilainareo avokoa izany. Koa katsaho aloha ny Fanjakan’Andriamanitra sy ny fahamarinany, dia homena izany rehetra izany ianareo ho fanampiny” (Mt 6,31-33)¹⁵⁷ jer. Mt 10,29-31..

Andriamanitra no Tompo tsy refesi-mandidy amin’ny fandaharany. Amin’ ny fanatanterahany izany anefa, dia mampiasa koa ny fanampian’ny zavaboary Izy. Tsy midika ho famantaram-pahosana akory izany, fa famantarana ny halehibe sy ny hatsaram-pon’Andriamanitra Mahefa ny zavatra rehetra. Satria tsy ny hampisy ny zavaboariny fotsiny no nataon’ Andriamanitra, fa koa ny hasina ahafahan’izy ireo manao asa amam-pihetsika amin’ny alalan’ny tenan’izy ireo ihany, ho antony sy fototra ifampiankinan’ izy ireo amin’ny samy izy ireo, ka iarahan’izy ireo miasa, araka izany, amin’ny fanatanterahana ny fandaharany.

Omen’Andriamanitra ho an’ny olombelona koa aza ny fahazoana mandray anjara an-kalalahana amin’ny fitahiany, amin’ny fanankinany tamin’izy ireo ny andraikitra “hizaka” ny tany sy hanjaka aminy¹⁵⁸ jer. Jen 1,26-28.. Araka izany, omen’ Andriamanitra ny olombelona ny hahatonga azy ho manan-tsaina sy manam-pahafahana, mba hameno ny tsanganasa fahariana, handavorary avy amin’ izany ny firindran’ny soa ho azy ireo sy ho an’ny naman’izy ireo. Noho ny olombelona mpiara-miasa tsy mahazo an-tsaina matetika ny sitrapon’ Andriamanitra, dia afaka miditra amin’ny nahim-po amin’ny drafitr’ Andriamanitra izy ireo, amin’ny alalan’ny asan’izy ireo, ny vavak’izy ireo, nefa amin’ny alalan’ny fijalian’izy ireo koa¹⁵⁹ jer. Kôl 1,24.. Amin’izany indrindra no hahatongavan’izy ireo ho “mpiara-miasa amin’Andriamanitra” (1 Kôr 3,9)¹⁶⁰ jer. 1 Tes 3,2. sy amin’ny Fanjakany¹⁶¹ jer. Kôl 4,11..

Fahamarinana tsy azo sarahina amin’ny finoana an’Andriamanitra Mpahary ny hoe : Miasa amin’ny fampiasana amam-panetsehana manontolo ny zavaboariny Andriamanitra. Izy no mpanao voalohany izay miasa ao sy amin’ny alalan’ny fototra faharoa : “Satria Andriamanitra izay miasa ao amintsika no mahatonga antsika sady hanam-piniavana no hiasa mihitsy ho amin’ny fandaharam-pitiavany” (Filip 2,13)¹⁶² jer. 1 Kôr 12,6.. Tsy mampihena velively ny hasin’ny zavaboary fa manandratra azy izany fahamarinana izany. Nalaina avy amin’ny tsy misy tamin’ny alalan’ny hery sy ny fahendrena ary ny hatsaran’Andriamanitra izy, ka tsy mahefa na inona na inona raha sarahina amin’ny foto-piandohany, satria “levona ny zavaboary tsy misy an’ilay Mpahary”¹⁶³ FAA 36, § 3. ; vao mainka tsy afaka hahatratra ny tanjom-piafaràny izy, raha tsy misy ny fanampian’ny fahasoavana¹⁶⁴ jer. Mt 19,26; Jo 15,5; Filip 4,13..

Raha Andriamanitra ilay Ray Mahefa ny zavatra rehetra, Mpahary an’izao tontolo izao milamina sy tsara, no mikarakara ny zavaboariny rehetra, nahoana no misy ny ratsy ? Amin’izany fanontaniana izany, izay sady manery no tsy azo ihodivirana, sady mampijaly no mifono mistery, dia tsy misy valin-teny maika, ampy amaliana azy. Ny fitambaram-pinoan’ny kristianina no mitambatra ho valin’io fanontaniana io : ny hatsaran’ny voary, ny antambon’ny fahotana, ny fitiavan’Andriamanitra mahari-pery izay tonga mialohan’ny olombelona amin’ny alalan’ny fanekem-pihavanany, amin’ny alalan’ny Fahatongavan’ny Zanany ho nofo mitondra fanavotana, amin’ny alalan’ny fanomezana ny Fanahy Masina, amin’ny alalan’ny famoriana ny Fiangonana, amin’ny alalan’ny herin’ny sakramenta, amin’ny alalan’ny antso ho amin’ny fiainana mahasambatra, izay amin’izany ny voary manam-pahafahana no asaina mialoha hankatò, nefa afaka mandà koa izy ireo, noho ny mistery mampihoron-koditra. Tsy misy tsirin-kevitra avy amin’ny hafatra kristianina izay tsy mitondra ampahana valin-teny amin’ny fanontaniana momba ny ratsy.

Nahoana Andriamanitra no tsy nahary an’izao tontolo izao sady tomombana no tsy misy ratsy ao aminy na dia iray aza ? Araka ny fahefany tsy manam-petra, dia afaka mahary lalandava ny zavatra tsara kokoa hatrany Andriamanitra ¹⁶⁵ jer. Md Thomas d’A., s. th. 1, 25, 6.. Kanefa ao anatin’ny fahendreny sy ny hatsarany tsy manam-petra no sitrak’Andriamanitra an-kalalahana nahary izao tontolo izao “amin’ ny toetra mivoatra miandalana” mankany amin’ny fara fahalavorariany. Izany fivoarana miandalana izany, ao anatin’ny fandaharan’Andriamanitra, dia misy miaraka amin’ny fisehoan’ny zavatra sasany ny fanjavonan’ny hafa, misy miaraka amin’ny lavorary indrindra ny tsy lavorary loatra koa, misy miaraka amin’ny fanorenana ny voary ny fandravana koa. Miaraka amin’ny tsara ara-batana dia misy koa izany ny ratsy ara-batana, raha tsy mbola mahatratra ny fahalavorariany koa ny zavaboary¹⁶⁶ jer. Md Thomas d’A., s. gent. 3, 71..

Ny anjely sy ny olombelona, zavaboary manan-tsaina sy manam-pahafahana, dia tsy maintsy mizotra mankany amin’ny anjaran’izy ireo farany amin’ny alalan’ny safidy malalaka sy ny fitiavana manan-tombo. Noho izany, afaka maniasia izy ireo, kanefa, ny tena marina, manota izy ireo. Toy izany no nidiran’ny haratsian-tsaina amam-panahy teto amin’izao tontolo izao, izay ratsy lavitra kokoa, tsy misy azo ampitahana azy amin’ny haratsiam-batana. Na mivantana na tsy mivantana, tsy Andriamanitra velively no antony nahatonga ny haratsian-tsaina amam-panahy¹⁶⁷ jer. Md Augustin, lib. 1, 1, 1; Md Thomas d’A., s. th. 1-2, 79, 1.. Mamela ny ratsy hisy anefa Izy, amin’ny fanajana ny fahafahan’ny zavaboariny, ary, amin’ny fomba mistery, hainy ny misintona ny tsara avy amin’izany :

Satria, ilay Andriamanitra Mahefa ny zavatra rehetra (…), noho Izy tsara sy fatratra tokoa, tsy ho namela na oviana na oviana ny ratsy na inona na inona hisy ao anatin’ny tsanganasany raha tsy ampy hery sy tsara Izy mba hamoahana ny tsara avy amin’io ratsy io ihany¹⁶⁸ Md Augustin, enchir. 3, 11..

Araka izany, rahefa ela ny ela, mety ho tsikaritra fa Andriamanitra, ao anatin’ny fitahian’ny heriny mahefa ny zavatra rehetra, dia afaka misintona zava-tsoa avy amin’ny vokatry ny ratsy, na dia ara-panahy aza, nateraky ny zavaboariny : “Tsy ianareo, hoy i Josefa tamin’ny rahalahiny, no nandefa ahy taty, fa Andriamanitra ; (…) ny ratsy izay nokasainareo hatao tamiko, dia navadiky ny fandaharan’Andriamanitra ho tsara mba hamonjena ny ain’ny vahoaka maro be” (Jen 45,8; 50,20)¹⁶⁹ jer. Tobia 2,12-18 volg.. Avy amin’ny haratsiam-panahy faran’ny lehibe indrindra amin’izay natao hatr’izay, dia ny fandavana sy ny famonoana ny Zanak’Andriamanitra, vokatry ny fahotan’ny olombelona rehetra, no nisintonan’Andriamanitra, noho ny fahasoavany mihoa-pampana¹⁷⁰ jer. Rôm 5,20., ny lehibe indrindra amin’ny soa : ny fanandratana amim-boninahitra an’i Kristy sy ny Fanavotana antsika. Kanefa, ny ratsy tsy mety ho tsara.

“Ny zavatra rehetra dia entin’Andriamanitra hahasoa izay tia Azy” (Rôm 8,28). Tsy mitsaha-manamafy ny fahamarinan’izany ny fanambaràn’ny olomasina :

Araka izany, hoy i Mb Cathérine de Sienne tamin’ “ireo tafintohina sy mikomy amin’izay zava-manjo azy ireo” : “Avy amin’ny fitiavana ny zavatra rehetra, voalahatra ho amin’ny famonjena ny olombelona ny zavatra rehetra, tsy manao na inona na inona afa-tsy ho amin’izany tanjona izany Andriamanitra”¹⁷¹ Dial. 138.. Ary hoy i Md Thomas More, taloha kelin’ny namonoana azy ho martiry, nampionona ny zanany vavy : “Tsy misy zavatra na inona na inona tongatonga ho azy raha tsy sitrak’Andriamanitra izany. Noho izany, izay rehetra sitrany, na ratsy toy inona aza no fahitantsika an’izany, dia misy ny tsara kokoa ho antsika ao amin’izany”¹⁷² Margarita Roper, Epistula ad Aliciam Alington (mense augusti 1534).. Ary hoy i Lady Julian of Norwich : “Tamin’ny alalan’ny fahasoavan’ Andriamanitra no nianarako fa tsy maintsy mifikitra mafy amin’ny finoana aho, ary mino mafy fa ho tsara ny zavatra rehetra … Ary dia ho hitanao fa ho tsara avokoa ny zavatra rehetra.” (“Thou shalt see thyself that all MANNER of thing shall be well”¹⁷³ Rev. 13,32..)

Mino mafy isika fa Andriamanitra no Tompon’izao tontolo izao sy ny tantara. Kanefa ny lalan’ny fitahian’Izy Tompo, matetika, no tsy fantatsika. Ary amin’ny farany, rahefa tapitra ny ampahan’ny fahalalantsika, rahefa hahita an’Andriamanitra “mifanatrika” isika (1 Kôr 13,12), no ho fantatsika manontolo ny lalana, izay amin’izany, na dia eo am-pamakivakiana ny antambon’ny ratsy sy ny fahotana aza, no hitondran’Andriamanitra ny zavaboariny hatramin’ny fialan-tsasatr’io Sabata¹⁷⁴ jer. Jen 2,2. mandrakizay io, fa ho an’izany moa no nahariany ny lanitra sy ny tany.

Manambara ampahibemaso ny Sembolin’ny apôstôly fa Andriamanitra no “Mpahary ny lanitra sy ny tany”¹⁷⁸ Sembolin’ny Apôstôly, DS 30DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., ary milaza mazava ny Sembolin’i Nicée-Constantinople fa : “… ny tontolon’ny zava-drehetra na ny hita maso na ny tsy hita maso”¹⁷⁹ Sembolin’i Nicée-Constantinople, DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ao amin’ny Soratra Masina, ny fomba fiteny hoe : “lanitra sy tany” dia midika hoe izay rehetra misy, ny voary manontolo. Enti-manondro ny fifandraisana ao anatin’ny voary izay sady mampikambana no mampiavaka ny lanitra sy ny tany koa izany : “Ny tany” no tontolon’ny olombelona¹⁸⁰ jer. Sal 115,16.. “Ny lanitra” na “ireo lanitra”, dia azo anondroana ny habakabaka¹⁸¹ jer. Sal 19,2., nefa koa ny “toerana” manokana an’Andriamanitra: “Rainay any an-danitra” (Mt 5,16)¹⁸² jer. Sal 115,16., ary noho izany koa, ny “lanitra” no voninahitra any am-parany any. Farany, ny teny hoe “lanitra” dia manondro ny “toeran’ “ny zavaboary ara-panahy - ny anjely – izay manotrona an’Andriamanitra .

Ny fiekem-pinoan’i Kônsily fahefatra tao Latran dia manamafy fa Andriamanitra, “hatrany am-piandohan’ny fotoana, no nahary indray miaraka ny samy voary, avy amin’ny tsy misy, na ny voary ara-panahy na ny voary ara-batana, izany hoe ny anjely sy ny tontolon’ny tany ; manaraka izany, ny olombelona izay zavaboary mandray roa, itambaran’ny fanahy sy ny vatana”¹⁸³ DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; jer. koa DS 3002DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum sy SPF 8SPF — Sollemnis Professio fidei (Credo of the People of God)..

Ny fisian’ny zavaboary fanahy, tsy manam-batana, izay antsoin’ny Soratra Masina amin’ny fiteny mahazatra hoe anjely, dia fahamarinam-pinoana. Sady mazava ny fanambaràn’ny Soratra Masina sy ny firaisan-kevitry ny Lovam-pampianarana momba izany.

I Md Augustin dia milaza ny momba azy ireo : ny hoe “Anjely” dia enti-manondro ny asa fa tsy ny toetra maha-izy. Manontany ianao hoe ahoana no iantsoana io toetra maha-izy io ? – Fanahy. Manontany ny asany ianao ? – Anjely ; araka ny fisian-tenany, fanahy izy, araka izay ataony, anjely izy”¹⁸⁴ Enarr. in Psal. 103, 1, 15.. Amin’ny maha-izy ny fisian’izy ireo manontolo, ny anjely no mpanompo sy mpitondra ny hafatr’Andriamanitra. Satria izy ireo mibanjina “tsy tapaka ny endriky ny Raiko izay any an-danitra” (Mt 18,10), izy ireo no “mpiasa mpampita ny teniny, sy mahavatra mihaino ny teniny” (Sal 103,20).

Amin’ny maha-voary fanahy fotsiny azy ireo, dia ananany ny saina aman-tsitrapo : zavaboary manana ny maha-izy azy manokana izy ireo¹⁸⁵ jer. Pie XII: DS 3891DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ary tsy mety maty¹⁸⁶ jer. Lk 20,36.. Ihoaran’izy ireo amin’ny fahalavorariana ny voary rehetra hita maso. Ny famirapiratry ny voninahitr’izy ireo no manaporofo izany¹⁸⁷ jer. Dan 10,9-12..

I Kristy no foiben’ny tontolon’ny anjely, izay Azy : “Rahefa ho avy amim-boninahitra ny Zanak’olona hotronin’ny anjeliny rehetra …” (Mt 25,31). Azy izy ireo satria noarìna tamin’ny alalany sy ho Azy : “Satria tao Aminy no nahariana ny zavatra rehetra any an-danitra sy ety an-tany, dia ny hita maso sy ny tsy hita maso : fiandrianana, fiamboniana, fanapahana, fahefana ; Taminy sy ho Azy no nahariana ny zavatra rehetra” (Kôl 1,16). Azy tanteraka tokoa izy ireo satria nataony ho mpitondra hafatra amin’ny fandaharam-pamonjeny : “Moa tsy fanahy manompo va izy rehetra” nirahina hanao fanompoana ho an’ireo izay handova ny famonjena ?” (Heb 1,14).

Teo izy ireo, nanomboka tamin’ny fahariana¹⁸⁸ jer. Joba 38,7, izay niantsoana ny anjely hoe « zanak’Andriamanitra ». sy tamin’ny tantaram-pamonjena manontolo, nanambara mialoha lavitra na akaiky io famonjena io sy nampiasa ny fandaharan’Andriamanitra tamin’ny fanatanterahana izany : nanidy ny varavaran’ny paradisa an-tany izy ireo¹⁸⁹ jer. Jen 3,24., niaro an’i Lôta¹⁹⁰ jer. Jen 19., namonjy an’i Agara sy ny zanany¹⁹¹ jer. Jen 21,17., nanakana ny tanan’i Abrahama¹⁹² jer. Jen 22,11. ; andraiki-panompoan’izy ireo ny nampita ny lalàna¹⁹³ jer. Asa 7,53., nitari-dalana ny Vahoakan’ Andriamanitra¹⁹⁴ jer. Eks 23,20-23., nanambara fahaterahana¹⁹⁵ jer. Mpits 13. sy fiantsoan’Andriamanitra¹⁹⁶ jer. Mpits 6,11-24; Iz 6,6., nanampy ny mpaminany¹⁹⁷ jer. 1 Mpanj 19,5., raha tsy hitanisa afa-tsy ohatra vitsivitsy. Farany, ny Anjely Gabriely no nilaza ny fahaterahan’ilay Mpialoha lalana sy ny an’ny Tenan’i Jesoa¹⁹⁸ jer. Lk 1,11.26..

Manomboka amin’ny Fahatongavana ho nofo ka hatramin’ny Fiakarana any an-danitra, mambomba ny fiainan’ny Teny tonga Nofo ny fitsaohan’ny anjely sy ny fanompoany. Nony “nampiditra ny Lahimatoany teo amin’izao tontolo izao Andriamanitra, dia hoy Izy : “Aoka hitsaoka Azy ny anjelin’ Andriamanitra rehetra” (Heb 1,6). Ny hira fiderana nataon’izy ireo tamin’ny fahaterahan’i Kristy dia tsy nitsahatra manako ao amin’ny hiram-pideran’ny Fiangonana : “Voninahitra ho an’Andriamanitra …” (Lk 2,14). Niaro ny fahazazan’i Jesoa izy ireo¹⁹⁹ jer. Mt 1,20; 2,13.19., nanompo Azy tany an’efitra²⁰⁰ jer. Mk 1,13; Mt 4,11., nankahery Azy nandritra ny fiadian’aina²⁰¹ jer. Lk 22,43., kanefa azon’izy ireo natao ny namonjy Azy teo an-tanan’ny fahavalo²⁰² jer. Mt 26,53. toa an’i Israely fahiny²⁰³ jer. 2 Mak 10,29-30; 11,8.. Ary dia mbola ny anjely koa no “nitory ny Evanjely” (Lk 2,10) tamin’ny filazana ny Vaovao Mahafalin’ ny Fahatongavana ho nofo²⁰⁴ jer. Lk 2,8-14., sy ny Fitsanganan’i Kristy ho velona²⁰⁵ jer. Mk 16,5-7.. Ho eo izy ireo amin’ny fiverenan’i Kristy izay holazain’izy ireo²⁰⁶ jer. Asa 1,10-11., hiandraiki-draharaha amin’ny fitsaràny²⁰⁷ jer. Mt 13,41; 24,31; Lk 12,8-9..

Hatreto ka hatrany, ny fiainan’ny Fiangonana manontolo no mahazo tombon-tsoa avy amin’ny fanampiana mifono mistery sy mahery ataon’ny anjely²⁰⁸ jer. Asa 5,18-20; 8,26-29; 10,3-8; 12,6-11; 27,23-25..

Ny Fiangonana, amin’ny litorziany, dia miaraka amin’ny anjely mba hidera sy hankalaza an’Andriamanitra amin’ilay antsa manao hoe : Masina, masina, masina …(Vavaka Eokaristika) ; mitalaho ny fanampian’izy ireo izy (tahaka izany ao amin’ny In Paradisum deducant te angeli … fanao amin’ny litorzia ho an’ireo nodimandry²⁰⁹ OE x 50., na koa ao amin’ny “Antsan’ny Kerobima” raketin’ ny litorzia bizantinina²¹⁰ Liturgia byzantina Sancti Ioannis Chrysostomi, Hymnus cherubinorum.), mankalaza manokana ny fahatsiarovana ny anjely sasany izy (Masina Misely, Masina Gabriely, Masina Rafaely, ny anjely mpiambina).

Amin’ny fanombohan’ (fisian’)ny fiainana²¹¹ jer. Mt 18,10. ka hatramin’ny fahafatesana²¹² jer. Lk 16,22., dia mambomba ny fiainan’ny olombelona ny fiambenan’izy ireo²¹³ jer. Sal 34,8; 91,10-13. sy ny fanelanelanan’izy ireo²¹⁴ jer. Jôba 33,23-24; Zak 1,12; Tobia 12,12.. “Samy manana anjely iray ho mpiaro sy ho mpiandry azy eo anilany ny mpino tsirairay, mba hitondra azy ho any amin’ny fiainana”²¹⁵ Md Basile, Eun. 3,1.. Manomboka eto an-tany no mandray anjara, ao anatin’ ny finoana, amin’ny fiaraha-monina sambatry ny anjely sy ny olombelona, miray ao amin’Andriamanitra, ny fiainana kristianina.

Ny Tenan’Izy Andriamanitra rahateo ihany no nahary ny tontolo hita maso araka ny hareny manontolo, ny maha-samihafa azy ary ny filaminany. Asehon’ny Soratra an’ohatra ny tsanganasan’ny Mpahary ho toy ny fitohizan’ny andro enina mandravona ny “asan” ’Andriamanitra, izay mifarana amin’ny “fialan-tsasatra” amin’ny andro fahafito²¹⁶ jer. Jen 1,1-2,4.. Ny lahatsoratra masina, amin’ny resaka momba ny fahariana, dia mampianatra ny marina nambaran’Andriamanitra momba ny famonjena antsika²¹⁷ jer. FA 11., izay ahafahana “mahalala ny fomba aman-toetra lalin’ny fahariana, ny soatoaviny ary ny tanjony farany izay tsy inona fa ny Voninahitr’Andriamanitra”²¹⁸ FF 36. :

Tsy misy na inona na inona raha tsy Andriamanitra Mpahary no mampisy azy. Nanomboka izao tontolo izao rahefa navoakan’ny Tenin’Andriamanitra avy amin’ny tsy misy ; ny zavatra rehetra misy, ny voary manontolo, ny tantara manontolo ny olombelona dia miorim-paka amin’io zava-niseho hatrany am-boalohany io : izany mihitsy no fiandohana izay niorenan’izao tontolo izao, sy nanombohan’ny fotoana²¹⁹ jer. Md Augustin, Gen. Man. 1, 2, 4..

Samy manana ny hatsarany sy ny fahalavorariany manokana avy ny voary isanisany. Ho an’ireo tsanganasa tsirairay noarìna tao anatin’ny “henemana”, dia voalaza hoe : “Ary hitan’Andriamanitra fa tsara izany.” “Amin’ny fahariana mihitsy no iorenan’ny zava-drehetra araka ny faharetan’izy ireo, ny fahamarinan’izy ireo, ny hatsaran’izy ireo manokana miaraka amin’ny fandaminana azy ireo sy ny lalàna mifehy azy ireo manokana avy”²²⁰ FAA 36, § 2.. Ny voary isan-karazany, ilaina amin’ny fisiany manokana avy, dia maneho, samy araka ny fombany avy, ny tara-pahendrena sy ny hatsarana tsy manam-petran’Andriamanitra. Koa izany indrindra no tsy maintsy anajan’ny olombelona ny hatsarana manokana an’ny zavaboary tsirairay mba hisorohana ny fampiasan-javatra tsy araka ny tokony ho izy, izay manazimba ny Mpahary ary mitarika voka-dratsy mampidi-doza ho an’ny olombelona sy ho an’ny tontolo iainany.

Sitrak’Andriamanitra ny fifampiankinan’ny zavaboary. Ny masoandro sy ny volana, ny sedera sy ny voninkazo kely, ny voromahery sy ny fody : ny fahitana ny hamaroan’ny karazana sy ny tsy fitovian’izy ireo no midika fa tsy misy zavaboary na iray aza mahavita tena. Tsy misy izy ireo raha tsy mifampiankina amin’ny samy izy ireo, mba samy hifameno, amin’ny fanampian’ny samy izy ireo.

Ny hatsaran’ny tontolon’ny zava-drehetra : Ny filaminana sy ny firindran’ ny tontolo noarìna dia vokatry ny faha-samihafa ny zavaboary sy ny fifandraisana misy amin’izy ireo samy izy ireo. Tsapan’ny olona miandalana amin’izany ny lalàna mifehy ny zavaboary. Mampitolagaga ny manam-pahaizana izany. Taratry ny hatsarana tsy manam-petran’ny Mpahary ny hatsaran’ny zavaboary. Tokony hitarika fanajana sy fankatoavan’ny sain’ny olombelona sy ny sitrapony izany.

Ny ambaratongan’ny zavaboary dia voambara araka ny filaharan’ny “andro enina”, izay miainga avy amin’ny kely fahalavorariana ary mipaka amin’ny be fahalavorariana. Tian’Andriamanitra ny zavaboariny rehetra²²¹ jer. Sal 145,9., ary karakarainy fatratra ny tsirairay, na dia ny fody aza. Kanefa, hoy i Jesoa : “Sarobidy noho ny fody maro ianareo” (Lk 12,6-7), ary koa : “Ambony lavitra noho ny ondry ny olona” (Mt 12,12).

Ny olombelona no tampony amin’ny tsanganasa fahariana. Ny tantara avy amin’ny fitsilovan’Andriamanitra, dia mampiseho izany amin’ny fanavahana mazava tsara ny fahariana ny olombelona amin’ny an’ny zavaboary hafa rehetra²²² jer. Jen 1,26..

Misy fifarimbonana eo amin’ny voary rehetra noho izy ireo manana Mpahary iray ihany, sy noho izy rehetra nalahatra ho amin’ny voninahiny :

Ho deraina anie Ianao, ry Tompo, amin’ny voarinao rehetra indrindra amin’ingahy Masoandro rahalahy, izay taminy no nanomezanao anay ny hazavana amin’ny antoandro tsara izy, mamoaka tara-pahazavana manjelanjelatra aok’izany, ary avy aminao, ilay Avo Indrindra, no anolorany anay izany amin’ny sary an’ohatra …. Ho deraina anie Ianao, ry Tompoko, noho i Rano anabavy, izay tena mahasoa sy tena manetry tena, sarobidy sy madio fitiavana… Ho deraina anie Ianao, ry Tompoko, noho i Tany anabavy sady reninay izay mitondra anay sy mamelona anay, izay mamokatra voankazo isan-karazany miaraka amin’ny voninkazo maro loko sy ny ahitra… Miderà sy mankalazà ny Tompoko ianareo isaory Izy ary manompoa Azy amim-panetren-tena tanteraka²²³ Md François d’Assise, cant..

Ny Sabata – fahavitan’ny tsanganasa tanatin’ny “henemana”. Lazain’ny lahatsoratra masina fa “ vitan’Andriamanitra tamin’ny andro fahafito ny asa nataony” ary toy izany “no nahavitan’ny lanitra sy ny tany”, ka tamin’ny andro fahafito Andriamanitra “nitsahatra tamin’ny asa rehetra nataony”, ary nanamasina sy nitsodrano io andro io Izy (Jen 2,1-3). Manankarena fampianarana mahavonjy ireo teny avy amin’ny fitsilovan’Andriamanitra ireo :

Tamin’ny fahariana Andriamanitra dia nametraka fototra sy lalàna izay maharitra ho mafy orina²²⁴ jer. Heb 4,3-4., ka eo ambonin’izany no hahafahan’ny mpino miankina amim-pitokiana, ary ho famantarana sy ho antoky ny fahamarinan’ ny fanekem-pihavanana tsy voahozongozona ataon’Andriamanitra²²⁵ jer. Jer 31,35-37; 33,19-26.. Etsy an-kilany, ny olombelona tokony haharitra tsy hivadika amin’io fototra io, ary hanaja ny lalàna izay nosoritan’ny Mpahary ao amin’izany.

Novitaina mba ho amin’ny Sabata ny fahariana, ka noho izany ho amin’ny fanompoam-pivavahana sy ny fitsaohana an’Andriamanitra. Voasoratra araka ny lalànan’ny fahariana²²⁶ jer. Jen 1,14. ny fanompoam-pivavahana. “Aoka tsy hisy na inona na inona ho tiana mihoatra noho ny fanompoana an’Andriamanitra amin’ny fivavahana ”, hoy ny fitsipik’i Md Benoît²²⁷ Md Benoît, reg. 43, 3., manoro araka izany ny fandaminana marina ny ahiahin’ny olombelona.

Votoatin’ny lalànan’i Israely ny Sabata. Ny mitandrina ny didy, dia tsy inona fa ny mifandray amin’ny fahendrena sy amin’ny sitrapon’Andriamanitra miseho amin’ny tsanganasa fahariany.

Ny andro fahavalo. Fa ho antsika, andro iray vaovao no niposaka : ilay andro Nitsanganan’i Kristy ho velona. Ny andro fahafito no mamarana ny fahariana voalohany. Ny andro fahavalo no anombohan’ny fahariana vaovao. Araka izany, ny tsanganasa fahariana dia tonga amin’ny fara tampony ao amin’ny tsanganasa lehibe indrindra amin’ny fanavotana. Ny ahitan’ny fahariana voalohany ny heviny sy ny tampony dia amin’ny fahariana vaovao ao amin’i Kristy, izay mihoatra noho ny an’ilay voalohany ny famirapirany²²⁸ jer. MR, Andro mialohan’ny Paka 24: vavaka aorian’ny vakiteny voalohany..

“Andriamanitra nahary ny olombelona mitovy endrika Aminy, mitovy endrika amin’Andriamanitra no nahariany azy, ary nataony lehilahy sy vehivavy izy ireo” (Jen 1,27). Mitana toerana manokana eo amin’ny fahariana, ny olombelona : “mitovy endrika amin’Andriamanitra” izy (I) ; amin’ny fomba aman-toetrany manokana dia manakambana ny tontolo ara-panahy sy ny tontolo ara-batana izy (II); noarìna ho “lehilahy sy vehivavy” izy (III) ; nametraka azy ao amin’ny fitiavany Andriamanitra (IV).

Amin’ny zavaboary rehetra hita maso, ny olombelona irery no “afaka mahalala sy mitia ny Mpahary azy”²³⁰ FAA 12, § 3.; izy no “hany zavaboary eto an-tany izay sitrak’Andriamanitra ho azy tenany ihany”²³¹ FAA 24, § 3.; izy irery no voantso hiombona anjara amin’ny fiainan’Andriamanitra, amin’ny alalan’ny fahalalana sy ny fitiavana. Ho amin’izany tanjom-piafaràna izany no nahariana azy, ary ao amin’izany ny antony lehibe indrindra amin’ny fahamendrehany :

Inona moa ny antony nanokanana ny olombelona ho amin’izany fahamendrehana lehibe izany ? Ny fitiavana tsy voavidim-bola izay avy amin’izany no nijerenao ny zavaboarinao tao amin’ny Tenanao ihany, ary raiki-pitia taminy Ianao ; satria tamim-pitiavana no naharianao azy, tamim-pitiavana no nanomezanao azy fahafahana hankafy ny Soa mandrakizay avy Aminao ²³² Mb Cathérine de Sienne, dial. 13..

Noho ny olombelona tsirairay mitovy endrika amin’Andriamanitra, dia manana ny fahamendrehana maha-olona azy izy : tsy zavatra fotsiny izy fa olona. Afaka mahalala ny tenany izy, afaka mifehy ny tenany sy manolotra ny tenany ary miombona an-kalalahana amin’ny olona hafa ; ary noho ny fahasoavana, dia voantso izy ho amin’ny fanekem-pihavanana amin’ny Mpahary azy, sy hanome Azy valim-pinoana amam-pitiavana izay tsy misy hafa afaka misolo ny toerany amin’izany.

Noarìn’Andriamanitra ho an’ny olombelona²³³ jer. FAA 12, § 1; 24, § 3; 39, § 1. ny zavatra rehetra, kanefa ny olombelona noarìny mba hanompo sy ho tia Azy ary hanolotra Aminy ny voary manontolo :

Inona àry no zavaboary nampisianao ka henin-kaja toy izany ? Ny olombelona izany, endrika velona lehibe sady mahatalanjona, sarobidy kokoa eo imason’ Andriamanitra noho ny zavaboary rehetra : ny olombelona izany, ho azy no nisian’ny lanitra sy ny tany sy ny ranomasina ary ny fitambaramben’ny zavaboary, ary ho amin’ny famonjena azy no nanaovan’Andriamanitra ho zava-dehibe ho azy hatramin’ny tsy nandalany na dia ny Zanany Lahitokana aza. Satria Andriamanitra tsy mijanona miasa mba hanandratra ny olona hatrany Aminy sy hampipetraka azy eo an-kavanany²³⁴ Md Jean Chrysostome, serm. in Gen. 2, 1..

“Ny tena marina, ao amin’ny misterin’ny Teny tonga nofo ihany no mihamazava tokoa ny misterin’ny olombelona”²³⁵ FAA 22, § 1. :

Mampianatra antsika i Md Paoly fa olona roa no fiandohan’ny taranak’ olombelona rehetra tsy an-kanavaka, dia i Adama sy i Kristy… I Adama voalohany, hoy izy, dia noarìna ho olombelona izay nandray ny aina ; ilay farany dia olona fanahy izay manome ny aina. Ilay voalohany dia noarin’ilay farany izay nandraisany ny fanahy mamelona azy… Ilay Adama faharoa dia nandraikitra ny endriny tao amin’ilay Adama voalohany satria Izy no namolavola azy. Avy amin’izany no andraisany andraikitra sy andraisany ny anarana, mba tsy hamela ho very an’ilay izay nataony mitovy endrika aminy. Adama voalohany, Adama farany : ilay voalohany nanomboka, ilay farany tsy hanam-piafarana. Satria ilay farany no tena voalohany, araka izay voalazany ihany : “Izaho no ilay Voalohany sy ilay Farany” ²³⁶ Md Pierre Chrysologue, serm. 117,1-2..

Noho ny fiombonana hatrany am-piandohana, dia miforona ho iray ny taranak’olombelona rehetra. Satria Andriamanitra “namoaka avy amin’ny fototra iray ny taranak’olombelona rehetra” (Asa 17,26)²³⁷ jer. Tobia 8,6. :

Fahitana mahatalanjona no mahatonga antsika hibanjina ny olombelona manontolo ao anatin’ny firaisan’ny fiandohany ao amin’Andriamanitra (…) ; ao anatin’ny firaisan’ny fomba aman-toetrany, itambaran’ny vatana sy ny fanahy maha-olona, izay mitovy ao amin’ny rehetra ; ao anatin’ny firaisan’ny zava-kendreny mivantana sy ny fanirahana azy eo amin’izao tontolo izao ; ao anatin’ny firaisam-ponenany : ny tany, ny harena rehetra avy aminy, izay ny olona rehetra, noho ny zo voa-Janahary, dia afaka mampiasa mba hanampy sy hampivelatra ny fiainany ; ao anatin’ny firaisan’ny tanjom-piafaràny mihoatra ny natoraly : Andriamanitra rahateo ihany, izay Aminy no tsy maintsy kendren’ny rehetra ; ao anatin’ny firaisan’ny fomba amam-pitaovana mba hahatratrarana io tanjom-piafaràna io ; (…) ao anatin’ny firaisan’ny fanavotana azy, nataon’i Kristy ho an’ny rehetra²³⁸ Pie XII, enc. « Summi pontificatus »; jer. koa FFTK 1..

“Izany lalànan’ny firaisan-kinan’ny olombelona sy ny fifankatiavana izany”²³⁹ Pie XII, enc. « Summi pontificatus »., tsy manavaka ny hamaroan-karazan’ny olona, ny kolontsaina ary ny firenena, no manome antoka antsika fa tena mpihavana marina ny olombelona rehetra.

Ny olombelona, noarìna mitovy endrika amin’Andriamanitra, dia zavaboary sady manana vatana no manana fanahy. Maneho io zava-misy io amin’ny fiteny an’ohatra ny tantara ao amin’ny Baiboly, tamin’ny filazany marina fa “namboarin’Andriamanitra tamin’ny tanimanga ny olombelona ; nofofoiny fofon’aina mahavelona ny vavorony, ka tonga zavamananaina ny olombelona” (Jen 2,7). Koa ny olombelona manontolo àry no sitrak’ Andriamanitra .

Matetika, ny teny hoe fanahy ao amin’ny Soratra Masina dia milaza ny ain’olombelona²⁴⁰ jer. Mt 16,25-26; Jo 15,13. na ny maha-olombelona manontolo²⁴¹ jer. Asa 2,41.. Nefa milaza koa, izay tena lalina indrindra ao amin’ny olombelona²⁴² jer. Mt 26,38; Jo 12,27. sy izay tena sarobidy indrindra ao aminy²⁴³ jer. Mt 10,28; 2 Mak 6,30., ka avy amin’izany no maha-endrik’Andriamanitra azy manokana: “fanahy”, midika hoe: ny foto-pisiana maha-fanahy ao amin’ny olombelona.

Ny vatan’ny olombelona dia mandray anjara amin’ny fahamendrehan’ “ny endrik’Andriamanitra” : tena vatan’olombelona tokoa izy io satria velomin’ ny fanahy maha-olona, ary ny maha-olombelona manontolo no voatokana hanjary ho Tempolin’ny Fanahy²⁴⁴ jer. 1 Kôr 6,19-20; 15,44-45., ao amin’ny Vatan’i Kristy :

Ny olombelona, vatana amam-panahy, tena iray tsy mivaky tokoa, amin’ny toetran’ny vatany, dia mamory ao amin’ny tenany ihany, ireny singafototry ny tontolon’ny azo tsapain-tanana, izay ahitan’izy ireny araka izany, ao amin’ny olombelona, ny tampon’izy ireny ary ahafahan’izy ireny midera an-kalalahana ny Mpahary azy ireny. Koa fady amin’ny olombelona ny manao tsinontsinona ny fiainana ara-batana. Fa vao mainka aza izy tsy maintsy mihevitra sy manaja ny vatany izay noarìn’Andriamanitra sy tsy maintsy hatsangan-ko velona amin’ny farandro²⁴⁵ FAA 14, § 1..

Lalina tokoa ny firaisan’ny fanahy sy ny vatana, ka tokony hoheverina hoe “lasitra manome endrika” ny vatana ny fanahy²⁴⁶ jer. Kôns. Vienne tamin’ny 1312: DS 902DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ; izany hoe, noho ny fanahy maha-olona no mahatonga ny vatana izay avy amin’ny foto-javatra ho vatan’ olona sy velona ; ny fanahy sy ny foto-javatra, ao amin’ny olombelona, dia tsy zavaboary anankiroa natambatra tsy akory, fa ny firaisan’izy ireo no mirafitra ho zavaboary tokana ihany.

Ampianarin’ny Fiangonana fa noarìn’Andriamanitra teo no eo avy hatrany ny fanahy maha-olona tsirairay²⁴⁷ jer. Pie XII, enc. « Humani generis », 1950: DS 3896DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; SPF 8SPF — Sollemnis Professio fidei (Credo of the People of God). - tsy ny ray aman-dreny no “namorona” azy io - ; ampianariny antsika koa fa tsy mety maty izy io²⁴⁸ jer. Kôns. Latran V tamin’ny 1513: DS 1440DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. : tsy levona izy na misaraka amin’ny vatana aza izy amin’ny fahafatesana, ary hakambana indray amin’ny vatana izay hatsangan-ko velona amin’ny farandro.

Indraindray, hita fa avahana amin’ny aina ny fanahy. Araka izany no ivavahan’i Md Paoly mba ho voatahiry tsy hanan-tsiny ho amin’ny Fahatongavan’ny Tompo avokoa “ny fisian-tenantsika manontolo, ny fanahintsika, ny aintsika ary ny vatantsika” (1 Tes 5,23). Ampianarin’ny Fiangonana fa izany fiavahana izany dia tsy mampiditra fisian-java-droa mifanohitra ao amin’ny aina tsy akory²⁴⁹ Kôns. Constantinople IV tamin’ny 870: DS 657DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny hoe “fanahy” dia midika fa ny olombelona dia voatokana hatrany am-pahariana azy ho amin’ny tanjom-piafaràny mihoatra ny natoraly²⁵⁰ Kôns. Vatikana I: DS 3005DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; jer. koa FAA 22, § 5., ary ny ainy dia afaka hisondrotra maimaim-poana ho amin’ny fiombonana amin’Andriamanitra²⁵¹ jer. Pie XII, Enc. « Humani generis », 1950: DS 3891DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny lovam-pampianarana ara-panahy ny Fiangonana dia manantitrantitra koa momba ny fo, araka ny hevitra ao amin’ny Baiboly hoe “aty fanahy” (Jer 31,33) izay entin’ny olona manapa-kevitra ho an’Andriamanitra na tsia²⁵² jer. Det 6,5; 29,3; Iz 29,13; Ezek 36,26; Mt 6,21; Lk 8,15; Rôm 5,5..

Noarìna ny lehilahy sy ny vehivavy, izany hoe sitrak’Andriamanitra izy ireo : etsy an-daniny, ao anatin’ny fitoviana tanteraka amin’ny maha-samy olombelona azy, ary etsy an-kilany amin’ny maha-samy hafa ny fisian-tenany maha-lehilahy azy sy ny fisian-tenany maha-vehivavy azy avy. Fisiana tsara sy ankasitrahan’Andriamanitra ny “ho lehilahy” na “ho vehivavy” : manana ny fahamendrehana tsy mety foanana ny lehilahy sy ny vehivavy, izay azon’ izy ireo teo no eo avy hatrany tamin’Andriamanitra mpahary azy ireo²⁵³ jer. Jen 2,7.22.. “Mitovy endrika amin’Andriamanitra” ny lehilahy sy ny vehivavy, ka mitovy hasina. Maneho tara-pahendrena amam-pahatsaran’ny Mpahary izy ireo ao amin’ny “fisian-tenany maha-lehilahy” azy ireo sy ao amin’ny “fisian-tenany maha-vehivavy” azy ireo.

Tsy mitovy velively amin’ny endrik’olombelona Andriamanitra. Sady tsy lehilahy Izy no tsy vehivavy. Fanahy madio mangarangarana Andriamanitra, ka tsy misy iavahan’ny maha-lahy sy maha-vavy ao Aminy. Nefa ny : “fahalavorarian’ ” ny lehilahy sy ny vehivavy dia mampiseho taratra ny zavatra tsy manam-petra amin’ny fahalavorarian’Andriamanitra : fahalavorarian’ny reny²⁵⁴ jer. Iz 49,14-15; 66,13; Sal 131,2-3. sy ny an’ny ray ary ny an’ny mpivady²⁵⁵ jer. Ôs 11,1-4; Jer 3,4-19..

Tian’Andriamanitra hifameno sy hifanampy ny lehilahy sy ny vehivavy, noho izy ireo noarìna miaraka. Ny Tenin’Andriamanitra no ahenointsika izany amin’ny alalan’ny andalana samihafa ao amin’ny lahatsoratra masina : “Tsy tsara raha irery ny lehilahy ; koa ilaina ny hanaovako mpanampy azy mitovy aminy” (Jen 2,18). Tsy nisy na dia iray aza tamin’ireo biby mety ho io “tandrify” ny lehilahy io²⁵⁶ jer. Jen 2,19-20.. Ny vehivavy izay “namboarin”’Andriamanitra avy tamin’ny taolan-tehezana nosintoniny tao amin’ny lehilahy sy nentiny teo amin’ny lehilahy, no nahatonga ny lehilahy ho nanao hiakam-pigagana, hiakam-pitiavana amam-piombonana hoe : “Amin’izao, ity no taolana avy amin’ny taolako sy nofo avy amin’ny nofoko” (Jen 2,23). Hitan’ny lehilahy ho “izaho” hafa ny vehivavy, amin’ny maha-samy olombelona mitovy ihany.

Natao “ho iray ho an’ny iray hafa” ny lehilahy sy ny vehivavy : tsy hoe “antsasany” sy “tsy feno” no nanaovan’Andriamanitra azy ireo ; noarìny izy ireo ho amin’ny fiombonan’olona, ka amin’izay ny tsirairay mety ho “mpanampy” ho an’ilay iray hafa, satria sady mitovy izy ireo amin’ny maha-olona azy (“taolana avy amin’ny taolako …”) no mifameno amin’ny maha-lahy azy sy maha-vavy azy²⁵⁷ MD 7.. Amin’ny fanambadiana no anakambanan’ Andriamanitra azy ireo mba hahafahan’izy ireo mampita ny ain’olombelona, amin’ny firaisana ho “nofo iray ihany” (Jen 2,24) : “Miteraha maro, mitomboa, mamenoa ny tany” (Jen 1,28). Amin’ny fampitan’ny lehilahy sy ny vehivavy izay mpivady sy ray aman-dreny ny ain’olombelona amin’ny taranany, no ifarimbonan’izy ireo amin’ny fomba tokana aman-tany amin’ny tsanganasan’ny Mpahary²⁵⁸ jer. FAA 50, § 1..

Ao amin’ny fandaharan’Andriamanitra, dia voantso “hizaka” ny tany²⁵⁹ jer. Jen 1,28. ny lehilahy sy ny vehivavy, fa “mpitandrim-panan’ ” Andriamanitra. Tsy tokony hanaovana didy jadona sy handravana efa izany fahefana ambony indrindra izany. Noho ny lehilahy sy ny vehivavy mitovy endrika amin’ilay Mpahary “tia ny zavatra rehetra misy” (Fah 11,24), dia voantso izy ireo handray anjara amin’ny Fitahian’Andriamanitra ny zavaboary hafa rehetra. Avy amin’izany ny andraikitr’izy ireo hizaka izao tontolo izao, izay nankinin’Andriamanitra taminy.

Tsy hoe noarìna ho tsara fotsiny ny olombelona voalohany, fa natambatra ao anatin’ny fisakaizana amin’ny Mpahary azy sy ao anatin’ny firindra amin’ny tenany ihany sy amin’ny zavaboary manodidina azy, ka ny voninahitry ny fahariana vaovao ao amin’i Kristy no hany mahasongona izany.

Ny Fiangonana, amin’ny fanazavana marina ny fanehoana an’ohatra ny fiteny ara-baiboly araka ny Testamenta Vaovao sy ny Lovam-pampianarana, dia mampianatra fa tao anatin’ny toe-“pahamasinana amam-pahamarinana hatrany am-piandohana”²⁶⁰ Kôns. Trente: DS 1511DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. no namoronana an’i Adama sy i Eva voalohan-dray aman-drenintsika. Fiombonana anjara amin’ny fiainan’Andriamanitra izany fahasoavam-pahamasinana hatrany am-piandohana izany²⁶¹ jer. FF 2..

Amin’ny fisandrahak’io fahasoavana io no manamafy amin’ny lafiny manontolo ny fiainan’ny olombelona. Tsy voatery ho maty²⁶² jer. Jen 2,17; 3,19. na mijaly sy ory²⁶³ jer. Jen 3,16. ny olombelona, raha mbola nitoetra tao anatin’ny fifandraisana am-po lalina tamin’Andriamanitra izy. Ny firindram-piainana anatin’ny olombelona, ny firindram-piainana eo amin’ny lehilahy sy ny vehivavy²⁶⁴ jer. Jen 2,25., ary farany, ny firindram-piainana teo amin’ny mpivady voalohany sy ny zavaboary manontolo, no nitambatra ho toetra antsoina hoe “fahalavorariana hatrany am-piandohana”.

Ny “fizakana” an’izao tontolo izao izay nomen’Andriamanitra ny olombelona hatrany am-piandohana, dia tanteraka tokoa aloha, tao amin’ny tenan’ny olombelona ihany, ho fifehezany ny tenany. Nadio tsy nisy pentina sady nilamina tamin’ny fisian-tenany manontolo ny olombelona, satria tsy azon’ny fanirian-dratsy²⁶⁵ jer. 1 Jo 2,16. telo loha izay mitondra azy ho amin’ny hafinaretam-pilan’ny nofo, amin’ny fitsiriritan-karen’ny tany ary amin’ny fanamarinan-tena manohitra ny didim-pahendrena.

Famantarana ny fifankahazarana amin’Andriamanitra, ny nametrahany ny olombelona tao an-jaridaina²⁶⁶ jer. Jen 2,8.. Niaina tao ny olombelona “mba hiasa ny tany sy hiambina azy” (Jen 2,15) : tsy sazy ny asa²⁶⁷ jer. Jen 3,17-19., fa fiaraha-miasan’ny lehilahy sy ny vehivavy amin’Andriamanitra amin’ny fandavorariana ny zavaboary hita maso.

Izany firindra manontolo ny fahalavorariana hatrany am-piandohana izany, izay notsinjovina ho an’ny olombelona araka ny fandaharan’Andriamanitra, no ho very amin’ny fahotan’ireo voalohan-dray aman-drenintsika.

Soa tsy manam-petra Andriamanitra ary tsara avokoa ny tsanganasany rehetra. Kanefa, tsy misy olona na iza na iza afa-bela amin’ny fahatsapana fijaliana amam-pahoriana, ny ratsy maro be eo anivon’ny zavaboary – izay hita ho mifamatotra amin’ny fetra manokana an’ny zavaboary – ary indrindra amin’ny fanontaniana momba ny haratsian-tsaina amam-panahy. Avy aiza ny ratsy ? “Nikaroka ny amin’izay niavian’ny ratsy aho fa tsy nahita vahaolana”, hoy i Md Augustin²⁷² Conf. 7, 7, 11., ary tsy hahita ny lalan-kivoahana izany fikatsahany mampahory izany raha tsy ao anatin’ny fibebahana amin’ilay Andriamanitra velona. Satria tsy hazava ny “hevi-miafim-paharatsiana” (2 Tes 2,7) afa-tsy amin’ny fahazavan’ny mistery momba ny fitiavam-bavaka²⁷³ jer. 1 Tim 3,16.. Ny fanambaràna ny fitiavan’Andriamanitra ao amin’i Kristy dia sady nampiharihary ny fahabetsahan’ny ratsy no nampiharihary ny fahabetsahana mihoa-pampana ny fahasoavana²⁷⁴ jer. Rôm 5,20.. Noho izany, tsy maintsy handinika ny fanontaniana momba ny fiandohan’ny ratsy isika eo am-pibanjinan’ny finoantsika an’Ilay izay hany Mpandresy izany²⁷⁵ jer. Lk 11,21-22; Jo 16,11; 1 Jo 3,8..

Misy eo amin’ny tantaran’ny olombelona ny fahotana : aim-bery foana ny manandrana tsy te hahalala izany na hanome anaran-kafa an’izany zava-misy saro-pantarina izany. Mba hahatakaran’ny saina ny atao hoe fahotana, dia tsy maintsy manaiky ny fifandraisana lalina misy amin’ny olombelona sy Andriamanitra aloha, satria ivelan’io fifandraisana io, ny faharatsian’ny fahotana dia tsy hiseho miharihary fa tena fandavana sy fanoherana tokoa an’Andriamanitra, no sady mitambesatra eo amin’ny fiainan’ny olombelona sy eo amin’ny tantara.

Ny fisian’ny fahotana, fa indrindra ny fahotana tamin’ny fototra, dia tsy ho voazava afa-tsy amin’ny fitsilovan’ny Fanambaràn’Andriamanitra. Raha tsy misy ny fahalalana izay omen’Andriamanitra antsika, dia tsy afaka hiaiky amim-pahatsorana ny fahotana isika olombelona, ary alaim-panahy hanazava izany fotsiny ho tsy fisian’ny fitomboana, ho fahosana ara-pisikôlôzia, ho fahadisoan-kevitra, ho voka-dratsy tsy maintsy zakaina avy amin’ny tsy fetezan’ny rafi-piaraha-monina, sns. Amin’ny fahalalana ny fandaharan’ Andriamanitra momba ny olombelona, no hany hahatakaran’ny sain’ny olona fa ny fahotana dia fanararaotan-dratsy amin’ny fahafahana nomen’ Andriamanitra ny olombelona, izay nataony hahazoan’izy ireo mitia Azy sy mifankatia.

Niaraka tamin’ny fandrosoan’ny Fanambaràna no nihanazava koa ny fisian’ny fahotana. Ny Vahoakan’Andriamanitra tamin’ny Testamenta Taloha, na dia niteny momba ny fangirifiriana avy amin’ny toe-piainan’ny olombelona aza, araka ny tantaran’ny fahalavoana notantaraina ao amin’ny Jenezy, dia tsy afaka nahatakatra ny hevitra fara tampon’io tantara io, izay tamin’ny Fahafatesana sy ny Fitsanganan’i Jesoa-Kristy ho velona irery vao niharihary²⁷⁶ jer. Rôm 5,12-21.. Ilaina ny mahalala an’i Kristy ho loharanom-pahasoavana mba hanekena an’i Adama ho loharanom-pahotana. Ny Fanahy-Parakleto, nirahin’i Kristy nitsangan-ko velona, no tonga “handresy lahatra an’izao tontolo izao ny amin’ny fahotana” (Jo 16,8) amin’ny fanambaràna an’Ilay izay Mpanavotra amin’izany.

Ny fitambaram-pampianarana momba ny fahotana tamin’ny fototra, dia azo lazaina hoe “ambadiky” ny Vaovao Mahafaly, izay i Jesoa no Mpamonjy ny olona rehetra, ka ny olona rehetra no mila famonjena, ary ny famonjena dia atolotr’i Kristy ho an’ny olona rehetra. Ny Fiangonana izay manana ny fisainan’i Kristy²⁷⁷ jer. 1 Kôr 2,16., dia mahalala tsara fa tsy afaka hahatsapa ny fanambaràna momba ny fahotana tamin’ny fototra ny olona, raha tsy mahatakatra ny misterin’i Kristy.

Mampiasa fiteny amin’ny sary an’ohatra ny tantaran’ny fahalavoana (Jen 3), kanefa milaza marina ny zava-nitranga lehibe dia lehibe, zava-nisy efa hatrany am-piandohan’ny tantaran’ny olombelona²⁷⁸ jer. FAA 13, § 1.. Ny Fanambaràna no mampahafantatra antsika ny fahamarinam-pinoana, fa ny tantaran’ny olombelona manontolo dia voamariky ny fahotana tamin’ny fototra izay nataon’ireo voalohan-dray aman-drenintsika tamin-kalalahana²⁷⁹ jer. Kôns. Trente: DS 1513DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Pie XII: DS 3897DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Paul VI, lahateny tamin’ny 11 jolay 1966..

Ao ambadiky ny safidy tsy hanaiky nataon’ireo voalohan-dray aman-drenintsika, dia nisy feo nanangoly, nanohitra an’Andriamanitra²⁸⁰ jer. Jen 3,1-5., izay nandavo azy ireo ho amin’ny fahafatesana, tamin’ny alalan’ny fitsiriritana²⁸¹ jer. Fah 2,24.. Ny fahitan’ny Soratra Masina sy ny Lovam-pampianaran’ny Fiangonana ao amin’io fisiana feo io, dia anjely niongana, antsoina hoe Satana na devoly²⁸² jer. Jo 8,44; Apôk 12,9.. Ampianarin’ny Fiangonana fa anjely tsara no nataon’Andriamanitra tamin’ ny voalohany. “Marina fa ilay devoly sy ny demony hafa rehetra dia noarìn’ Andriamanitra ho tsara araka ny toetra voa-Janahary, fa izy ireo ihany no namadika ny tenany ho ratsy”²⁸³ Kôns. Latran IV tamin’ny 1215: DS 800DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Miresaka ny fahotan’ireo anjely ireo ny Soratra Masina²⁸⁴ jer. 2 Pi 2,4.. Izany “fahalavoana” izany, dia niompana indrindra tamin’ny safidy malalak’ireo zavaboary fanahy ireo, izay nandà tanteraka sy tsy azo nahodina intsony hankamin’Andriamanitra sy ny Fanjakany. Hitantsika ny taratr’izany fikomiana izany ao amin’ny tenin’ny mpaka fanahy tamin’ireo voalohan-dray aman-drenintsika : “Ho tonga tahaka an’Andriamanitra ianareo” (Jen 3,5). “Ny devoly dia mpanota hatrany am-piandohana” (1 Jo 3,8), “rain’ny lainga” (Jo 8,44).

Toetra raikitra tsy azo ovàna amin’ny safidin’ny anjely izany, fa tsy hoe ny tsy fahampian’ny maha-tsy misy fetra ny famindram-pon’Andriamanitra no mety nahatonga tsy hahavoavela ny helok’izy ireo. “Tsy nisy fanenenana ho azy ireo taorian’ny fahalavoana, tahaka ny tsy fisian’ny fanenenana ho an’ny olombelona aorian’ny fahafatesana”²⁸⁵ Md Jean Damascène, f. o. 2, 4..

Hamarinin’ny Soratra Masina ny fihatran’ny hery mampidi-doza avy amin’ ilay antsoin’i Jesoa hoe “mpamono olona hatramin’ny voalohany” (Jo 8,44), ary nataony hatramin’ny fakàna fanahy hampivily lalana an’i Jesoa amin’ny iraka noraisiny tamin’ny Ray²⁸⁶ jer. Mt 4,1-11.. “Ny handrava ny tsanganasan’ny devoly no nisehoan’ny Zanak’Andriamanitra” (1 Jo 3,8). Ny voka-dratsy lehibe indrindra aterak’izany tsanganasa izany dia ny fanangolena mamitaka izay nitarika ny olombelona tsy hankato an’Andriamanitra.

Misy fetra ny hery amam-pahefan’i Satana. Zavaboary ihany izy, mahery, noho izy fanahy fotsiny tsy misy fahony, nefa dia zavaboary lalandava : tsy afaka misakana ny fanorenana ny Fanjakan’Andriamanitra izy. Na dia miasa amin’izao tontolo izao aza i Satana, amin’ny alalan’ny fankahalana an’ Andriamanitra sy ny Fanjakany ao amin’i Jesoa-Kristy, ary mitera-pahavoazana lehibe ny asany – amin’ny fomba aman-toetra ara-panahy, ary na dia tsy mivantana aza, amin’ny fomba aman-toetra ara-batana – eo amin’ ny olona tsirairay sy eo amin’ny fiaraha-monina, dia navelan’ny fitahian’ Andriamanitra izay mitantana amin-kery sy amin-kalemem-panahy ny tantaran’ny olombelona sy izao tontolo izao hanan-kery izany asa izany. Mistery lehibe ny famelan’Andriamanitra ny asa fanaon’ny devoly hanan-kery, nefa “fantantsika fa ny zavatra rehetra dia entin’Andriamanitra hahasoa izay tia Azy” (Rôm 8,28).

Noarìn’Andriamanitra mitovy endrika Aminy ny olombelona ary nanokana azy ao amin’ny fisakaizany. Noho ny olombelona zavaboary manam-panahy, dia tsy afa-miaina io fisakaizana io izy raha tsy araka ny lamim-pankatoavana an’Andriamanitra amin-kalalahana. Izany no nahatonga ny fandraràna natao tamin’ny olombelona tsy hihinana ny hazo fahalalana ny tsara sy ny ratsy, “satria ho faty mihitsy ianao amin’ny andro hihinananao izany” (Jen 2,17). “Ny hazo fahalalana ny tsara sy ny ratsy” (Jen 2,17) dia mampahatsiahy an’ohatra ny faritra tsy azo ihoarana izay tsy maintsy eken’ny olombelona amin-kalalahana sy hajainy amim-pitokiana, amin’ny maha-zavaboary azy. Miankina amin’ny Mpahary azy, ny olombelona ; ny lalànan’ny fahariana sy ny sori-dalana momba ny môraly, izay manitsy ny fampiasana ny fahafahana, no mifehy azy.

Namela ho faty tao am-pony ny fitokiana ny Mpahary azy, ny olombelona nalain’ny devoly fanahy²⁸⁷ jer. Jen 3,1-11., ka tsy nankato ny didin’Andriamanitra, tamin’ny fanararaotan-dratsy ny fahafahany. Avy amin’izany no niforonan’ny fahotana voalohan’ny olombelona²⁸⁸ jer. Rôm 5,19.. Ny fahotana rehetra aty aoriana, dia ho tsy fanekena an’Andriamanitra sy ho tsy fahampiam-pitokiana ny hatsaram-panahiny.

Tamin’io fahotana io, ny tenan’izy olombelona no tiany kokoa noho Andriamanitra, ka nanebaka an’Andriamanitra tamin’izany izy : avy amin’ ny tenany ihany no nahatonga azy hisafidy hanohitra an’Andriamanitra sy hanohitra ny adidin’ny maha-zavaboary azy, hany ka notoheriny hatramin’ny soa ho an’ny tenany. Natokan’Andriamanitra ho “tahaka Azy masina” tanteraka ao anatin’ny voninahiny ny olombelona, noho izy noforoniny tao anatin’ny toe-pahamasinana. Naniry “te hitovy amin’Andriamanitra”²⁸⁹ jer. Jen 3,5. anefa izy, tamin’ny alalan’ny fanangolen’ny devoly, saingy “tsy Andriamanitra, fa niseho ho Andriamanitra, ka tsy araka an’Andriamanitra”²⁹⁰ Md Maxime le Confesseur, ambig..

Nasehon’ny Soratra Masina ny voka-dratsy mahatsiravina avy amin’io tsy fanekena voalohany io. Verin’i Adama sy i Eva teo no eo avy hatrany ny fahasoavam-pahamasinana tao aminy hatrany am-piandohana²⁹¹ jer. Rôm 3,23.. Koa natahotra an’ilay Andriamanitra²⁹² jer. Jen 3,9-10. namoronan’izy ireo sary diso tao an’eritreriny izy ireo, izay sarin’Andriamanitra saro-piaro amin’ny fahefana aman-tombon-tsoany manokana²⁹³ jer. Jen 3,5..

Simba ilay fiainana mirindra nisy azy ireo, firindra izay niorina tamin’ny toe-pahalavorariana hatrany am-piandohana ; simba ilay fahazoana amam-pahafahan’ny saina amam-panahin’ny olombelona mifehy ny tenany²⁹⁴ jer. Jen 3,7.; gejain’ny fifanolanana ny firaisam-piainan’ny lehilahy sy ny vehivavy²⁹⁵ jer. Jen 3,11-13. ; manjary tandra vadin-koditry ny fifandraisan’izy ireo ny fitsiriritana sy ny fanjakazakana²⁹⁶ jer. Jen 3,16.. Tapaka ny rindram-pifandraisana amin’ny zavaboary : manjary tsy mifankahay sy mifahavalo amin’ny olombelona ny zavaboary hita maso²⁹⁷ jer. Jen 3,17.19.. Noho ny nataon’ny olombelona, manjary milefitra “amin’ny fanompoana ny fahalòvana” (Rôm 8,20) ny zavaboary. Farany, ho tanteraka ny voka-dratsy nambara tamin’ny fomba mazava tsara ny amin’ny tsy fanekena²⁹⁸ jer. Jen 2,17. : hiverina ho vovo-tany ny olombelona, izay avy amin’izany no namoronana azy²⁹⁹ jer. Jen 3,19.. Tafiditra eo amin’ny tantaran’ny olombelona manontolo ny fahafatesana³⁰⁰ jer. Rôm 5,12..

Nanomboka hatramin’io fahotana voalohany io, manafotra an’izao tontolo izao tokoa ny “firohotry” ny fahotana : ny famonoana mpiray tam-po nataon’i Kaina tamin’i Abela³⁰¹ jer. Jen 4,3-15. ; ny fahalòvana manenika an’izao tontolo izao noho ny fahotana³⁰² jer. Jen 6,5.12; Rôm 1,18-32. ; tahaka izany koa, teo amin’ny tantaran’i Israely, niseho matetika ny fahotana, indrindra ny fivadiham-pitokiana an’Andriamanitra tamin’ny fanekem-pihavanana sy ny fandikana ny Lalànan’i Môizy ; taorian’ny Fanavotan’i Kristy koa, niseho tamin’ny fomba maro be ny fahotana, teo anivon’ireo kristianina³⁰³ jer. 1 Kôr 1-6; Apôk 2-3.. Tsy mitsahatra mampahatsiaro momba ny fisehoam-pisiana sy ny fihanaky ny fahotana manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra eo amin’ny tantaran’ny olombelona, ny Soratra Masina sy ny Lovam-pampianaran’ny Fiangonana :

Manamarina an’izay asehon’ny Fanambaràn’Andriamanitra amintsika, ny fahalalana azontsika tamim-pahazarana. Satria, rahefa mandinika ny am-pony ny olombelona, dia mahatsapa fa mirona amin’ny ratsy izy, ary safotry ny faharatsiana maro be izay tsy mety ho avy amin’ilay Mpahary azy, soa sy tsara. Matetika, mandà ny fankatoavana an’ Andriamanitra ho foto-piandohany ny olombelona, ka nosimbainy tamin’izany ny didy amam-pandaminana, izay manoro lalana azy any amin’ny faran’ny tanjom-piafaràny, ary noravàny niaraka tamin’izany koa ny firindràna rehetra, na ny ao amin’ny tenany, na ny eo amin’ny fifandraisany amin’ny olon-kafa sy amin’ny voary manontolo³⁰⁴ FAA 13, § 1..

Voasingotry ny fahotan’i Adama avokoa ny olombelona rehetra. Manamafy izany i Md Paoly : “Noho ny tsy faneken’ny olona iray monja, dia nanjary mpanota ny be sy ny maro (izany hoe ny olona rehetra)” (Rôm 5,19) : “Tahaka ny nidiran’ny fahotana tamin’izao tontolo izao tamin’ny olona iray, sy nidiran’ny fahafatesana noho ny fahotana, no nifindran’ny fahafatesana koa tamin’ny olombelona rehetra, noho izy rehetra nanota avokoa…” (Rôm 5,12). Ampifanoherin’ny apôstôly amin’ny maha-manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra ny fahotana sy ny fahafatesana, ny maha-manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra ny famonjena ao amin’i Kristy : “Tahaka ny hadisoan’ny olona iray monja, izay nitarika fanamelohana ny olon-drehetra, ny tsanganasan’ny fahamarinan’ny olona iray ihany koa (ny an’i Kristy), izay mampahazo ny fanamarinana manome ny fiainana ho an’ny olon-drehetra” (Rôm 5,18).

Mampianatra lalandava ny Fiangonana, amin’ny fanarahany an’izay nolazain’i Md Paoly, fa ny fahoriana mafy izay mitambesatra amin’ny olombelona, sy ny fironan’izy ireo amin’ny ratsy sy amin’ny fahafatesana, dia tsy ho takatry ny saina, raha tsy amin’ny fampifandraisana an’ireny amin’ ny fahotan’i Adama sy ny amin’izay nahatonga azy namindra tamintsika ny fahotana, ka nahavoa antsika rehetra hatrany am-bohoka, sy nahatonga antsika ho “olona maty”³⁰⁵ jer. Kôns Trente: DS 1512DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Noho izany fitokiana marina amin’ny finoana izany, dia manome ny Batemy ho famelana ny fahotana ny Fiangonana, na dia amin’ny zazakely izay tsy mbola nahavita fahotana inian’ny isam-batan’ olona atao aza³⁰⁶ jer. Kôns. Trente: DS 1514DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Nahoana ny fahotan’i Adama no nanjary fahotan’ny taranany rehetra ? Ny taranak’olombelona rehetra ao amin’i Adama dia “toy ny vatana tokan’ny olon-tokana”³⁰⁷ Md Thomas d’A., mal. 4, 1.. Avy amin’izany maha-“tokana ny taranak’olombelona” izany, no nahatonga ny fahotan’i Adama hahavoa ny olombelona rehetra, dia toraka izany koa no mahatonga ny fahamarinan’i Kristy ho azy rehetra. Saingy, mistery tsy ho takatry ny saintsika tanteraka, ny fifindran’ny fahotana tamin’ ny fototra. Fantatsika tamin’ny alalan’ny Fanambaràna kosa anefa, fa ny toe-pahamasinana amam-pahalavorariana hatrany am-piandohana azon’i Adama, dia tsy hoe ho azy irery ihany, fa ho an’ny olombelona rehetra ; noho izany, na dia fahotan’ny tenany manokana aza no nataon’i Adama sy Eva tamin’ny naneken’izy ireo ny mpaka fanahy, dia ny taranak’olombelona rehetra no voan’io fahotana io, izay nafindran’izy ireo tamin’ny toetra maty hasina³⁰⁸ jer. Kôns. Trente: DS 1511-1512DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Fahotana izay hifindra amin’ny fielezana amin’ny olombelona rehetra amin’ny maha-olombelona azy manontolo, izany hoe amin’ny famindrana ny fomba aman-toetra maha-olona tsy manana intsony ilay toe-pahamasinana amam-pahalavorariana hatrany am-piandohana. Koa, izany indrindra no iantsoana ny fahotana tamin’ny fototra hoe “fahotana” avy amin’ny fomba mifanahaka : fahotana “nifindra” fa tsy “natao”, toetra fa tsy asa.

Na mahavoa ny tsirairay manokana aza ny fahotana tamin’ny fototra³⁰⁹ jer. Kôns. Trente: DS 1513DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., dia tsy manana toetra manokana maha-fahadisoan’ny isam-batan’olona azy, na dia ny iray monja amin’ny taranak’i Adama aza. Tsy fananana ny toe-pahamasinana amam-pahalavorariana hatrany am-piandohana izany, kanefa tsy simba tanteraka tsy akory ny fomba aman-toetra maha-olombelona fa : maratra amin’ny herin’ny tenany ara-voa-Janahary, milefitra amin’ny tsy fahalalana, amin’ny fijaliana sy amin’ny fanjakan’ny fahafatesana, ary mirona amin’ny fahotana (izany fironana amin’ny ratsy izany no antsoina hoe “fanirian-dratsy”). Ny Batemy, amin’ny fanomezana ny aim-pahasoavan’i Kristy, no manala ny fahotana tamin’ny fototra sy mamerina ny olona amin’Andriamanitra ; saingy ny vokany amin’ny fomba aman-toetra manjary osa sy malemy ary mirona amin’ny ratsy, dia mitohy maharitra ao amin’ny olombelona sy mihantsy azy ho amin’ny adim-panahy.

Tamin’ny taonjato faha-5 indrindra no voafaritra mazava ny fitambaram-pampianaran’ny Fiangonana momba ny fifindran’ny fahotana tamin’ny fototra, ka singanina manokana amin’izany ny herin’ny foto-pandinihan’i Md Augustin nanoherana ny "pélagianisme", ary tamin’ny taonjato faha-16, izay nanoherana ny Fanavaozana prôtestanta. Nihevitra i Pélage, fa afaka hitondra ny fiainany ara-môraly tsara ny olombelona, noho ny hery voa-Janaharin’ny sitrapony malalaka, tsy mila ny fanampian’ny fahasoavan’Andriamanitra akory ; nampihena ny fihatran’ny herin’ny hadisoan’i Adama ho toy ny oha-dratsy fotsiny izy tamin’izany. Mifanohitra amin’izany kosa ny an’ireo mpitarika voalohany ny fanavaozana prôtestanta, izay nampianatra fa ny olombelona dia ratsy hatramin’ny fotony ary nofoanan’ny fahotana tany am-piandohana ny fahafahana amam-pahalalahany ; nampitovian’izy ireo amin’ny fironana amin’ny ratsy (concupiscentia), izay tsy hay resena, ny fahotana nolovàn’ny olombelona tsirairay. Namoaka fanapahan-kevitra manokana ny Fiangonana, tamin’ny Kônsily faharoa tao Orange tamin’ny 529³¹⁰ jer. DS 371-372DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. sy tamin’ny Kônsilin’i Trente tamin’ny 1546³¹¹ jer. DS 1510-1516DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., ny amin’ny fahalalana vokatry ny fandinihana naseho momba ny fahotana tamin’ny fototra.

Ny fitambaram-pampianarana momba ny fahotana tamin’ny fototra – mifandray amin’ny an’ny Fanavotan’i Kristy – dia mampiseho fomba fijery mahay manavaka sy mandanjalanja mazava tsara ny amin’ny toeran’ny olombelona sy ny asa amam-pitondran-tenany eto amin’izao tontolo izao. Tamin’ny alalan’ny fahotan’ireo voalohan-dray aman-dreny no nahazoan’ny devoly ny fahefana manjaka ihany teo amin’ny olombelona, na dia manana ny fahalalahany aza ny olombelona. Ny fahotana tamin’ny fototra no mitarika “ny fanandevozana eo ambany fahefan’ilay izay manana ny fanjakan’ny fahafatesana, izany hoe ny devoly”³¹² Kôns. Trente: DS 1511DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; jer. koa Heb 2,14.. Ny tsy mahalala ny fananan’ny olombelona fomba aman-toetra voaratra, mirona amin’ny ratsy, dia miteraka hadisoana lehibe eo amin’ny sehatry ny fanabeazana, ny pôlitika, ny asa sôsialy³¹³ jer. CA 25. ary ny fomba fiainana amam-pitondran-tena.

Ny vokatry ny fahotana tamin’ny fototra sy ny fahotana rehetra ataon’ny olombelona tsirairay dia mahatonga toe-piainana mpanota amin’ny fiainan’ izao tontolo izao ankapobeny, izay azo lazaina amin’ilay fomba fitenin’i Masindahy Joany manao hoe : “ny fahotan’izao tontolo izao” (Jo 1,29). Amin’izany fomba fiteny izany no ilazana koa ny hery ratsy manintona ny olona amin’ireo toe-javatra iaraha-miaina sy amin’ireo rafi-piaraha-monina izay vokatry ny fahotan’ny olombelona³¹⁴ jer. RP 16..

Izany toe-javatra mahatsiravina misy an’izao tontolo izao izay “mitoetra daholo eo ambany fahefan’ilay ratsy”(1 Jo 5,19)³¹⁵ jer. 1 Pi 5,8. izany, no mahatonga ny fiainan’ny olombelona ho ady :

Ady mafy hanoherana ny hery amam-pahefan’ny maizina no manenika ny tantaran’ny olombelona manontolo ; efa hatrany am-piandohana mihitsy no niantombohany, kanefa haharitra hatramin’ny farandro izany, hoy ny Tompo tamintsika. Tafalatsaka ao anatin’io ady io ny olombelona, ka tsy maintsy miady lalandava izy mba hiraiki-po amin’ny tsara ; ary raha tsy miezaka mafy dia mafy izy, omban’ny fahasoavan’Andriamanitra, tsy hahatanteraka ny filaminany ao anaty³¹⁶ FAA 37, § 2..

Tsy nilaozan’Andriamanitra ny olombelona, taorian’ny fahalavoany. Ny mifanohitra amin’izany aza, fa nantsoin’Andriamanitra izy³¹⁷ jer. Jen 3,9. ary nambarany taminy tamin’ny fomba mistery ny fandresena ny ratsy sy ny fanarenana amin’ny fahalavoany³¹⁸ jer. Jen 3,15.. “Santatry ny Evanjely” no fiantsoana io andalan-tsoratry ny Jenezy io, noho izy filazana voalohany momba ny Mesia mpanavotra, amin’ny ady ifanaovan’ny bibilava sy Ravehivavy ary ny fandresena farany ho azon’ny tarana-dRavehivavy.

Hitan’ny lovam-pampianarana kristianina ao amin’io andalan-tSoratra Masina io, ny filazana an’i “Adama vaovao”³¹⁹ jer. 1 Kôr 15,21-22.45. izay hanonitra be dia be, amin’ ny alalan’ny “fanekeny hatramin’ny fahafatesana eo amin’ny Hazofijaliana” (Filip 2,8), ny tsy faneken’i Adama³²⁰ jer. Rôm 5,19-20.. Ankoatra izany, betsaka ny Aba sy ny mpampianatry ny Fiangonana no manaiky an’ilay vehivavy voalazan’ny “santatry ny Evanjely” ho “Eva vaovao”, dia i Maria, Renin’i Kristy izany. Izy no voalohany, tamin’ny fomba tsy manam-paharoa, nahazo tombon-tsoa tamin’ny fandresen’i Kristy ny fahotana : narovana mialoha izy tsy ho voan’ ny loto rehetra vokatry ny fahotana tamin’ny fototra³²¹ jer. Pie IX: DS 2803DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., ary tsy nanota na tamin’inona na tamin’inona, nandritra ny fiainany manontolo teto an-tany, noho ny fahasoavana manokana avy amin’Andriamanitra,³²² jer. Kôns. Trente: DS 1573DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Fa nahoana Andriamanitra no tsy nanakana ny olombelona voalohany tsy hanota ? Izao no avalin’i Md Léon le Grand : “Ny fahasoavana tsy hay ambara avy amin’i Kristy dia manome antsika ny soa tsaratsara kokoa noho izay nesorin’ny fialonan’ny demony tao amintsika”³²³ Serm. 73, 4.. Ary i Md Thomas d’Aquin indray nilaza hoe : “Na inona na inona tsy mahatohitra ny amin’ny nanokanana ny fomba aman-toetran’ny olombelona ho amin’ny zava-kinendry ambony kokoa, taorian’ny fahotana. Noho izany, navelan’ Andriamanitra hisy ny ratsy, mba hisintonana avy amin’izany, ny soa lehibe kokoa. Avy amin’izany ny tenin’i Md Paoly hoe : "Teo amin’izay nahabe dia be ny fahotana, no nihoa-pampana ny fahasoavana" (Rôm 5,20). Ary hoy ny hira "Mifalia" (Exultet) hoe : "Endre, nanambina ianao ry hadisoana, fa nahazoana Mpanavotra lehibe aok’izany"³²⁴ Md Thomas d'A., s. th. 3, 1, 3, ad 3.”.

“Fa nony feno ny andro, dia nirahin’Andriamanitra ny Zanany, nateraky ny vehivavy, sy nateraka teo ambanin’ny Lalàna, mba hanafaka izay teo ambanin’ny Lalàna, sy handraisantsika ny fananganan-janaka” (Gal 4,4-5). Indro ny Vaovao Mahafaly momba an’i Jesoa-Kristy, Zanak’Andriamanitra¹ jer. Mk 1,1. : Namangy ny vahoakany Andriamanitra² jer. Lk 1,68. ; notanterahiny ny fampanantenana nataony tamin’i Abrahama sy ny taranany³ jer. Lk 1,55., ary nataony mihoatra noho izay andrasana rehetra : nirahiny ny “Zanany malalany” (Mk 1,11).

Mino sy miaiky isika fa i Jesoa avy any Nazareta, Jody nateraky ny tovovavy taranak’i Israely, tao Betilehema, tamin’ny andron’i Herôda Lehibe mpanjaka sy ny amperora Sezara Aogosta I, mpandrafitra ny asany, maty nofantsihana teo amin’ny Hazofijaliana tao Jerosalema, faha-Pôntsy Pilaty masoivohom-panjakana, nandritra ny fanjakan’ny amperora Tibery, no ilay Zanaka mandrakizain’Andriamanitra tonga olombelona, izay “Andriamanitra no niaviany” (Jo 13,3), “nidina avy tany an-danitra” (Jo 3,13; 6,33), “tonga nofo” (1 Jo 4,2), satria “tonga nofo ny Teny ka nonina taty amintsika Izy, ary nahita ny voninahiny izahay, dia voninahitra tahaka izay zakain-Janaka Lahitokana avy amin’ny Rainy, sady feno fahasoavana sy fahamarinana (…) Eny, avy amin’ny hafenoany no nandraisantsika fahasoavana miampy fahasoavana” (Jo 1,14.16).

Entanin’ny fahasoavan’ny Fanahy Masina sy taomin’ny Ray isika, ka mino sy miaiky ny amin’i Jesoa hoe : “Ianao no Kristy, Zanak’Andriamanitra velona” (Mt 16,16). Eo ambonin’ny vatolampin’izany finoana nambaran’i Md Piera ampahibemaso izany, no nanorenan’i Kristy ny Fiangonany⁴ jer. Mt 16,18; Md Léon le Grand, serm. 4,3; 51,1; 62,2; 83,3..

Ny fampitana ny finoana kristianina, dia ny fitoriana an’i Jesoa-Kristy aloha, mba hitondra ho amin’ny finoana Azy. Hatrany am-piandohana no efa maimain’ny faniriana hitory an’i Kristy ny mpianatra voalohany : “Fa raha izahay, dia tsy azonay atao akory ny tsy hilaza izay efa hitanay sy renay” (Asa 4,20). Ary nitaona ny olona tamin’ny fotoana rehetra nifandimby izy ireo hiditra amin’ny hafaliam-piombonan’izy ireo miaraka amin’i Kristy :

Izay efa renay, izay efa hitan’ny masonay, izay efa nobanjininay, izay notsapain’ny tananay, dia ny Tenin’ny fiainana ; - fa efa naseho ny fiainana : nahita azy izahay, ary vavolombelon’izany, ka manambara aminareo an’io Fiainana mandrakizay io, izay teo anilan’ny Ray sy naseho taminay - izay efa hitanay sy renay no ambaranay aminareo, mba hanananareo fiombonana aminay koa ; ary ny fiombonanay, dia ny miaraka amin’ny Ray sy amin’i Jesoa-Kristy Zanany. Ary izahay no manoratra izany aminareo, dia mba ho feno ny fifalianareo (1 Jo 1,1-4).

“Zava-dehibe tsy azo avela amin’ny votoatin’ny katesezy ny ahitantsika Olona iray, dia i Jesoa avy any Nazareta, Zanaka Lahitokan’ny Ray (…), izay nijaly sy maty ho antsika, ary nitsangan-ko velona izao, ka miara-miaina amintsika mandrakizay (…). Ny hoe mampianatra katesizy (…) dia : ny mampibaribary ao amin’ny Tenan’i Kristy ny fandaharana rehetra mandrakizay tao amin’Andriamanitra, ny mikatsaka hahazo ny hevitra ambaran’ireo fihetsika sy tenin’i Kristy ary ireo famantarana nataony”⁵ CT 5.. Ny tarigetran’ny katesezy dia ny “mampiombona amin’i Jesoa-Kristy : Izy irery no afaka mitondra amin’ny fitiavan’ny Ray ao amin’ny Fanahy sy mampandray anjara antsika amin’ny fiainan’ny Trinite Masina”⁶ Ibid.5.

“I Kristy Teny tonga nofo sy Zanak’Andriamanitra, no ianarana amin’ny katesezy – miankina amin’ny fifandraisana Aminy ny sisa rehetra ; ary i Kristy irery ihany no mampianatra, fa ny hafa rehetra dia manao izany amin’ny maha-mpitondra ny teniny, ahazoan’i Kristy mampianatra amin’ny alalan’ny vavan’ilay mitondra teny (…). Ny Katesista rehetra dia tokony ho afaka mampihatra amin’ny tenany ny teny mifono mistery nolazain’i Jesoa hoe : “Tsy avy amiko ny fampianarako, fa avy amin’Ilay izay naniraka Ahy” (Jo 7,16)”⁷ Ibid., 6..

Noho izany, izay voantso “hampianatra ny amin’i Kristy” dia tsy maintsy “io tombon-tsoa ambony dia ambony io, izay tsy inona fa ny fahalalana an’i Kristy”, no kendreny aloha ; tsy maintsy “manaiky ho maty antoka amin’ny zavatra rehetra (…) mba hahazo an’i Kristy sy mba ho hita ao Aminy”, ary mba “hahalala Azy, dia Izy, miaraka amin’ny herin’ny fitsanganany ho velona sy ny fiombonana amin’ny fijaliany, ka tonga tahaka Azy amin’ny fahafatesana, mba hahatratra ny fitsanganana amin’ny maty, raha azo atao” (Filip 3,8-11).

Avy amin’izany fahalalana amim-pitiavana an’i Kristy izany no ipoiran’ny faniriana hanambara Azy, sy “hitory ny evanjely”, ary hitarika ny hafa hanao “eny’” amin’ny finoana an’i Jesoa-Kristy. Nefa atao tsapa koa amin’izany fotoana izany ny filana hahalala tsaratsara kokoa lalandava io finoana io. Mba hahatrarana izany zava-kinendry izany, araka ny filaharan’ny Sembolin’ny finoana, dia haseho aloha ny lohateny lehibe momba an’i Jesoa: Kristy, Zanak’Andriamanitra, Tompo (andalana faha-2). Manaraka izany ny Semboly, izay manambara ny mistery lehibe ny amin’ny fiainan’i Kristy: misterin’ny Fahatongavana ho nofo (andalana faha-3), misterin’ny Pakany (andalana faha-4 sy faha-5), farany, ny misterin’ny fanomezam-boninahitra Azy (andalana faha-6 sy faha-7).

“Andriamanitra mamonjy” no dikan’ny hoe Jesoa, amin’ny teny hebrio. Tamin’ny andron’ny Filazana, ny Anjely Gabriely no nanome azy ho anaran-tsamirery ny anarana hoe Jesoa, izay sady milaza ny maha-izy Azy manokana no milaza ny fanirahana Azy⁸ jer. Lk 1,31.. Satria “Andriamanitra irery ihany no afaka mamela ny fahotana” (Mk 2,7), dia Izy, izay ao amin’i Jesoa Zanany mandrakizay tonga olombelona no “hamonjy ny olony ho afaka amin’ny fahotan’izy ireo” (Mt 1,21). Ao amin’i Jesoa-Kristy no amondronan’ Andriamanitra ny tantaram-pamonjena manontolo ho tombon-tsoan’ny olombelona.

Andriamanitra, ao amin’ny tantaram-pamonjena, dia tsy afa-po fotsiny tamin’ny nanafahany an’i Israely “tao an-toeram-panandevozana” (Det 5,6) izay namoahany azy avy tao Ejipta, fa mbola namonjy azy koa tamin’ny fahotan’izy ireo. Satria fanalam-baraka lalandava an’Andriamanitra, ny fahotana⁹ jer. Sal 51,6., ka Izy irery ihany no afaka mamela izany¹⁰ jer. Sal 51,11.. Izany no antony tsy nahafahan’i Israely nitady famonjena afa-tsy tamin’ny fitalahoana ny anaran’Andriamanitra Mpanavotra¹¹ jer. Sal 79,9., teo am-pahatsapana fa mitombo hatrany hatrany ny fihanaky ny fahotana manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra.

Ny anarana hoe Jesoa dia midika fa ny anaran’Andriamanitra ihany no ao amin’ny tenan’ny Zanany¹² jer. Asa 5,41; 3 Jo 7. tonga olombelona, ho fanavotana an’izao tontolo izao amin’ny fahotana, sady ho fanavotana mandrakizay. Jesoa no anaran’ Andriamanitra izay hany mitondra famonjena¹³ jer. Jo 3,18; Asa 2,21., ka nanomboka tamin’izay dia azon’ny rehetra antsoina Izy, satria miombom-piainana amin’ny olombelona rehetra tamin’ny Fahatongavana ho nofo¹⁴ jer. Rôm 10,6-13., hany ka “tsy misy eto ambanin’ny lanitra anaran-kafa nomena ny olona, hahazoantsika famonjena” (Asa 4,12)¹⁵ jer. Asa 9,14; Jak 2,7..

Nantsoin’ny mpisorombe indray mandeha isan-taona ny anaran’ Andriamanitra Mpamonjy, mba ho fanonerana ny fahotan’i Israely, rahefa namafy ny ràn-tsorona teo amin’ny saron’ny Fiaran’ny fanekena ao amin’ny Masin’ny Masina izy¹⁶ jer. Lev 16,15-16; Ekl 50,22; Heb 9,7.. Ny saron’ny Fiaran’ny fanekena no toerana maneho ny maha-eo an’Andriamanitra¹⁷ jer. Eks 25,22; Lev 16,2; Fan 7,89; Heb 9,5.. Koa raha niteny ny amin’i Jesoa i Md Paoly, hoe : “Izy no natsangan’Andriamanitra ampahibemaso ho sorom-panonerana amin’ny rany” (Rôm 3,25), dia mampahafantatra izy, fa ao amin’ny maha-olombelona an’i Jesoa, dia “Andriamanitra no nampihavana an’izao tontolo izao aminy indray, tamin’ny alalan’i Kristy” (2 Kôr 5,19).

Manome voninahitra ny anaran’Andriamanitra Mpamonjy¹⁸ jer. Jo 12,28. ny Fitsanganan’ i Jesoa ho velona, satria nanomboka tamin’izay, dia ny anaran’i Jesoa no maneho ny hafenoan’ny hery ambony indrindra amin’ “ny anarana mihoatra noho ny anarana rehetra” (Filip 2,9). Atahoran’ny fanahy ratsy ny anarany¹⁹ jer. Asa 16,16-18; 19,13-16. ary amin’ny anarany no anaovan’ny mpianatr’i Jesoa zava-mahagaga²⁰ jer. Mk 16,17., satria izay rehetra angatahin’izy ireo amin’ny Ray amin’ny anarany, dia homen’ny Ray azy ireo izany²¹ jer. Jo 15,16..

Ny anaran’i Jesoa no ao amin’ny votoatin’ny fivavahana kristianina. Ny vavaka litorzika rehetra dia miafara amin’ny rijan-teny hoe “amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy Tomponay”. Ao amin’ny hoe “ary nosoavina i Jesoa nateraky ny kibonao” no tonga amin’ny fara tampony indrindra ny fivavahana hoe “Arahaba, ry Maria”. Ny vavaky ny fo any amin’ny Fiangonana tatsinanana antsoina hoe “vavaka amin’i Jesoa”, dia milaza izao: “Jesoa-Kristy, Zanak’ Andriamanitra, Tompo, mamindrà fo amiko mpanota.” Ny teny tokana hoe “Jesoa” no tsy afaka teo am-bavan’ireo kristianina maro be niala aina, tahaka an’i Mb Jeanne d’Arc²² P. Doncoeur sy Y. Lanhers, La réhabilitation de Jeanne la Pucelle, p.39, 45, 56..

Ny teny hoe Kristy, dia avy teny grika nandikàna ny teny hebrio hoe “Mesia”, ka “voahosotra” no dikany. Tsy tonga anaran-tsamirerin’i Jesoa io, raha tsy tontosany an-tsakany sy an-davany ny irak’Andriamanitra, izay ambaran’io anarany io rahateo. Satria, tany Israely, dia nohosorana tamin’ny anaran’Andriamanitra ireo izay natokana ho amin’ny iraka avy Aminy. Izany no fahita teo amin’ny mpanjaka²³ jer. 1 Sam 9,16; 10,1; 16,1.12-13; 1 Mpanj 1,39., teo amin’ny mpisorona²⁴ jer. Eks 29,7; Lev 8,12., ary indraindray tadiavina, teo amin’ny mpaminany²⁵ jer. 1 Mpanj 19,16.. Ny ho ambony indrindra amin’izany dia ny zavatra manokana momba ny Mesia izay nirahin’Andriamanitra mba hanorina tanteraka ny Fanjakany²⁶ jer. Sal 2,2; Asa 4,26-27.. Tsy maintsy ho ny Fanahin’ny Tompo²⁷ jer. Iz 11,2. no hanosotra indray miaraka ny Mesia ho mpanjaka sy ho mpisorona²⁸ jer. Zak 4,14; 6,13. ary koa ho mpaminany²⁹ jer. Iz 61,1; Lk 4,16-21.. I Jesoa no nanatanteraka ny fampanantenana momba ny Mesia nandrasan’i Israely amin’ny anjara raharahany telo loha dia ny maha-mpisorona, ny maha-mpaminany ary ny maha-mpanjaka.

Tahaka ny ahaterahan’ilay Mesia nampanantenaina an’i Israely no nilazan’ ny Anjely tamin’ireo mpiandry ondry ny fahaterahan’i Jesoa : “Mpamonjy no teraka ho anareo anio ao an-tanànan’i Davida, dia i Kristy Tompo” (Lk 2,11). Hatrany am-piandohana Izy no “Ilay izay nohamasinin’ny Ray sy nirahiny teto amin’izao tontolo izao” (Jo 10,36), torontoronina ho masina³⁰ jer. Lk 1,35. tao an-kibo virjin’i Maria. Nantsoin’Andriamanitra i Josefa “hampakatra an’i Maria ho vadiny”, izay “nitoe-jaza tamin’ny Fanahy Masina” (Mt 1,20), mba i Jesoa “ilay antsoina hoe Kristy” izay hateraky ny vadin’i Josefa, no ilay Mesia taranak’i Davida (Mt 1,16)³¹ jer. Rôm 1,3; 2 Tim 2,8; Apôk 22,16..

Ny fanokanana an’i Jesoa ho Mesia no maneho ny fanirahan’ Andriamanitra Azy. “Ny fanampin’izany dia izay tondroin’io anarany io rahateo ihany, satria ao amin’ny anaran’i Kristy dia tsy ambara amin’ny fomba mivantana Ilay izay manosotra, Ilay izay hosorana, ary ny fanosorana izay anosorana Azy rahateo ihany : Ilay izay manosotra dia ny Ray, Ilay izay hosorana dia ny Zanaka, ary ao amin’ny Fanahy izay fanosorana no anosorana Azy”³² Md Irénée, haer. 3,18, 3.. Ny fanokanana Azy ho Mesia mandrakizay dia nambara tamin’ny androm-piainany teto an-tany, fony i Joany nanao batemy Azy, rahefa “nohosoran’Andriamanitra tamin’ny Fanahy Masina sy ny hery Izy” (Asa 10,38) “mba hampisehoany Azy amin’i Israely” (Jo 1,31) ho Mesiany. Ny tsanganasany sy ny teniny no hampahafantatra Azy ho ilay masin’ Andriamanitra³³ jer. Mk 1,24; Jo 6,70; Asa 3,14..

Betsaka ny Jody sy ny sasantsasany tamin’ny jentily, izay nizara ny fanantenan’izy ireo, no nahafantatra tao amin’i Jesoa ny toetra fototra an’ilay Mesia “zanak’i Davida”, nampanantenain’Andriamanitra an’i Israely³⁴ jer. Mt 2,2; 9,27; 12,23; 15,22; 20,30; 21,9.15.. Neken’i Jesoa izany anaram-boninahitra hoe Mesia izany, izay ananany zo rahateo³⁵ jer. Jo 4,25-26; 11,27., saingy nasiany fepetra ihany, satria mesia araka ny fisainana maha-olombelona loatra³⁶ jer. Mt 22,41-46., sady ara-pôlitika tokoa³⁷ jer. Jo 6,15; Lk 24,21. no niheveran’ireo olona sasantsasany niara-belona Taminy, ny maha-mesia Azy.

Noraisin’i Jesoa ny fiekem-pinoan’i Piera izay nahafantatra Azy ho Mesia, tamin’ny nilazany ny fijaliana tsy ho ela hanjo ny Zanak’olona³⁸ jer. Mt 16,16-23.. Naborany ny tena votoatin’ny fiandrianana maha-Mpanjaka ny Mesia, izay sady ao amin’ ny maha-Zanak’Olona Azy ambony tsy taka-polopolorina “izay nidina avy tany an-danitra” (Jo 3,13)³⁹ jer. Jo 6,63; Dan 7,13., no ao amin’ny maha-iraka mpanavotra Azy isehoany ho Mpanompo mijaly : “Ny Zanak’olona tsy tonga mba hotompoina fa mba hanompo ary hahafoy ny ainy ho fanavotana ny be sy ny maro” (Mt 20,28)⁴⁰ jer. Iz 53,10-12.. Noho izany, ny tena hevitra fonosin’ny fiandrianana maha-Mpanjaka Azy, dia tsy niseho raha tsy teo amin’ny Hazofijaliana⁴¹ jer. Jo 19,19-22; Lk 23,39-43.. Koa aorian’ny Fitsanganany ho velona ihany vao ho afaka ambaran’i Piera eo anatrehan’ny Vahoakan’Andriamanitra ny fiandrianana maha-Mesia Mpanjaka Azy : “Aoka ho fantatry ny taranak’i Israely rehetra marimarina fa iny Jesoa nofantsihanareo tamin’ny Hazofijaliana iny, no nataon’Andriamanitra ho Tompo sy Kristy” (Asa 2,36).

Ny hoe Zanak’Andriamanitra, ao amin’ny Testamenta Taloha, dia anaram-boninahitra nomena ny anjely⁴² jer. Det (LXX) 32,8; Jôba 1,6., ny vahoaka Voafidy⁴³ jer. Eks 4,22; Ôs 11,1; Jer 3,19; Ekl 36,14; Fah 18,13., ny zanak’i Israely⁴⁴ jer. Det 14,1; Ôs 2,1. ary ny mpanjakan’izy ireo⁴⁵ jer. 2 Sam 7,14; Sal 82,6.. Midika izany fa zanaka atsangana, izay miorina amin’ny fifandraisana ao anatin’ny fisakaizana lalina manokana eo amin’ Andriamanitra sy ny zavaboariny. Koa rahefa tenenina hoe “zanak’ Andriamanitra”⁴⁶ jer. 1 Tan 17,13; Sal 2,7., ilay Mpanjaka-Mesia nampanantenaina, dia tsy voatery hidika fa mety mihoatra noho ny olombelona, araka ny hevitra ara-bakitenin’ io teny io. Ireo izay niteny an’i Jesoa toy izany araka ny maha-Mesian’i Israely⁴⁷ jer. Mt 27,54. Azy, dia mety tsy te hilaza Azy ho olona ambony tokoa⁴⁸ jer. Lk 23,47..

Tsy mitovy amin’izany ny an’i Piera raha niaiky izy fa i Jesoa no “Kristy, Zanak’Andriamanitra velona” (Mt 16,16), satria novalian’i Jesoa tamin’ny fomba manetriketrika hoe : “Tsy avy amin’ny nofo aman-dra no nahatonga izany fanambaràna izany tao aminao, fa avy amin’ny Raiko izay any an-danitra” (Mt 16,17). Raha ampitoviana, izao no holazain’i Paoly ny amin’ny fibebahany teny an-dalana ho any Damasa : “Nony sitrak’Andriamanitra Ilay nanokana ahy hatrany an-kibon-dreniko, sy niantso ahy tamin’ny fahasoavany, ny hanambara ao anatiko ny Zanany, mba hitoriako Azy any amin’ny Jentily…” (Gal 1,15-16). “Teo no eo ihany dia nankao amin’ny sinagôga izy nitory an’i Jesoa, tamin’ny fanaovana antso avo fa Izy no Zanak’Andriamanitra” (Asa 9,20). Hatrany am-piandohana⁴⁹ jer. 1 Tes 1,10., izany no ho votoatin’ny finoana apôstôlika⁵⁰ jer. Jo 20,31. ambaran’i Piera ampahibemaso aloha, ho fototra iorenan’ny Fiangonana⁵¹ jer. Mt 16,18..

Matoa i Piera afaka nahalala ny toetra mihoatra ny tsapa sy ny hita maha-Zanak’Andriamanitra an’i Jesoa Mesia, dia i Jesoa no namela azy hahazo an-tsaina izany amin’ny fomba mazava. Teo anatrehan’ny Sanedrina, tamin’ny fanontaniana napetrak’ireo mpiampanga Azy hoe : “Zanak’Andriamanitra izany Ianao ?”, dia novalian’i Jesoa hoe : “Voalazanareo tsara, Izaho no Izy” (Lk 22,70)⁵² jer. Mt 26,64; Mk 14,62.. Efa taloha lavitra izany no nilaza ny Tenany ho “ilay Zanaka” izay mahalala ny Ray Izy⁵³ jer. Mt 11,27; 21,37-38., izay miavaka amin’ny “mpanompo” nirahin’ Andriamanitra fahiny ho eo amin’ny vahoakany⁵⁴ jer. Mt 21,34-36., ambony noho ny anjely amin’ny maha-anjely ny anjely⁵⁵ jer. Mt 24,36.. Navahany tamin’ny maha-zanaka ny mpianany ny maha-Zanaka Azy ka tsy niteny na oviana na oviana Izy hoe “Raintsika”⁵⁶ jer. Mt 5,48; 6,8; 7,21; Lk 11,13., fa fony Izy nanome baiko azy ireo nanao hoe : “Mivavaha toy izao ianareo : Rainay” (Mt 6,9) ; ary dia nantitranteriny io fiavahana io : “Ny Raiko sy ny Rainareo” (Jo 20,17).

Taterin’ny Evanjely amin’ny fotoana roa manetriketrika, dia ny Batemy sy ny Fiovàn-tarehin’i Kristy, ny feon’ny Ray izay manondro Azy ho ilay “Zanany malalany”⁵⁷ jer. Mt 3,17; 17,5.. Ny Tenany ihany no tondroin’i Jesoa ho “ilay Zanaka Lahitokan’Andriamanitra” (Jo 3,16) ary hamafisiny amin’ny alalan’izany anaram-boninahitra izany ny fisiany mialoha hatramin’ny mandrakizay⁵⁸ jer. Jo 10,36.. Nitaky ny finoana “amin’ny anaran’ny Zanaka Lahitokan’Andriamanitra tokana” (Jo 3,18) Izy. Izany fiekena kristianina izany dia efa niseho tao amin’ny hiakam-pahatairana nataon’ilay kapiteny nitsangana nanandrify an’i Jesoa teo amin’ny Hazofijaliana : “Zanak’Andriamanitra tokoa io lehilahy io!” (Mk 15,39). Ao amin’ny misterin’ny Paka ihany ny mpino no afaka hanome ny hevitra fara tampony amin’ny anaram-boninahitra hoe “Zanak’ Andriamanitra”.

Taorian’ny Fitsanganan’i Jesoa ho velona no niseho tao anatin’ny hery maha-Olombelona nomem-boninahitra Azy, ny maha-Zanak’Andriamanitra Azy : “Araka ny Fanahin’ny fahamasinana, dia naharihary tamin-kery ho Zanak’Andriamanitra Izy, tamin’ny Fitsanganany ho velona avy amin’ny maty” (Rôm 1,4)⁵⁹ jer. Asa 13,33.. Ho afaka hiaiky ny apôstôly hoe : “Nibanjina ny voninahiny izahay, dia voninahitra izay ananany avy amin’ny Ray amin’ny maha-Zanaka Lahitokana Azy, izay sady feno fahasoavana sy fahamarinana” (Jo 1,14).

Ao amin’ny dikan-teny grikan’ny bokin’ny Testamenta Taloha, ny Anarana tsy hay ambara hoe YHWH, izay nanambaràn’Andriamanitra ny Tenany tamin’i Môizy⁶⁰ jer. Eks 3,14., dia nadika hoe Kyrios (“Tompo”). Noho izany, ny hoe Tompo dia nanjary Anarana mahazatra indrindra mba hanondroana ny maha-Andriamanitra ny Andriamanitr’i Israely. Ny Testamenta Vaovao dia mampiasa ny hevi-baventy momba ny Anarana hoe “Tompo” sady ho an’ny Ray, nefa koa, ary izany no zava-baovao, ho an’i Jesoa izay ekena araka izany ho Andriamanitra rahateo ihany⁶¹ jer. 1 Kôr 2,8..

I Jesoa rahateo ihany no nametaka izany Anarana izany tamin’ny Tenany amin’ny fomba somary misarontsarona rahefa miady hevitra amin’ny Farisianina momba ny hevitry ny Salamo 110 Izy⁶² jer. Mt 22,41-46; jer. koa Asa 2,34-36; Heb 1,13., nefa kosa amin’ny fomba mibaribary rahefa miresaka amin’ny apôstôliny⁶³ jer. Jo 13,13.. Nandritra ny fiainany manontolo ampahibemaso, ny fihetsiny maneho fahefana mandidy ny zavaboary, ny aretina maro, ny demony, ny fahafatesana ary ny fahotana, dia nampiseho ny fahefana ambony indrindra maha-Andriamanitra Azy.

Matetika tokoa, ao amin’ny Evanjely ao, misy olona manatona an’i Jesoa amin’ny fiantsoana Azy hoe “Tompo”. Io anaram-boninahitra io dia manaporofo ny fanajana sy ny fitokian’ireo izay manatona an’i Jesoa ary miandry vonjy sy fahasitranana avy Aminy⁶⁴ jer. Mt 8,2; 14,30; 15,22; sns. Eo ambany fanentanan’ny Fanahy Masina, io anarana io dia maneho ny fiekena ny mistery maha-Andriamanitra an’i Jesoa⁶⁵ jer. Lk 1,43; 2,11.. Amin’ny fihaonana amin’i Jesoa nitsangan-ko velona, dia tonga fitsaohana io anarana io : “Tompoko sy Andriamanitro !” (Jo 20,28). Noho izany, io anarana io dia mifono fiitaran-kevitra hoe fitiavana sy fankamamiana, izay hanjary ho lovam-panahy manokana an’ny kristianina: “Ny Tompo io !” (Jo 21,7).

Ny fiekem-pinoana voalohany an’ny Fiangonana, amin’ny fanomezana an’i Jesoa ny anaram-boninahitr’Andriamanitra hoe Tompo, dia manamafy, hatrany am-piandohana⁶⁶ jer. Asa 2,34-36., fa ny fahefana, ny haja sy ny voninahitra omena an’ Andriamanitra Ray, dia omena an’i Jesoa⁶⁷ jer. Rôm 9,5; Tito 2,13; Apôk 5,13. koa, satria avy amin’ny “fomban’ Andriamanitra” Izy (Filip 2,6) ary nasehon’ny Ray izany fahefana ambony indrindra an’i Jesoa izany tamin’ny nananganany Azy tamin’ny maty sy tamin’ny nanandratany Azy ao amin’ny voninahiny⁶⁸ jer. Rôm 10,9; 1 Kôr 12,3; Filip 2,9-11..

Ny fankatoavana ny maha-Tompon’izao tontolo izao sy ny tantara an’i Jesoa⁶⁹ jer. Apôk 11,15., hatrany am-piandohan’ny tantara kristianina, dia midika ho fanekena koa fa tsy tokony hampilefitra ny fahafahany manokana mihitsy ny olombelona, manoloana ny manam-pahefana eto an-tany na iray aza, afa-tsy amin’Andriamanitra Ray sy amin’i Jesoa-Kristy Tompo ihany : tsy i Sezara akory no “Tompo”⁷⁰ jer. Mk 12,17; Asa 5,29.. “Mino ny Fiangonana (…) fa ny fanalahidy sy ny foibe ary ny fiafaran’ny tantara rehetra momba ny olombelona dia hita ao amin’ny Tompony sady Mpampianany”⁷¹ FAA 10, § 2; jer. koa 45, § 2..

Voamariky ny anaram-boninahitra hoe “Tompo”, ny fivavahana kristianina, na amin’ny fanaingana ny vavaka hoe : “Ho aminareo anie ny Tompo”, na amin’ny famaranana ny vavaka hoe : “Amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy Tomponay”, na koa amin’ny antso mafy feno fitokiana sy fanantenana hoe : “Maran atha” (“Ho avy ny Tompo !”) na “Marana tha” (“Tongava, ry Tompo !”) (1 Kôr 16,22) ; “Amen, avia, ry Jesoa Tompo !” (Apôk 22,20).

Miara-mamaly amin’ny Fiekem-pinoana tao "Nicée-Constantinople" isika, amin’ny fiekena hoe : “Ho antsika olombelona sy ny famonjena antsika no nidinany avy any an-danitra ; ary naka nofo tamin’i Maria Virjiny Izy noho ny herin’ny Fanahy Masina, ka tonga olombelona”⁷⁵ DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Tonga nofo ny Teny mba hamonjy antsika, amin’ny fampihavanana antsika amin’Andriamanitra : “Fa Andriamanitra no tia antsika sy naniraka ny Zanany ho sorom-panavotana amin’ny fahotantsika” (1 Jo 4,10). “Naniraka ny Zanany ny Ray, ho Mpamonjin’izao tontolo izao” (1 Jo 4,14). “Fa Izy io no niseho, dia mba hanala ny fahotana” (1 Jo 3,5) :

Marary ny tenantsika, ka mila sitranina ; lavo, ka mila harenina ; maty, ka mila hatsangana ho velona. Nariantsika ny fananana ny soa sy ny tsara, ka tsy maintsy honerantsika izany. Voahidy tao anatin’ny maizina isika, ka mila hitondrana fahazavana ; babo an’ady isika, ka miandry mpamonjy ; migadra isika, ka miandry vonjy ; andevo isika, ka miandry mpanafaka. Tsy nisy lanja ve ireo antony notanisaina ireo ? Tsy mendrika hampangoraka an’ Andriamanitra ve ireo, ka nampidina Azy ho tonga hatramin’ny toetra amam-pomba maha-olona antsika mba hamangy antsika, noho ny olombelona nihitsoka tanatin’ny toetra fadiranovana loatra sy mampahonena fatratra ⁷⁶ Md Grégoire de Nysse, or. Catech. 15. ?

Tonga nofo ny Teny mba hahalalantsika amin’izany ny fitiavan’ Andriamanitra : “Izao no nisehoan’ny fitiavan’Andriamanitra antsika : nirahiny ho eo amin’izao tontolo izao ny Zanany Lahitokana, mba hahavelona antsika amin’ny alalany” (1 Jo 4,9). “Fa notiavin’Andriamanitra fatratra izao tontolo izao, ka nomeny ny Zanany Lahitokana, mba tsy ho very na iza na iza mino Azy fa hanana ny fiainana mandrakizay” (Jo 3,16).

Tonga nofo ny Teny mba ho môdelintsika amin’ny fahamasinana : “Ento ny jiogako, ary mianara amiko…” (Mt 11,29). “Izaho no lalana sy fahamarinana ary fiainana ; tsy misy olona tonga amin’ny Ray afa-tsy amin’ ny alalako” (Jo 14,6). Ary ny Ray, teo an-tendrombohitry ny Fiovàn-tarehy, nandidy hoe : “Henoy Izy” (Mk 9,7)⁷⁷ jer. Det 6,4-5.. Izy izany no môdelin’ny hasambarana sy ny fitsipiky ny Lalàna vaovao : “Mifankatiava ianareo tahaka ny nitiavako anareo” (Jo 15,12). Mifaningotra amin’ny fanoloran-tena tokoa amin’ny fanarahan-dia Azy izany fitiavana izany⁷⁸ jer. Mk 8,34..

Tonga nofo ny Teny mba hahatonga antsika ho “mpandray anjara amin’ny fomba aman-toetran’Andriamanitra” (2 Pi 1,4) : “Fa toy izao ny antony nahatonga olombelona ny Teny, sy nahatonga ny Zanak’Andriamanitra, ho Zanak’olona : ny mba hahatonga ny olombelona ho zanak’Andriamanitra, amin’ny fiombonana amin’ny Teny sy amin’ny fandraisana avy amin’izany ny maha-zanak’Andriamanitra”⁷⁹ Md Irénée, haer. 3, 19, 1.. “Satria tonga olombelona ny Zanak’ Andriamanitra mba hahatonga antsika ho Andriamanitra”⁸⁰ Md Athanase, inc. 54, 3.. “Ny Zanaka Lahitokan’Andriamanitra, mankasitraka ny handraisantsika anjara amin’ny maha-Andriamanitra Azy, dia nizaka tao Aminy ny fomba aman-toetrantsika, mba hahatonga Azy ho olombelona, ka hanandratra ny olombelona ho andriamanitra,”⁸¹ Md Thomas d’A., opusc. 57 in festo Corp. Chr. 1..

Nandray ny fitenin’i Md Joany (hoe : “Tonga nofo ny Teny” : Jo 1,14) ny Fiangonana, ka miantso hoe “Fahatongavana ho nofo” tamin’ny nizakan’ny Zanak’Andriamanitra tao Aminy ny fomba aman-toetran’olombelona, mba hanatanterahana ao amin’izany ny famonjena antsika. Ao amin’ny antsa iray nambaran’i Md Paoly no ihiran’ny Fiangonana ny misterin’ny Fahatongavana ho nofo :

“Manàna eo aminareo samy ianareo izao saina amam-po hita tao amin’i Kristy Jesoa izao : na tao amin’ny fomban’Andriamanitra aza Izy, dia tsy nihevitra ny fitoviany saranga amin’Andriamanitra ho zavatra nobaboiny. Fa nialany izany tamin’Izy naka ny fomban’ny mpanompo, ka tonga mitovy amin’ny olombelona. Tamin’ny fisehoany rehetra ho olombelona, dia nilatsa-tenany ho ambany dia ambany Izy, nanolo-tena hanaiky hatramin’ny fahafatesana, dia fahafatesana tamin’ny Hazofijaliana !” (Filip 2,5-8)⁸² jer. LH, tonon-kira amin’ny Vavaka harivan’ny alahady..

Miteny izany mistery izany koa ny Taratasy ho an’ny Hebrio :

Noho izany indrindra, nony niditra teto amin’izao tontolo izao i Kristy, dia nilaza hoe : Tsy nilainao ny sorona na ny fanatitra ; fa namboatra vatana ho Ahy Ianao. Tsy sitrakao ny sorona dorana sy ny sorona noho ny ota. Ka hoy aho hoe : Inty aho tonga (…) hanao ny sitraponao (Heb 10,5-7, mitanisa ny Sal 40,7-9, dikan-tenin’ny Fitopololahy LXX).

Ny finoana ny Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo marina tokoa no famantarana mampiavaka ny finoana kristianina : “Izao no ahafantarana ny fanahy avy amin’Andriamanitra : Ny fanahy rehetra izay manaiky fa efa tonga nofo i Jesoa-Kristy dia avy amin’Andriamanitra” (1 Jo 4,2). Toy izao ny hafaliam-pieken’ny Fiangonana hatrany am-piandohany, rahefa mihira “ny mistery lehibe momba ny fitiavam-bavaka” izy : “Niseho tao amin’ny nofo Izy” (1 Tim 3,16).

Ny fisehoan-javatra tokana aman-tany sy miavaka tanteraka amin’ny Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo dia tsy midika fa i Jesoa-Kristy dia nisy ampahany Andriamanitra sy ampahany olombelona, na vokatry ny fifangaroana mifanjevon’ny maha-Andriamanitra sy ny maha-olombelona. Sady tonga olombelona marina tokoa Izy no mijanona ho Andriamanitra marina tokoa. I Jesoa-Kristy dia tena Andriamanitra tokoa sady tena olombelona tokoa. Tsy maintsy narovan’ny Fiangonana izany fahamarinam-pinoana izany, ary nazavainy nandritra ireo taonjato voalohany, teo anatrehan’ny fampianaran-diso nampivaona azy.

Tsy dia ny maha-Andriamanitra an’i Kristy loatra no tena nolavin’ireo fampianaran-diso voalohany, fa ny maha-olombelona Azy tokoa (docétisme gnostique). Nanomboka tamin’ny andron’ny apôstôly ny finoana kristianina no nanantitrantitra ny tena Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo tokoa hoe : “tonga tao amin’ny nofo”⁸³ jer. 1 Jo 4,2-3; 2 Jo 7.. Kanefa tany amin’ny taonjato faha-3, voatery nanamafy ny Fiangonana hanoherana an’i Paul de Samosate, tamin’ny Kônsily novorina tao Antiokia, fa i Jesoa-Kristy dia Zanak’ Andriamanitra amin’ny fomba aman-toetra maha-Izy Azy fa tsy amin’ny fananganan-janaka tsy akory. Ny Kônsily ekiomenika voalohany tao Nicée, tamin’ny taona 325, dia nanambara ampahibemaso tao amin’ny Fiekem-pinoany fa ny Zanak’Andriamanitra dia “nateraka, fa tsy natao, iray fisia-maha-izy (homousios)⁸⁴ DS 125DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. amin’ny Ray”, ary nanameloka an’i Arius izay nilaza ho marina fa “nivoaka avy amin’ny tsy misy, ny Zanak’Andriamanitra”⁸⁵ DS 130DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., ary “tamin’ny fisia-maha-izy hafa noho ny Ray”⁸⁶ DS 126DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny fampianaran-dison’i Nestorius dia nilaza fa olombelona iray no nikambana amin’ny maha-Olona-Andriamanitra ny Zanak’Andriamanitra ao amin’i Kristy. Teo anatrehan’izany, nanambara ampahibemaso i Md Cyrille d’Alexandrie sy ny Kônsily ekiomenika fahatelo novorìna tao Efezy tamin’ ny taona 431, fa “ny maha-olona ny Teny, miray amin’ny nofo velomin’ny fanahy manan-tsaina hendry, dia tonga olombelona”⁸⁷ DS 250DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny maha-olombelona an’i Kristy dia tsy manana fototra hafa afa-tsy ny maha-Olona-Andriamanitra ny Zanak’Andriamanitra, izay nozakainy tao Aminy sy nanjary Azy hatramin’ny niforonany tao am-bohoka. Araka izany, nanambara ny Kônsily tao Efezy tamin’ny taona 431 fa i Maria dia nanjary Renin’Andriamanitra marina tokoa tamin’ny nahatorontoronina ho olombelona ny Zanak’ Andriamanitra tao an-kibony : “Renin’Andriamanitra izy, saingy tsy amin’ny hoe ny Tenin’Andriamanitra no nisintona avy taminy ny fomba aman-toetra maha-Andriamanitra Azy, fa amin’ny hoe avy amin’i Maria no nahazoan’ny Tenin’Andriamanitra ny vatana masina nasiana fanahy manan-tsaina hendry, tafaray ao amin’ny maha-olona azy, ka izany no ilazana hoe : teraka araka ny nofo ny Teny”⁸⁸ DS 251DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny "monophysites" dia nanamarina fa levona tamin’ny nizakany tao amin’ ny maha-Olona-Andriamanitra amin’ny maha-Zanak’Andriamanitra Azy, ny fomba aman-toetra maha-olombelona tao amin’i Kristy. Izao no nambaran’ny Kônsily ekiomenika fahefatra tao Chalcédoine tamin’ny taona 451, teo anatrehan’izany fampianaran-diso izany :

Eo am-panarahana an’ireo Ray masina, dia mampianatra amim-piombonan-kevitra izahay hanambara ampahibemaso ny Zanaka tokana sy Izy dia Izy ihany, i Jesoa-Kristy Tompontsika, iray fahalavorariana amin’ny maha-Andriamanitra sy fahalavorariana amin’ny maha-olombelona, ilay sady Andriamanitra marina tokoa no olombelona marina tokoa iray ihany, mitambatra ho fanahy manan-tsaina hendry sy vatana, iray fombam-pisia-maha-izy amin’ny Ray araka ny maha-Andriamanitra, iray fombam-pisia-maha-izy amintsika araka ny maha-olombelona, “mitovy amintsika amin’ny zavatra rehetra, afa-tsy amin’ny fahotana”⁸⁹ jer. Heb 4,15. ; teraky ny Ray talohan’ny taona rehetra araka ny maha-Andriamanitra, ary amin’izao andro farany izao, ho antsika sy ny famonjena antsika, naterak’i Maria Virjiny, Renin’ Andriamanitra, araka ny maha-olombelona. Kristy tokana sy tsy miova, Tompo, Zanaka Lahitokana, no tsy maintsy ekentsika amin’ny fomba aman-toetra roa, tsy misy fifangaroana, tsy misy fiovàna, tsy misy fizarazarana, tsy misy fisaratsarahana. Tsy manafoana velively ny firaisan’izy ireo, ny faha-samy hafa ny fomba aman-toetra, fa vao mainka aza voaro sy voatambatra ho ao amin’ny olona tokana ihany sy ny fisia-maha-olona tokana ihany ny toetra manokana an’ny tsirairay⁹⁰ DS 301-302DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Taorian’ny Kônsilin’i Chalcédoine, ny olona sasantsasany dia nihevitra ny fomba aman-toetra maha-olombelona an’i Kristy ho karazana foto-javatra momba ny olona manokana fotsiny. Ny Kônsily ekiomenika fahadimy tao Constantinople, tamin’ny taona 553, no nanambara ampahibemaso ho fanoherana azy ireo, hoe : “Tsy misy afa-tsy fisia-maha-olona tokana ihany [na olona] izany, izay i Jesoa-Kristy Tompontsika, iray amin’ny Trinite”⁹¹ DS 424DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Koa ny rehetra ao amin’ny maha-olombelona an’i Kristy àry dia tokony hampifandraisina amin’ny maha-Olona-Andriamanitra Azy ho amin’ny foto-javatra momba Azy manokana⁹² jer. efa tamin’ny Kôns. Ephèse: DS 255DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., ka tsy ny zava-mahagaga ihany fa ny fijaliana koa⁹³ jer. DS 423DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. sy ny fahafatesana; izany hoe : “i Jesoa-Kristy Tompontsika, Ilay nofantsihana tao amin’ny nofo, dia Andriamanitra marina tokoa, Tompon’ny Voninahitra, ary Iray amin’ny Trinite Masina”⁹⁴ DS 432DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Miaiky tahaka izany koa ny Fiangonana fa i Jesoa dia tena Andriamanitra tokoa sady tena olombelona tokoa tsy azo sarahina. Izy marina tokoa no ilay Zanak’Andriamanitra izay tonga olombelona, ka rahalahintsika, ary tsy mampitsahatra ny maha-Andriamanitra Azy izany, izay Tompontsika :

“Maharitra amin’izay fomba aman-toetra efa tao Aminy Izy, sy mizaka ao Aminy izay fomba aman-toetra tsy tao Aminy”, hoy ny hiran’ny litorzia rômanina⁹⁵ In Solemnitate Sanctae Dei Genetricis Mariae; jer. Md Léon le Grand, serm. 21,2.. Ary ny litorzian’i Md Jean Chrysostome dia manambara sy mihira hoe: “Ry Zanaka tokana sy Tenin’Andriamanitra, ilay maharitra mandrakizay, nanaiky Ianao, noho ny famonjena anay, ho tonga nofo tao amin’i Maria, Reny masin’Andriamanitra sy Virjiny mandrakizay, Ianao izay tsy misy fiovaovàna, nefa tonga olombelona, sy nofantsihana teo amin’ny hazofijaliana, ry Kristy Andriamanitra, Ianao izay nandrava ny fahafatesana tamin’ny nahafatesanao, Ianao izay Iray amin’ny Trinite Masina, omem-boninahitra miaraka amin’ny Ray sy ny Fanahy Masina, vonjeo izahay⁹⁶ Tononkalom-pivavahana: « O monoghenis ». !”

Satria ao amin’ny firaisana misterin’ny Fahatongavana ho nofo, “ny fomba aman-toetra maha-olombelona dia nozakaina, fa tsy nolevonina”⁹⁷ FAA 22, §2., ka nahatarika ny Fiangonana, nandritra ny taonjato nifandimby, hanambara ampahibemaso ny fisiana feno ny fanahy maha-olombelona, miaraka amin’ ny fiasan’ny sainy sy ny sitrapony, ary ny vatana maha-olombelona ao amin’i Kristy. Kanefa mitovy amin’izany koa, mampahatsiaro hatrany hatrany ny Fiangonana fa ny fomba aman-toetra maha-olombelona an’i Kristy dia azy manokana amin’ny maha-Olona-Andriamanitra ny Zanak’Andriamanitra izay nizaka izany tao Aminy. Avy amin’ny maha-anisan’ny “Iray amin’ny Trinite” Azy izay rehetra maha-Izy Azy sy izay ataony ao amin’ny maha-olombelona Azy. Koa ny Zanak’Andriamanitra àry no mampita amin’ny maha-olombelona Azy ny fomba fisiany manokana ao amin’ny Trinite. Araka izany, na ao amin’ny fanahiny na ao amin’ny vatany, dia anehoan’i Kristy amin’ny fomban’olombelona, ny fomba amam-piainan’Andriamanitra Trinite⁹⁸ jer. Jo 14,9-10. :

Ny Zanak’Andriamanitra dia niasa tamin’ny tanan’olombelona, nihevitra tamin’ny sain’olombelona, nihetsika tamin’ny sitrapon’olombelona, nitia tamin’ny fon’olombelona. Noho Izy naterak’i Maria Virjiny, dia tena tonga anisantsika tokoa, mitovy amintsika amin’ny zavatra rehetra, afa-tsy amin’ny fahotana ⁹⁹ FAA 22, §2..

Nohamafisin’i Apollinaire de Laodicée fa ny Teny no nisolo ny fanahy na ny saina tao amin’i Kristy. Ho fanoherana io hevi-diso io, dia nanambara ampahibemaso ny Fiangonana fa ny Zanaka mandrakizay dia nizaka tao Aminy koa ny fanahy manan-tsainan’olombelona¹⁰⁰ jer. DS 149DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Manana ny tena fahalalana maha-olombelona tokoa, io fanahy maha-olombelona izay nozakain’ny Zanak’Andriamanitra tao Aminy io. Amin’ izany maha-izy azy izany, dia voafetra ihany araka ny toetra maha-olombelona, io fahalalana maha-olombelona io : niseho izany teo amin’ny zotram-piainany ara-tantara namakivaky ny elanelana sy ny fotoana. Araka izany, afaka nanaiky ny “hitombo fahendrena sy tena ary fahasoavana” (Lk 2,52) ilay Zanak’Andriamanitra, tamin’ny fahatongavany ho olombelona, ary koa ny hanana saina tia manadihady amin’ny fomban’olombelona, izay tsy maintsy ianarana amin’ny alalan’ny andram-piainana ahazoam-pahalalana¹⁰¹ jer. Mk 6,38; Mk 8,27; Jo 11,34; sns.. Nifanaraka tamin’ny fisian’ny fanetren-tenany an-tsitrapo tamin’ny “fomban’ ny mpanompo” (Filip 2,7), izany.

Io fahalalana maha-olombelona tokoa ny Zanak’Andriamanitra io koa anefa, dia naneho ny fiainana maha-Andriamanitra ny Tenany¹⁰² jer. Md Grégoire le Grand, ep. 10,39: DS 475DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. “Ny fomba aman-toetra maha-olombelona ny Zanak’Andriamanitra, tsy noho ilay fomba aman-toetra, fa noho ilay firaisany amin’ny Teny, dia nahalala sy naneho tao aminy izay rehetra sahaza an’Andriamanitra”¹⁰³ Md Maxime le Confesseur, qu. dub. 1,67.. Loha laharana amin’izany ny lafiny fahalalana lalina indrindra sy mivantana eo no eo izay ananan’ny Zanak’Andriamanitra tonga olombelona, momba ny Rainy¹⁰⁴ jer. Mk 14,36; Mt 11,27; Jo 1,18; 8,55; sns.. Nasehon’ny Zanak’Andriamanitra koa teo amin’ny fahalalana maha-olombelona Azy ny halalin-tsain’Andriamanitra nananany ka nahafahany mamantatra ny hevi-miafina ao am-pon’ny olombelona¹⁰⁵ jer. Mk 2,8; Jo 2,25; 6,61; sns..

Avy amin’ny firaisan’ny fahalalana maha-olombelona ananan’i Kristy amin’ny Fahendren’Andriamanitra ao amin’ny Tenan’ny Teny tonga nofo, no nananany tanteraka tao Aminy ny fahalalana amam-pahaizana ny fandaharan’ Andriamanitra mandrakizay, izay ny hanambara izany no nahatongavany¹⁰⁶ jer. Mk 8,31; 9,30; 10,33-34; 14,18-20.26-30.. Izay nekeny fa tsy fantany tamin’izany¹⁰⁷ jer. Mk 13,32., dia nolazainy fa tsy anjarany ny hanambara izany amin’ny iraka nampanaovina Azy¹⁰⁸ jer. Asa 1,7..

Toy izany koa, nanambara ampahibemaso ny Fiangonana, tao amin’ny Kônsily ekiomenika fahenina, fa manana sitrapo anankiroa sy fiasa anankiroa araka fombany avy i Kristy, dia ny an’ny maha-Andriamanitra sy ny an’ny maha-olombelona, izay tsy mifanohitra fa mifarimbona, hany ka sitrak’ilay Teny tonga Nofo tamin’ny sitrapo maha-olombelona Azy amin’ny fanekena an-dRainy, izay rehetra fanapahan-kevitry ny maha-Andriamanitra Azy miaraka amin’ny Ray sy ny Fanahy Masina, ny amin’ny famonjena antsika¹⁰⁹ jer. Kôns. Constantinople III, taona 681: DS 556-559DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny sitrapo maha-olombelona ananan’i Kristy dia “manaraka ny sitrapony maha-Andriamanitra, tsy manohitra izany na manakana izany amin’izay ataony, fa vao mainka aza miankina indrindra amin’izany sitrapo mahefa izany”¹¹⁰ DS 556DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Satria tena nofon’olombelona tokoa no tao amin’ny Teny tonga nofo, ka voafetra ihany ny vatan’i Kristy¹¹¹ jer. Kôns. Latran, taona 649: DS 504DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Noho izany antony izany, azo atao ny manoritra ny endrika maha-olombelona an’i Jesoa¹¹² jer. Gal 3,1.. Tamin’ny Kônsily ekiomenika fahafito¹¹³ jer. Kôns. Nicée II, taona 787: DS 600-603DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ny Fiangonana no nanaiky fa ara-dalàna raha aseho amin’ny sary masina izany endrika maha-olombelona an’i Jesoa izany.

Nanaiky lalandava ny Fiangonana, tamin’izany fotoana izany, fa manjary hitan’ny masontsika ao amin’ny Vatan’i Jesoa, “ilay Andriamanitra izay tsy hita maso araka ny fomba aman-toetrany”¹¹⁴ Vavaka Prefasy amin’ny Noely.. Satria, maneho ny maha-Olona-Andriamanitra ny Zanak’Andriamanitra, ny toetra manokana an’ny vatan’i Kristy. Voaray ao amin’ny maha-Zanak’Andriamanitra Azy ny bika aman’ endriky ny vatany amin’ny maha-olombelona Azy, hany ka raha aseho an-tsary masina izany, dia azo atao tsara ny manaja azy ireny satria ny mpino izay manaja ny sariny, dia “manaja ao amin’izany sary izany ny olona izay voasoritra ao”¹¹⁵ Kôns. Nicée II: DS 601DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Nahalala sy nitia antsika rehetra sy ny isam-batan’olona i Jesoa nandritra ny fiainany sy ny fiadiany aina ary ny fijaliany, sy nanolo-tena ho antsika tsirairay : “Tia ahy ny Zanak’Andriamanitra ary nanolo-tena ho ahy” (Gal 2, 20). Tia antsika rehetra tamin’ny fon’olombelona Izy. Noho izany, ny Fo masin’i Jesoa notrobahin’ny fahotantsika sy ho famonjena antsika¹¹⁶ jer. Jo 19,34., “dia heverina fa famantarana sy fanehoana an’ohatra ambony tokoa … an’izany fitiavana izany, izay asehon’ilay Andriamanitra Mpanavotra lalandava amin’ ny Ray mandrakizay sy amin’ny olombelona rehetra tsy an-kanavaka”¹¹⁷ Pie XII, Enc. « Haurietis aquas »: DS 3924DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; jer. DS 3812DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ny Filazana tamin’i Maria no misantatra ny “hafenoan’ny fotoana” (Gal 4, 4), izany hoe ny fahatanterahan’ny fampanantenana sy ny fanomanana. Voasa i Maria hitondra vohoka an’Ilay izay hitoeran’ny “hafenoan’ny maha-Andriamanitra ao amin’ny maha-olombelona” (Kôl 2,9). Ny valin-Tenin’ Andriamanitra tamin’ny fanontaniany hoe : “Ahoana no hahatongavan’ izany, fa tsy mahalala lahy aho ?” (Lk 1,34), dia nomena tamin’ny herin’ny Fanahy : “Ny Fanahy Masina no ho tonga ao aminao” (Lk 1,35).

Mifandray sy mifandrindra lalandava amin’ny fanirahana Zanaka, ny fanirahana ny Fanahy Masina¹¹⁸ jer. Jo 16,14-15.. Nirahina ny Fanahy Masina, Izy izay “Tompo loharanon’Aina”, mba hanamasina ny kibon’i Maria Virjiny sy hampitoe-jaza azy amin’ny fomba lavorary, ka hitondrany am-bohoka ny Zanaka mandrakizain’ny Ray, araka ny maha-olombelona nalaina avy amin’ny maha-olombelona an’i Maria.

Ny Zanaka Lahitokan’ny Ray izay noforonina ho olombelona tao an-kibon’i Maria Virjiny no “Kristy”, izany hoe voahosotry ny Fanahy Masina¹¹⁹ jer. Mt 1,20; Lk 1,35., nanomboka hatramin’ny fisian’ny maha-olombelona Azy, na dia miandalana aza ny fampisehoany izany : tamin’ireo mpiandry ondry¹²⁰ jer. Lk 2,8-20., tamin’ireo majy¹²¹ jer. Mt 2,1-12., tamin’i Joany-Batista¹²² jer. Jo 1,31-34., tamin’ireo mpianatra¹²³ jer. Jo 2,11.. Koa ny fiainan’i Jesoa-Kristy manontolo no hampiseho hoe “ahoana ny fomba nanosoran’Andriamanitra Azy tamin’ny Fanahy Masina sy ny hery ?” (Asa 10,38).

Izay inoan’ny finoana katôlika momba an’i Maria, dia miorina eo ambonin’izay inoany momba an’i Kristy, nefa izay ampianariny ny amin’i Maria, dia manazava kosa indray avy eo ny finoany an’i Kristy.

“Nirahin’Andriamanitra ny Zanany” (Gal 4,4), nefa mba “hamboarana vatana”¹²⁴ jer. Heb 10,5. ho Azy, dia nila fiaraha-miasa amin-kalalahana tamin’ny zavaboary iray Izy. Noho izany, hatramin’ny mandrakizay, Andriamanitra nifidy, ho Renin’ny Zanany, zanakavavin’i Israely, tovovavy jody avy tao Nazareta any Galilea, “virjiny anankiray fofombadin’ny lehilahy atao hoe Josefa, avy amin’ny taranak’i Davida, ary ny anaran’ilay virjiny dia Maria” (Lk 1,27) :

Sitraky ny Rain’ny famindram-po hialoha ny Fahatongavana ho nofo ny faneken’ity Reny voatendry mialoha, satria vehivavy iray no nandray anjara tamin’ny tsanganasam-pahafatesana, ka vehivavy iray torak’izany koa, no nandray anjara tamin’ny fiainana¹²⁵ FF 56; jer. koa 61..

Tamin’ny alalan’izay nataon’ireo vehivavy masina, ao amin’ny Fanekem-pihavanana Taloha manontolo, no nanomanana ny ho ataon’i Maria. I Eva no tany am-piandohana : na teo aza ny tsy fanekeny, dia nahazo fampanantenana taranaka izay ho mpandresy an’ilay Mpisompatra izy¹²⁶ jer. Jen 3,15., sy fampanantenana mba ho renin’ny velona rehetra¹²⁷ jer. Jen 3,20.. Noho ny hasin’izany fampanantenana izany, dia nitoe-jaza i Sara na efa be taona aza¹²⁸ jer. Jen 18,10-14; 21,1-2.. Tsy araka ny fanampoizan’ny olona, ny nifidianan’Andriamanitra an’izay noheverina ho tsy manan-kery sy osa¹²⁹ jer. 1 Kôr 1,27., mba hampisehoana ny tsy fivadihany amin’ny fampanantenany : i Ana, renin’i Samoela¹³⁰ jer. 1 Sam 1., i Debôrà, i Rota, i Jodita sy i Estera, ary vehivavy maro hafa. I Maria no “nitana toerana voalohany tamin’ireo manetry tena sy ireo mahantran’ny Tompo izay nanantena sy nandray ny famonjena avy Aminy tamim-pitokiana. Miaraka aminy, dia izy ilay zanakavavin’i Siôna ambony indrindra, no nahataperan’ny fetr’andro sy niorenan’ny fitantanam-pamonjena vaovao, taorian’ny fiandrasana ela ny fampanantenana”¹³¹ FF 55..

I Maria, mba ho Renin’ny Mpamonjy, dia “nofenoin’Andriamanitra ny fanomezana mifanaraka amin’izany asa lehibe tokoa izany”¹³² FF 56.. Ny Anjely Gabriely, tamin’ny fotoanan’ny Filazana, dia niarahaba azy ho ilay “feno hasoavana”¹³³ Lk 1,28.. Satria, mba hahafahana manome fankatoavana an-kalalahana amin’ny finoany, tamin’ny filazana ny fiantsoana azy, dia tsy maintsy nanaiky tanteraka ho tarihin’ny fahasoavan’Andriamanitra izy.

Nandritra ny taonjato maro ny Fiangonana no nahatsapa tao an-tsainy, fa i Maria “tototra soa” avy amin’Andriamanitra¹³⁴ jer. Lk 1,28., dia voavotra nanomboka hatramin’ny nahatorontoronina azy. Izany no nanambaràna ampahibemaso ny teny finoana momba ilay Notorontoronina tsy azon-keloka, nataon’ny Papa Pie IX antso avo tamin’ny taona 1854 hoe :

I Maria Virjiny sambatra, hatramin’ny fotoana voalohany nahatorontoronina azy, noho ny fahasoavana sy ny tombon-tsoa manokana avy amin’ Andriamanitra Mahefa ny zavatra rehetra, tsinjo amin’ny soa hataon’i Jesoa-Kristy Mpamonjy ho an’ny olombelona rehetra tsy an-kanavaka, dia narovana hatrany am-boalohany tsy ho voan’ny loto rehetra avy amin’ny fahotana tamin’ny fototra¹³⁵ DS 2803DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Avy amin’i Kristy daholo izany “fahamasinana mamirapiratra tokana aman-tany”, izay “nampanankarem-pahasoavana azy hatramin’ny fotoana voalohany nahatorontoronina azy”¹³⁶ FF 56. izany : “tamin’ny fomba ambony dia ambony no nanavotana azy, ho fitsinjovana ny soa hataon’ny Zanany”¹³⁷ FF 53.. “Notsofin’ny Ray rano, amin’ny tsodrano rehetra ara-panahy any an-danitra, ao amin’i Kristy” (Efez 1,3) izy, mihoatra noho ny olombelona hafa rehetra nateraka. “Nofidin’ny Ray tao amin’i Kristy, talohan’ny nahariana an’izao tontolo izao, mba ho masina sy tsy manan-tsiny eo anatrehany, ao anatin’ny fitiavana” (Efez 1,4) izy.

“Ilay Masina Tanteraka” (Panaghian) no fiantsoan’ny Aba amin’ny lovam-pampianarana tatsinanana, an’i Maria Renin’Andriamanitra ; ilay “tsy voan’ ny lotom-pahotana na kely aza, noforonin’ny Fanahy Masina, novolavolaina ho zavaboary vaovao”¹³⁸ FF 56., no ankalazain’izy ireo azy. Noho ny fahasoavan’ Andriamanitra, dia naharitra nadio tsy voapentim-pahotana i Maria, teo amin’ ny fiainany manontolo.

I Maria, tamin’ny filazana fa Izy no hiteraka “ny Zanaky ny Avo indrindra” tsy amin’ny fahalalana lahy fa noho ny herin’ny Fanahy Masina¹³⁹ jer. Lk 1,28-37., dia namaly tamin’ny “fanekem-pinoana” (Rôm 1,5) hoe : “Inty aho mpanompovavin’ny Tompo ; aoka anie ho tanteraka amiko araka ny teninao” (Lk 1,37-38), satria tsy nisalasala izy fa “tsy misy ny tsy hain’Andriamanitra atao”. Noho izany fankatoavany ny Tenin’Andriamanitra izany, dia nanjary Renin’i Jesoa i Maria, ary noho izy nanaraka tamin’ny fony manontolo, tsy voakasi-pahotana, ny sitrapon’Andriamanitra momba ny famonjena, dia nanolotra ny tenany manontolo tamin’ny Zanany sy ny tsanganasany, ka hanompo Azy sy hiankina Aminy ary hiaraka Aminy, noho ny fahasoavan’Andriamanitra, mba hanatanteraka ny misterin’ny Fanavotana¹⁴⁰ jer. FF 56. :

Araka ny voalazan’i Md Irénée, “noho ny faneken’i Maria, dia nanjary antony nahazoana famonjena izy, ho an’ny tenany sy ho an’ny taranak’olombelona rehetra”¹⁴¹ Haer. 3, 22, 4.. Tahaka izany, betsaka amin’ny Aban’ny Fiangonana tany aloha tany no niombon-kevitra taminy, nilaza hoe : “Ny olana vokatry ny tsy faneken’i Eva, dia voavaha tamin’ny faneken’i Maria ; izay namatotra an’i Eva virjiny tamin’ny tsy finoany, dia novahan’i Maria Virjiny tamin’ny finoany”¹⁴² jer. ibid. ; amin’ny fampitahana an’i Maria sy i Eva, dia antsoin’izy ireo hoe “ilay Renin’ny velona” i Maria, ary ambarany matetika hoe : “Avy amin’i Eva ny fahafatesana, fa avy amin’i Maria ny fiainana”¹⁴³ FF 56..

I Maria, izay antsoina hoe “Renin’i Jesoa” (Jo 2,1; 19,25)¹⁴⁴ jer. Mt 13,55., ao amin’ny Evanjely, dia nohobiana ho “Renin’ny Tompoko” (Lk 1,43), teo ambany tosi-kerim-pamporisikin’ny Fanahy Masina, talohan’ny nahaterahan’ny zanany. Araka izany, Ilay noforonina tao am-bohoka ho olombelona tamin’ny alalan’ ny Fanahy Masina ka tonga Zanany marina tokoa araka ny nofo, dia tsy iza fa ny Zanaka mandrakizain’ny Ray, ilay Olona faharoa amin’ny Trinite Masina. Manambara ampahibemaso ny Fiangonana fa tena Renin’Andriamanitra tokoa (Theotokos) i Maria¹⁴⁵ jer. DS 251DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Nanomboka hatramin’ny fandrafetana an-tsoratra voalohany ny teny finoana¹⁴⁶ jer. DS 10-64DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ny Fiangonana no niaiky fa i Jesoa dia noforonina tamin’ny herin’ ny Fanahy Masina irery ihany, tao an-kibon’i Maria Virjiny, amin’ny fanamafisana koa ny endrika ara-batana tamin’io fisehoan-javatra io : I Jesoa dia noforonin’ny “Fanahy Masina tsy nisy tsirinain-dehilahy”¹⁴⁷ Kôns. Latran, taona 649: DS 503DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum.. Ny Aban’ny Fiangonana dia mahita famantarana ny amin’ny maha-virjiny mitoe-jaza, fa ilay Zanak’Andriamanitra tokoa no tonga olombelona tahaka antsika :

Araka izany, hoy i Md Ignace d’Antioche (fiandohan’ny taonjato faha-2) : “Miaiky tanteraka ianareo ny amin’ny Tompontsika, izay taranak’i Davida tokoa araka ny nofo¹⁴⁸ jer. Rôm 1,3., fa Zanak’Andriamanitra araka ny sitrapo sy ny herin’Andriamanitra¹⁴⁹ jer. Jo 1,13., nateraky ny virjiny tokoa, (…) Tena nofantsihana tokoa tao amin’ny nofony Izy, ho antsika, tamin’ny andron’i Pôntsy Pilaty (…) Tena nijaly tokoa Izy ary koa tena nitsangan-ko velona tokoa”¹⁵⁰ Smyrn. 1-2..

Ny tantara ao amin’ny Evanjely¹⁵¹ jer. Mt 1,18-25; Lk 1,26-38. dia nahazo an-tsaina, ny amin’ny maha-virjiny mitoe-jaza, ho tsanganasan’Andriamanitra, mihoatra izay rehetra takatry ny saina sy izay rehetra azon’ny olombelona atao¹⁵² jer. Lk 1,34. : “Fa ny zaza ao an-kibony dia avy amin’ny Fanahy Masina”, hoy ny Anjely tamin’i Josefa, momba an’i Maria fofombadiny (Mt 1,20). Hitan’ny Fiangonana ao amin’ izany ny fahatanterahan’ny fampanantenan’Andriamanitra nolazainy tamin’ ny alalan’i Izaia mpaminany hoe : “Indro ny Virjiny hitoe-jaza, ka hiteraka zazalahy” (Iz 7,14), araka ny dikan-teny grikan’i Mt 1,23.

Mahalasa eritreritra ihany indraindray ny tsy nitenenan’ny Evanjelin’i Md Marka sy ireo Taratasin’ny Testamenta Vaovao ny amin’ny maha-virjiny nitoe-jaza an’i Maria. Mety koa mampanontany tena hoe : izy ity ve eto tsy angano ihany na fanamboamboarana ara-teôlôjia tsy marim-pototra ara-tantara. Amin’ny inona no tokony havaly izany : ny finoana ny amin’ny niterahan’i virjiny an’i Jesoa dia nahatonga fifanoherana mahery vaika, fanesoana na tsy fifankahazoana avy amin’ny tsy mpino, jody ary jentily¹⁵³ jer. Md Justin, dial. 66-67; Origène, Cels. 1,32; ibid., 1, 69; snm. : tsy avy amin’ny anganon’ny mpanompo sampy na avy amin’ny fanamboamboarana sasany amin’ny vinavinan-kevitra tamin’izany fotoana izany manko no anton’izy io. Ny hevitra fonosin’io zava-niseho io dia tsy ho azo afa-tsy amin’ny finoana izay mahita izany ao amin’ilay “fifamatorana manakambana ny mistery amin’ny samy mistery”¹⁵⁴ DS 3016DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., ao amin’ny fitambaran’ny misterin’i Kristy manomboka amin’ny Fahatongavany ho nofo ka hatramin’ny Pakany. Efa nanambara io fifamatorana io i Md Ignace d’Antioche hoe : “Ny mpanapaka an’izao tontolo izao no tsy nahalala ny maha-virjiny nitoe-jaza an’i Maria, toy izany koa ny fahafatesan’ny Tompo : mistery telo manakoako, izay tanteraka tao amin’ny fanginan’Andriamanitra”¹⁵⁵ Md Ignace d’Antioche, Eph. 19,1; jer. koa 1 Kôr 2,8..

Ny fandalinan’ny Fiangonana ny finoany ny amin’ny maha-reny virjiny no nitarika azy hanambara ampahibemaso ny tena maha-virjiny tokoa sady mandrakizay an’i Maria¹⁵⁶ jer. DS 427DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., na dia tamin’izy nïteraka ny Zanak’Andriamanitra tonga olombelona aza¹⁵⁷ jer. DS 291DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; 294; 442; 503; 571; 1880.. Satria “tsy nampihena, fa vao mainka nanamasina ny tena maha-virjiny tsy misy tomika tokoa” an-dreniny¹⁵⁸ FF 57., ny nahaterahan’i Kristy. Ilay Aeiparthenos, “virjiny mandrakizay”¹⁵⁹ jer. FF 52. no ankalazan’ny litorzian’ ny Fiangonana, an’i Maria.

Indraindray toherin’ny olona izany, noho ny Soratra Masina milaza an’ireo rahalahy sy anabavin’i Jesoa¹⁶⁰ jer. Mk 3,31-35; 6,3; 1 Kôr 9,5; Gal 1,19.. Mahazo an-tsaina lalandava ny Fiangonana, fa ireo tsongan-dahatsoratra ireo dia tsy manondro zanaka hafa naterak’i Maria Virjiny : satria, i Jakôba sy i Josefa, “rahalahin’i Jesoa” ( Mt 13,55), dia zanak’i Maria anankiray mpianatr’i Kristy¹⁶¹ jer. Mt 27,56., izay notondroina amin’ny filazana mazava hoe : “Maria anankiray”( Mt 28,1). Ny lazaina amin’izany, dia havana akaikin’i Jesoa, araka ny fomba fiteny fantatra ao amin’ny Testamenta Taloha¹⁶² jer. Jen 13,8; 14,16; 29,15; sns..

I Jesoa no Zanaka Lahitokan’i Maria. Kanefa ny maha-reny ara-panahy an’i Maria¹⁶³ jer. Jo 19,26-27; Apôk 12,17. dia ho an’ny olombelona rehetra, izay hamonjy azy ireo no nahatongavan’i Jesoa : “Hiteraka ny Zanany izy, izay ataon’Andriamanitra ho “Lahimatoa maro zandry” (Rôm 8,29 ), izany hoe ireo mpino, ka amin’ny fiterahana sy ny fanabeazana azy ireo izy no mitondra ny fiaraha-miasa amin’ny fitiavana maha-reny azy”¹⁶⁴ FF 63..

Ny fijery ara-pinoana no afaka mahita ao amin’ny fifandraisana miaraka amin’ny fitambaran’ny Fanambaràna, ny antony mifono mistery izay ho amin’izany no sitrak’Andriamanitra, araka ny fandaharam-pamonjeny, hiterahan’ny virjiny ny Zanany. Ireny antony ireny dia sady mahakasika ny tenan’i Kristy sy ny maha-iraka mpanavotra Azy, no mahakasika ny fandraisan’i Maria io fanirahana io ho an’ny olombelona rehetra.

Ny maha-virjiny an’i Maria no mampiseho ny fanombohana tsy miankina na amin’inona na amin’inona ataon’Andriamanitra amin’ny Fahatongavana ho nofo. Tsy manana ho Ray afa-tsy Andriamanitra i Jesoa¹⁶⁵ jer. Lk 2,48-49.. “Ny fomba aman-toetra maha-olombelona izay noraisiny dia tsy nampanalavitra Azy na oviana na oviana tamin’ny Ray (…) ; mazava ho azy fa Zanaky ny Rainy Izy amin’ny maha-Andriamanitra Azy, ary mazava ho azy fa zanaky ny reniny amin’ny maha-olombelona Azy, nefa Zanak’Andriamanitra tokoa ao amin’ireo fomba aman-toetrany roa ireo”¹⁶⁶ Kôns. Frioul, taona 796: DS 619DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Noforonin’ny Fanahy Masina tao an-kibon’i Maria Virjiny i Jesoa, satria Izy no Ilay Adama Vaovao¹⁶⁷ jer. 1 Kôr 15,45. izay misantatra ny fahariana vaovao : “Ny olombelona voalohany, avy amin’nytany, ka tany ; ny olombelona faharoa kosa, avy amin’ny lanitra” (1 Kôr 15,47). Feno ny Fanahy Masina, hatramin’ny nahatorontoronina Azy, ny maha-olombelona an’i Kristy, satria “nanome Azy ny Fanahy tsy misy fetra” (Jo 3,34) Andriamanitra. Avy amin’ny “hafenoany”, Izy izay filohan’ny olombelona voavotra¹⁶⁸ jer. Kôl 1,18., no “andraisantsika fahasoavana miampy fahasoavana” (Jo 1,16).

I Jesoa, ilay Adama Vaovao, no nisantatra tamin’ny fiterahan’i virjiny Azy ny fahateraham-baovaon’ireo zanaka atsangana ao amin’ny Fanahy Masina amin’ny alalan’ny finoana.“Ahoana no hahatongavan’izany ?” ( Lk 1,34)¹⁶⁹ jer. Jo 3,9.. Ny fiombonana anjara amin’ny fiainan’Andriamanitra dia tsy avy amin’ny “ra, na ny sitrapon’ny nofo, na ny sitrapon’olombelona, fa avy amin’Andriamanitra” ( Jo l,13 ). Ny fandraisana io aina io dia avy amin’ny virjiny tsy voakasim-pahotana, satria aina omena manontolo ho an’ny olombelona amin’ny alalan’ny Fanahy. Ny hevitra ara-panambadiana raketin’ny fiantsoan’Andriamanitra ny olombelona ho vadiny¹⁷⁰ jer. 2 Kôr 11,2., dia tanteraka an-tsakany sy an-davany ao amin’ny maha-reny virjiny an’i Maria.

Virjiny i Maria satria ny maha-virjiny azy no famantarana ny fînoany “tsy simban’ny fisalasalana na dia kely aza”¹⁷¹ FF 63. sy ny fanoloran-tenany iray manontolo amin’ny sitrapon’Andriamanitra¹⁷² jer. 1 Kôr 7,34-35.. Ny finoany no nahatonga azy ho renin’ny Mpamonjy : “Sambatra i Maria, ary vao mainka sambatra, satria sady nandray ny finoan’i Kristy izy, no niforonan’ny nofon’i Kristy”¹⁷³ Md Augustin, virg. 3..

Sady virjiny no reny i Maria, satria izy no endrika sy lavorary indrindra amin’ny fahatanterahan’ny Fiangonana¹⁷⁴ jer. FF 63.. “Manjary Reny koa ny Fiangonana, noho ny Tenin’Andriamanitra izay raisiny amim-pinoana : satria, amin’ny alalan’ny fitorian-teny, ary amin’ny alalan’ny Batemy no iterahany, amin’ny fiainana vaovao sy maharitra mandrakizay, an’ireo zanaka noforonin’ny Fanahy Masina sy aterak’ Andriamanitra. Virjiny koa ny Fiangonana, amin’ny nanomezany ho an’ilay Vadiny ny finoany marina sy madio tsy misy pentina, izay notahiriziny”¹⁷⁵ FF 64..

Ireto ihany no lazain’ny Sembolin’ny finoana, raha ny momba ny fiainan’i Kristy : ny misterin’ny Fahatongavana ho nofo (niforonana tao am-bohoka sy nahaterahana) sy ny Paka (fijaliana, famantsihana tamin’ny hazofijaliana, fahafatesana, fandevenana, fidinana tany ambanin’ny tany, fitsanganan-ko velona, fiakarana any an-danitra). Tsy milaza na inona na inona, amin’ny fomba tena mazava, ny misterin’ny fiainana miafin’i Jesoa sy ny fiainany ampahibemaso ny sembolin’ny finoana, fa ny andalan-tenim-pinoana momba ny Fahatongavan’i Jesoa ho nofo sy ny Pakany dia efa manazava ny fiainan’i Kristy manontolo teto an-tany. “Izay rehetra nataon’i Jesoa sy nampianariny, hatramin’ny fanombohana ka hatramin’ny andro izay (…) nampakarana Azy any an-danitra” (Asa 1,1-2) dia tsara tarafina amin’ny fahazavan’ny misterin’ ny Noely sy ny Paka.

Hovelabelarin’ny katesezy, araka ny toe-javatra niseho, ny harena rehetra amin’ny misterin’i Jesoa. Koa ampy aloha ny milaza eto ireo singafototra sasany iombonana amin’ny mistery manontolon’ny fiainan’i Kristy (I), mba hanoritsoritana araka izany ireo zava-dehibe amin’ny misterin’ny fiainana miafin’i Jesoa (II) sy ny fiainany ampahibemaso (III).

Betsaka ny zavatra izay mahafinaritra ny fahalianan’ny olombelona momba an’i Jesoa no tsy hita ao amin’ny Evanjely. Saika tsy misy voalaza ny momba ny fiainany tao Nazareta, ary na ny ampahany betsaka amin’ny fiainany ampahibemaso aza dia tsy notantaraina akory¹⁸⁰ jer. Jo 20,30.. Ireo izay voasoratra ao amin’ ny Evanjely, dia natao “mba hinoanareo fa i Jesoa no Kristy, Zanak’ Andriamanitra, ary mba hahazoanareo ny fiainana amin’ny anarany, amin’ny finoana Azy” (Jo 20,31).

Ny Evanjely dia nosoratan’ireo olona izay anisan’ny voalohany nanam-pinoana¹⁸¹ jer. Mk 1,1; Jo 21,24., ka te hizara izany amin’ny hafa. Nahalala tamin’ny finoana izy ireo hoe iza moa i Jesoa, ka afaka nahita sy nampahita ny mariky ny misteriny nandritra ny fiainany manontolo teto an-tany. Famantarana ny misterin’i Jesoa avokoa ny lamban-jaza namonosana Azy tamin’ny nahaterahany¹⁸² jer. Lk 2,7. ka hatramin’ny vinaingitra natohoka teo am-bavany fony Izy nampijaliana¹⁸³ jer. Mt 27,48., sy ny lambamena namonosana Azy, nivalona, nony nitsangan-ko velona Izy¹⁸⁴ jer. Jo 20,7., ary ny zavatra rehetra teo amin’ny fiainany. Tamin’ny fihetsiny sy ny zava-mahagaga nataony ary ny teniny, no manambara fa “ao Aminy araka ny maha-olombelona Azy, no mitoetra tanteraka ny hafenoan’ny maha-Andriamanitra” (Kôl 2,9). Araka izany, tsapa ho “sakramenta” ny maha-olombelona Azy, izany hoe famantarana amam-pitaovan’ny maha-Andriamanitra Azy sy ny famonjena atolony : izay hita maso tamin’ny fiainany teto an-tany dia mitarika ho amin’ny mistery tsy hita maso amin’ny maha-Zanak’Andriamanitra Azy sy amin’ny maha-iraka mpanavotra Azy.

Fanambaràna ny Ray ny fiainan’i Kristy manontolo : ny teniny sy ny asany, ny fanginany sy ny fijaliany, ny fomba amam-pihetsiny sy ny fiteniny. Afaka milaza i Jesoa hoe : “Izay mahita Ahy, mahita ny Ray”¹⁸⁵ jer. Jo 14,9., ary ny Ray afaka miteny hoe : “Inty no Zanako malalako, henoy Izy” (Lk 9,35). Noho ny Tompontsika tonga olombelona mba hanatanteraka ny sitrapon’ny Ray¹⁸⁶ jer. Heb 10,5-7., dia maneho amintsika “ny fitiavan’Andriamanitra antsika” (1 Jo 4,9), ny soritry ny misteriny faran’izay kely indrindra.

Misterin’ny Fanavotana ny fiainan’i Kristy manontolo. Avy amin’ny ra nalatsany fony Izy nofantsihana teo amin’ny Hazofijaliana aloha, no nahazoantsika ny Fanavotana¹⁸⁷ jer. Efez 1,7; Kôl 1,13-14 (Volg.); 1 Pi 1,18-19., kanefa, miasa ao amin’ny fiainan’i Kristy manontolo io mistery io : efa tamin’ny Fahatongavany ho Nofo, izay tamin’ izany no nanjary mahantra Izy, mba hampanankarena antsika amin’ny fahantrany¹⁸⁸ jer. 2 Kôr 8,9. ; tamin’ny fiainany miafina, izay nanonerany ny tsy fankatoavantsika, tamin’ny fankatoavany¹⁸⁹ jer. Lk 2,51. ; tamin’ny teniny izay manadio ny mpihaino Azy¹⁹⁰ jer. Jo 15,3. ; tamin’ny fanasitranany sy ny fandroahany demony, izay “nakàny ny rofintsika sy nitondrany ny aretintsika” (Mt 8,17)¹⁹¹ jer. Iz 53,4.; tamin’ny Fitsanganany ho velona, izay nanamarinany antsika¹⁹² jer. Rôm 4,25..

Misterin’ny Famondronana ny zavatra rehetra ao amin’ny Filoha tokana, ny fiainan’i Kristy manontolo. Izay rehetra nataon’i Jesoa, nolazainy sy niaretany fijaliana, dia nanana tarigetra mba hanarenana ny olombelona lavo, ho amin’ny fiantsoana azy tany am-boalohany :

Rahefa tonga Nofo sy tonga olombelona Izy, dia navondrony ao amin’ny Tenany ihany ny tantara lava nolalovan’ny olombelona, ary nampahazo antsika ny famonjena Izy, raha fintinina, hany ka izay verintsika tao amin’i Adama, izany hoe ny maha-endrik’Andriamanitra sy ny fifanahafana Aminy, dia tafaverina ao amin’i Kristy Jesoa¹⁹³ Md Irénée, haer. 3, 18, 1.. Izany indrindra no antony nandalovan’i Kristy tamin’ny ambaratongan’ny taona rehetra teo amin’ny fiainana, mamerina indray avy amin’izany amin’ny olombelona rehetra ny fiombonana amin’Andriamanitra¹⁹⁴ Ibid. 3, 18, 7; jer. koa 2, 22, 4..

“Natokana ho an’ny olombelona rehetra ary anisan’ny soa ho an’ny tsirairay”¹⁹⁵ RH 11.ny haren’i Kristy manontolo. Tsy nivelona ny fiainany ho an’ny Tenany ihany i Kristy, fa ho antsika, nanomboka tamin’ny Fahatongavany ho Nofo “ho antsika olombelona sy ny famonjena antsika”¹⁹⁶ Sembolin’i Nicée-Constantinople, DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. ka hatramin’ny fahafatesany “noho ny fahotantsika” (1 Kôr 15,3) sy ny Fitsanganany ho velona “ho fanamarinana antsika” (Rôm 4,25). Amin’izao fotoana izao koa, Izy no “mpisolovava antsika eo amin’ny Ray” (1 Jo 2,1), “satria velona mandrakizay hanao fifonana ho antsika” (Heb 7,25). Miaraka amin’izay rehetra niainany sy nijaliany ho antsika indray mandeha ihany, ny maha-eo mandrakizay Azy, “mba hiseho eo anatrehan’Andriamanitra ho antsika ankehitriny” (Heb 9,24).

Tamin’ny fiainany manontolo i Jesoa no nisehoany fa môdelintsika¹⁹⁷ jer. Rôm 15,5; Filip 2,5. : Izy no “olombelona lavorary”¹⁹⁸ FAA 38. izay mandrisika antsika mba ho tonga mpianany sy hanaraka Azy : nanome ohatra halaintsika tahaka Izy tamin’ny fanetren-tenany¹⁹⁹ jer. Jo 13,15. ; nitaona antsika ho amin’ny fivavahana Izy tamin’ny vavaka nataony²⁰⁰ jer. Lk 11,1.; niantso antsika hanaiky amin-kalalahana ny fihafiana sy ny fanenjehana Izy tamin’ny fahantrany²⁰¹ jer. Mt 5,11-12..

Izay rehetra niainan’i Kristy, dia nataony mba hahafahantsika miaina izany ao Aminy sy mba hiainany izany ao amintsika. “Noho ny Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo, dia ny Tenany mihitsy no toa mikambana amin’ny olombelona manontolo”²⁰² FAA 22, § 2.. Voantso isika tsy hanao afa-tsy ny ho iray miaraka Aminy ; izay niainany tao amin’ny nofony ho antsika sy ho môdelintsika, no ampiraisany antsika ao amin’izany, ho rantsambatan’ny Vatany :

Tsy maintsy manohy sy manatanteraka ao amintsika ny toetra mbamin’ny misterin’i Jesoa isika, sy mitalaho Aminy matetika, mba hampiasany sy hanatanterahany izany ao amintsika sy ao amin’ny Fiangonany manontolo (…). Satria manana fandaharana hametraka fampandraisana anjara, sy hanao fanitarana amam-panohizana ny misteriny ao amintsika sy ao amin’ny Fiangonany manontolo, ny Zanak’Andriamanitra, amin’ny alalan’ny fahasoavana izay tiany hampitaina amintsika, sy amin’ny alalan’ny vokatra izay tiany hatao ao amintsika amin’ny alalan’ireo mistery ireo. Ary avy amin’izany fomba izany no tiany hanatanterahana an’ireo ao amintsika²⁰³ Md Jean Eudes, regn..

Ny fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra tety ambonin’ny tany dia zava-niseho lehibe dia lehibe tokoa izay sitrak’Andriamanitra ny nanomana izany nandritra ny taonjato maro. Nataony manatona sy miafara avokoa ao amin’i Kristy na ny fombam-pivavahana sy sorona, na ny tandindona sy fanehoana an’ohatra ny fanekem-pihavanana Voalohany²⁰⁴ jer. Heb 9,15. ; nolazainy tamin’ny vavan’ny mpaminany izay nifandimby teo amin’i Israely izany. Ankoatra izany, nofohaziny tao am-pon’ny jentily koa ny fiandrasana manjavozavo an’io fahatongavana io.

I Md Joany Batista no mpialoha lalana²⁰⁵ jer. Asa 13,24. mivantana ny Tompo, nirahina hamboatra lalana ho Azy²⁰⁶ jer. Mt 3,3.. “Izy no mpaminanin’ny Avo Indrindra” (Lk 1,76), mihoatra ny mpaminany rehetra²⁰⁷ jer. Lk 7,26., farany amin’izany²⁰⁸ jer. Mt 11,13., nisantatra ny Vaovao mahafaly²⁰⁹ jer. Asa 1,22; Lk 16,16. ; vao tao an-kibon-dreniny izy²¹⁰ jer. Lk 1,41., dia niarahaba ny fahatongavan’i Kristy, ary nentanin’ny hafaliany ho “sakaizan’ny mpampakatra” (Jo 3,29) izay notondroiny ho “ilay Zanak’Ondrin’Andriamanitra izay manala ny fahotan’izao tontolo izao” (Jo 1,29). Tamin’ny nialohavany lalana an’i Jesoa “tamin’ny fanahy sy ny herin’i Elia”(Lk 1,17) no nijoro ho vavolombelony izy, tamin’ny toriteniny, tamin’ny Batemim-pibebahana nataony ary farany tamin’ny nahafatesany martiry²¹¹ jer. Mk 6,17-29..

Amin’ny fankalazana isan-taona ny litorzian’ny Fahatongavan’ny Tompo ny Fiangonana dia mampihatra amin’ny fiainana ankehitriny izany fiandrasana ny Mesia izany : amin’ny firaisam-po amam-panahy tamin’ny fanomanana nandritra ny fotoana lava ny voalohany nahatongavan’ny Mpamonjy, no anavaozan’ny mpino ny faniriana miredareda amin’ny Fahatongavany fanindroany²¹² jer. Apôk 22,17.. Amin’ny fankalazana ny nahaterahan’ilay Mpialoha lalana sy ny nahafatesany martiry, no iombonan’ny Fiangonana amin’ny faniriany manao hoe : ”Izy tsy maintsy mitombo fa izaho kosa tsy maintsy mihena” (Jo 3,30).

Tamin’ny fanetren-tena tao an-tranonomby, teo anivon’ny fianakaviana mahantra²¹³ jer. Lk 2,6-7., no nahaterahan’i Jesoa ; mpiandry ondry tsotra no vavolombelona voalohany nahita maso ny zava-niseho. Tao anatin’izany fahantrana izany no niseho ny voninahitry ny lanitra²¹⁴ jer. Lk 2,8-20.. Tsy sasatra ny Fiangonana, mihira ny voninahitr’ilay alina amin’ny hoe :

Nateraky ny Virjiny androany ilay Mandrakizay Ary ny tany nanome lava-bato ho an’ilay Tsihaitakarina. Ny anjely sy ny mpiandry ondry nidera Azy Ary ny majy notarihin’ny kintana, nitsaoka Azy Fa teraka ho anay Ianao, Ry ilay Zazakely, Andriamanitra mandrakizay²¹⁵ Kontakion de Romanos le Mélode. !

“Tonga zazakely” amin’ny fifandraisana amin’Andriamanitra no toetra hidirana ao amin’ny Fanjakan’ny lanitra²¹⁶ jer. Mt 18,3-4. ; araka izany, tsy maintsy manetry tena²¹⁷ jer. Mt 23,12., tonga madinika ; fa indrindra : tsy maintsy “ateraka avy any ambony” (Jo 3,7), aterak’Andriamanitra²¹⁸ jer. Jo 1,13. mba “ho tonga zanak’Andriamanitra” ( Jo 1, 12). Tanteraka ao amintsika ny misterin’ny Noely rahefa “voasokitra” ao anatintsika ny endrik’i Kristy²¹⁹ jer. Gal 4,19.. Ny Noely no misterin’izany “fifanakalozana mampitolagaga” izany :

Ry fifanakalozana mampitolagaga ! Ilay mpahary ny olombelona manontolo, naka vatana sy fanahy ho an’ny Tenany, dia nanaiky hateraky ny virjiny, ary tamin’ny fahatongavany ho olombelona tsy natera-dehilahy, no nanomezany antsika ny maha-Andriamanitra Azy ²²⁰ LH, sasin-kira amin’ny herinandro aorian’ny Noely..

Ny famoràna an’i Jesoa, havaloana taorian’ny nahaterahany²²¹ jer. Lk 2,21., dia famantarana ny fampidirana Azy amin’ny taranak’i Abrahama, amin’ny vahoakan’ny fanekem-pihavanana, amin’ny fankatoavany ny Lalàna²²² jer. Gal 4,4., sy amin’ny fanirahana Azy amin’ny fanompoam-pivavahan’i Israely, izay handraisany anjara mandritra ny fiainany manontolo. Io famantarana io no manambara mialoha ny “famoràn’i Kristy”, dia ny Batemy izany²²³ jer. Kôl 2,11-13..

Ny Epifania no fisehoan’i Jesoa ho Mesian’i Israely, Zanak’Andriamanitra sy Mpamonjin’izao tontolo izao. Miaraka amin’ny Batemin’i Jesoa teo Jordany sy ny fampakaram-bady tao Kanಲ⁴ jer. LH, sasin-kiran’ny Tonon-kiran’i Maria, Vavaka hariva faharoa amin’ny Epifania., no ankalazana amin’ny epifania ny fitsaohan’ireo “majy” avy any Atsinanana an’i Jesoa²²⁵ jer. Mt 2,1.. Tao amin’ireo “majy” ireo, izay solontenan’ny fivavahan’ny jentily teo amin’ny tany manodidina, no ahitan’ny Evanjely ny santatry ny firenena maro izay mandray ny Vaovao Mahafalin’ny famonjena tamin’ny alalan’ny Fahatongavana ho nofo. Ny fahatongavan’ireo majy tao Jerosalema, mba hitsaoka ny mpanjakan’ny Jody²²⁶ jer. Mt 2,2., dia mampiseho fa notadiavin’izy ireo tao amin’i Israely, tamin’ny fahazavan’ny Mesia nasehon’ny kintan’i Davida²²⁷ jer. Fan 24,17; Apôk 22,16., Ilay izay ho mpanjakan’ny firenena rehetra²²⁸ jer. Fan 24,17-19.. Ny fahatongavan’izy ireo no midika fa ny mpanompo sampy dia tsy afaka hahita an’i Jesoa sy hitsaoka Azy ho Zanak’Andriamanitra sy Mpamonjin’izao tontolo izao raha tsy mitodika any amin’ny Jody²²⁹ jer. Jo 4,22., sy mandray avy amin’izy ireo ny fampanantenana Mesia ho azy ireo, araka ny voarakitra ao amin’ny Testamenta Taloha²³⁰ jer. Mt 2, 4-6.. Ny Epifania no mampiseho fa ny “hafenoan’ny jentily dia ny miditra ao amin’ny fianakavian’ny patriarka”²³¹ Md Léon le Grand, serm. 33, 3. sy ny fahazoany ny tombon-tsoa natokana ho an’i Israely (Israelitica dignitas)²³² MR, Vigile Pascale 26: vavaka aorian’ny vakiteny fahatelo..

Ny fanolorana an’i Jesoa tao an-Tempoly²³³ jer. Lk 2,22-39., no mampiseho Azy ho ilay Voalohan-Teraka ho an’ny Tompo²³⁴ jer. Eks 13,12-13.. Niaraka tamin’i Simeôna sy i Ana, ny fiandrasana rehetra tao amin’i Israely no tonga nihaona tamin’ny Mpamonjy azy (izany no iantsoan’ny lovam-pampianarana bizantinina an’ity zava-niseho ity). I Jesoa dia fantatra ho ilay Mesia nandrasana fatratra, “ fahazavan’ny firenena” sy “voninahitr’i Israely”, ary koa “famantarana hotoherina”. Ny sabatry ny fahoriana nolazaina mialoha tamin’i Maria dia manambara an’ilay fanoloran-tena hafa, lavorary sy tokana, eo amin’ny Hazofijaliana, izay hanome ny famonjena “nomanin’Andriamanitra teo imason’ny firenena rehetra”.

Ny fandosirana tany Ejipta sy ny famonoana ny zazakely tsy manan-tsiny²³⁵ jer. Mt 2,13-18. no mampiseho ny fanoheran’ny maizina ny mazava : “Tonga tao amin’ny olony Izy, fa ny olony tsy nandray Azy” (Jo 1,11). Ny fiainan’i Kristy manontolo, dia ho eo ambany famantarana mampiseho fanenjehana. Miombona anjara Aminy amin’izany ny mpanara-dia Azy²³⁶ jer. Jo 15,20.. Ny fiakarany avy tany Ejipta²³⁷ jer. Mt 2,15. dia mampahatsiahy ny Fialana (Eksaody) tany²³⁸ jer. Ôs 11,1. sy mampiseho an’i Jesoa ho ilay mpanafaka tanteraka.

Fomba fiainana niainan’ny ankamaroan’ny olombelona, no niombonan’i Jesoa nandritra ny ampahany be indrindra tamin’ny fiainany : fiainana andavanandro tsy hita nisongadina, fivelomana tamin’ny asa tanana, fiainam-pivavahana jody teo ambany Lalànan’Andriamanitra²³⁹ jer. Gal 4,4., fiainana tao anatin’ny ankohonana. Tao anatin’izany fotoana rehetra izany no nampisehoana tamintsika fa “nanaiky” an’ireo ray aman-dreniny i Jesoa²⁴⁰ jer. Lk 2,51. sady “nitombo fahendrena sy vatana, ary nandroso nahatehotia teo anatrehan’Andriamanitra sy teo anatrehan’ny olombelona” (Lk 2,51-52).

Ny fankatoavan’i Jesoa ny reniny mbamin’ny ray nanangana sy mpitaiza azy, no nahatanteraka an-tsakany sy an-davany ny didy fahefatra. Izany no endriky ny faneken-janaka tao Aminy, teto an-tany, amin’ny Rainy any an-danitra. Ny fankatoavan’i Jesoa an’i Josefa sy i Maria isan’andro isan’andro, no nilaza sy nampiseho mialoha ny fanekeny ny Alakamisy Masina : “Tsy ny sitrapoko anie…” (Lk 22,42). Ny faneken’i Kristy isan’andro tamin’ny fiainany miafina no nisantatra sahady ny tsanganasam-panarenana izay nopotehin’ny tsy faneken’i Adama²⁴¹ jer. Rôm 5,19..

Ny fiainana miafina tao Nazareta no ahafahan’ny olona rehetra miray fo sy miombon-tsaina amin’i Jesoa amin’ny alalan’ireo fomba fiainana mahazatra andavanandro tsotra indrindra :

I Nazareta no sekoly izay anombohan’ny olona hahatakatra an-tsaina ny fiainan’i Jesoa : sekolin’ny Vaovao Mahafaly (…). Fianarana ho amin’ny fanginana aloha. Hitsiry ao amintsika anie ny fitiavana ny fanginana, izay toetra mampitolagaga sy ilaina amin’ny toetran’ny fanahy (…). Fianarana ho amin’ny fiainam-pianakaviana. I Nazareta anie no hampianatra antsika ny atao hoe fianakaviana, ny fiombonam-pitiavany, ny hasoany be fihafiana sy feno fahatsorana, ny toetrany masina sy tsy azo zimbazimbaina (…). Fianarana momba ny asa. Ry Nazareta, tranon’ny “Zanaka Mpandrafitra ô !”, eto no tianay hahatakarana an-tsaina sy hankalazana ny lalàna hentitra sy mpanavotra amin’ny asa mafy ataon’ny olombelona (…) ; farany, eto koa no tianay hiarahabana an’ireo mpiasa rehetra manerana ny tany ary hanehoana amin’izy ireo ny môdely lehibe, dia ny rahalahin’izy ireo izay Andriamanitra ²⁴² Paoly VI, lahateny tamin’ny faha-5 janoary 1964 tao Nazareta..

Ny fahitana indray an’i Jesoa tao an-Tempoly²⁴³ jer. Lk 2,41-52. no zava-niseho tokana izay nampijanona ny fanginan’ny Evanjely ny amin’ny fiainana miafin’i Jesoa tao anatin’ny taona maro. Avelan’i Jesoa ho tsikaritra ao amin’izany ny misterin’ ny fanokanana Azy manontolo ho amin’ny fanirahana maha-Zanak’ Andriamanitra Azy: “Tsy fantatrareo ve fa tsy maintsy manao ny raharahan’ ny Raiko Aho ? ”. “Tsy azon’ny sain’ ” i Maria sy Josefa izany teny izany, nefa noraisin’izy ireo tamim-pinoana, ary i Maria “nitahiry araka ny tena izy izany fahatsiarovana rehetra izany tao am-pony” nandritra ny taona maro nifandimby, izay nijanonan’i Jesoa tao anatin’ny fanginan’ny fahatsoram-piainana.

Ny fiantombohan’ny²⁴⁴ jer. Lk 3,23. fiainan’i Jesoa ampahibemaso, dia ny nanaovan’i Joany batemy Azy tao Jordany²⁴⁵ jer. Asa 1,22.. Nitory “batemim-pibebahana ho famelana ny fahotana” (Lk 3,3) i Joany. Mpanota sesehena, poblikanina sy miaramila²⁴⁶ jer. Lk 3,10-14., Farisianina sy Sadôseanina²⁴⁷ jer. Mt 3,7. ary mpivaro-tena²⁴⁸ jer. Mt 21,32., no tonga hataony batemy. “Tamin’izay, niseho i Jesoa.” Ilay Mpanao batemy moa niahotra, i Jesoa kosa nikiry : nandray ny Batemy Izy. Tamin’izay ny Fanahy Masina, niendri-batana toa voromahailala, nidina nankeo ambonin’i Jesoa, ary nisy feo avy an-danitra nanambara hoe : “Izy ity no Zanako malalako” (Mt 3,13-17). Izany no fisehoan’i (“Epifania”) Jesoa ho Mesian’i Israely sy Zanak’Andria-manitra.

Ny Batemin’i Jesoa, ho Azy, no fanekena sy fisantarana ny iraka maha-Mpanompo mijaly Azy. Nanaiky ho anisan’ny mpanota Izy²⁴⁹ jer. Iz 53,12. ; efa “ilay Zanak’Ondrin’Andriamanitra izay manala ny fahotan’izao tontolo izao” Izy (Jo 1,29) ; nataony mialoha sahady ny “batemin’ny” fahafatesany handatsahany ny rany²⁵⁰ jer. Mk 10,38; Lk 12,50.. Tonga sahady Izy “hanatanteraka ny fahamarinana rehetra” (Mt 3,15), izany hoe hankato manontolo ny sitrapon’ny Rainy : nekeny amim-pitiavana io batemim-pahafatesana io ho famelana ny fahotantsika²⁵¹ jer. Mt 26,39.. Tamin’io fanekena io no namalian’ny feon’ny Ray izay nankasitraka manontolo ny Zanany²⁵² jer. Lk 3,22; Iz 42,1.. Ny Fanahy, izay ananan’i Jesoa tanteraka hatramin’ny niforonany tao am-bohoka, no tonga “nitoetra” teo amboniny²⁵³ jer. Jo 1,32-33; Iz 11,2.. Izy no ho loharanon’izany ho an’ny olombelona rehetra. Tamin’ ny Bateminy no “nisokatra ny lanitra” (Mt 3,16) izay nohidian’ny fahotan’i Adama ; ary nohamasinin’ny fidinan’i Jesoa sy ny Fanahy ny rano, izay fambara ny fahariana vaovao.

Tamin’ny alalan’ny sakramentan’ny Batemy ny kristianina no mitovy amin’i Jesoa izay nampihatra mialoha ny fahafatesany sy ny fitsanganany ho velona, tamin’ny alalan’ny Bateminy ; tsy maintsy miditra ao amin’io misterin’ny fanetrena tena ambany dia ambany sy ny fibebahana io izy, tsy maintsy midina ao anaty rano miaraka amin’i Jesoa, mba hiakatra miaraka Aminy avy ao, ka ateraky ny rano sy ny Fanahy mba ho tonga zanaka malalan’ny Ray sy “hiaina ny fiainam-baovao” (Rôm 6,4), ao amin’ny Zanaka :

Izay rehetra niseho tao amin’i Kristy dia mampahafantatra antsika fa aorian’ny fandroana amin’ny rano, midina eo ambonintsika ny Fanahy Masina avy any an-tampon’ny lanitra ary voatsangana ho zanaka amin’ny Feon’ny Ray isika, ka tonga zanak’Andriamanitra²⁵⁵ Md Hilaire, Mt. 2,6..

Milaza ny fotoana naha-irery an’i Jesoa tany an’efitra teo no eo avy hatrany ny Evanjely, taorian’ny nanaovan’i Joany batemy Azy : “Nasesiky ny Fanahy hankany an’efitra” i Jesoa, ka nitoetra tany efapolo andro, tsy nihinan-kanina; niara-niaina tamin’ny bibidia Izy, ary nanompo Azy ny anjely²⁵⁶ jer. Mk 1,13.. Tamin’ny faran’io fotoana io dia nalain’i Satana fanahy intelo Izy amin’ny fihantsiana mba hitsapana ny toe-pihetsika asehony amin’ny maha-Zanaka Azy manoloana an’Andriamanitra. Notoherin’i Jesoa ireny famelezana ireny, izay nanambatra ny fakam-panahin’i Adama tao am-Paradisa sy i Israely tany an’efitra, ka nandao Azy ny devoly “mandra-piavin’ny fotoana indray” (Lk 4,13).

Manoro ny hevi-pamonjena amin’izany zava-niseho mifono mistery izany, ny mpanoratra ny Evanjely. I Jesoa no Adama vaovao, naharitra tsy nivadika, fa tsy tahaka an’ilay Adama voalohany, izay resin’ny fakam-panahy. Nanatanteraka an-tsakany sy an-davany ny fiantsoana an’i Israely i Jesoa : ny fanoherana an’ireo izay nihantsy an’Andriamanitra fahiny nandritra ny efapolo taona tany an’efitra²⁵⁷ jer. Sal 95,10., no nanehoan’i Kristy ny Tenany ho ilay Mpanompon’Andriamanitra manaiky tanteraka ny sitrapon’ Andriamanitra. Amin’izany i Jesoa no ilay mpandresy ny devoly : “Nafatony ilay mahery” mba handrobàny ny ao an-tranony²⁵⁸ jer. Mk 3,27.. Ny fandresen’i Jesoa an’ilay mpaka fanahy tany an’efitra no misantatra ny fandresena ny fijaliana, fanekena fara tampon’ny fitiavany ny Ray amin’ny maha-Zanaka Azy.

Mampiseho ny fomban’ny Zanak’Andriamanitra amin’ny maha-Mesia Azy ny fakam-panahy nosetrain’i Jesoa, mifanohitra amin’ny an’izay atolotr’i Satana Azy sy irìn’ny olombelona²⁵⁹ jer. Mt 16,21-23. hiheverana Azy. Izany no antony nandresen’i Kristy ny Mpaka fanahy antsika : “Satria tsy mpisorombe tsy mahay mangoraka ny fahalementsika no antsika ; fa efa nalaim-panahy tahaka antsika tamin’ny zavatra rehetra Izy, fa tsy nanota” (Heb 4,15). Isan-taona ny Fiangonana dia miombona amin’ny misterin’i Jesoa tany an’efitra nandritra ny efapolo andro, amin’ny Karemy Lehibe.

“Nankany Galilea i Jesoa, taorian’ny nampidirana an-tranomaizina an’i Joany. Izao no antso avo nataony tany momba ny Vaovao Mahafaly avy amin’Andriamanitra : "Tonga ny fotoana, ary efa akaiky tokoa ny Fanjakan’ Andriamanitra : mibebaha ianareo ary minoa ny Vaovao Mahafaly"” (Mk 1,14-15). “Mba hanatanterahana ny sitrapon’ny Ray, dia nosantarin’i Kristy teto an-tany ny Fanjakan’ny lanitra”²⁶⁰ FF 3.. Ary izao no sitrapon’ny Ray : ny “hanandratra ny olombelona hiombona amin’ny ain’ Andriamanitra”²⁶¹ FF 2.. Tamin’ny namondronany ny olombelona manodidina an’i Jesoa-Kristy Zanany, no nanaovan’ny Ray izany. Ny Fiangonana, izay “tsiry sy fanombohan’ny Fanjakan’Andriamanitra”²⁶² FF 5. eto an-tany, io famondronana io.

I Kristy no foiben’io famondronana ny olombelona io ao anatin’ny “fianakavian’Andriamanitra”. Antsoiny hanodidina Azy izy ireo, amin’ny alalan’ny teniny sy ny famantarana nataony izay maneho ny fanjakan’ Andriamanitra, ary ny fanirahana ny mpianany. Ny hanatanterahany ny fahatongavan’ny Fanjakany dia amin’ny alalan’ny mistery lehibe momba ny Pakany indrindra : ny fahafatesany teo amin’ny Hazofijaliana sy ny Fitsanganany ho velona. “Ary izaho, rahefa tafasandratra hiala amin’ny tany, dia hitarika ny olona rehetra hanatona Ahy” (Jo 12,32). Ho amin’izany firaisana amin’i Kristy izany no iantsoana ny olombelona rehetra²⁶³ jer. FF 3..

Ny olona rehetra no antsoina hiditra ao amin’ny Fanjakan’Andriamanitra. Io Fanjakan’ny Mesia io, izay notorìna tamin’ny zanak’i Israely aloha²⁶⁴ jer. Mt 10,5-7., dia natao handraisana ny olombelona avy amin’ny firenen-drehetra²⁶⁵ jer. Mt 8,11; 28,19.. Tsy maintsy raisina ny tenin’i Jesoa, mba hidirana ao :

Oharina indrindra amin’ny voa afafy izay mamoa ao an-tanimboly ny tenin’ny Tompo : mandray ny fanjakan’i Kristy mihitsy, ireo izay mihaino izany amim-pinoana sy miray amin’ny andian’ondry keliny ; manaraka izany, mitombo mandra-pahatongan’ny fotoam-pijinjana, ny voa mamoa, noho ny herin’ny tenany ihany²⁶⁶ FF 5..

An’ny mahantra sy ny madinika ny Fanjakan’Andriamanitra, izany hoe an’ireo izay nandray izany tamin’ny fo manetry tena. Nirahina i Jesoa mba “hampita ny Vaovao Mahafaly amin’ny mahantra” (Lk 4,18)²⁶⁷ jer. Lk 7,22.. Nambarany hoe sambatra izy ireo satria “azy ireo ny Fanjakan’ny lanitra” (Mt 5,3) ; tamin’ireo “madinika” no sitraky ny Ray hanambaràna an’izay nijanona ho zava-miafina amin’ny hendry sy ny kinga saina²⁶⁸ jer. Mt 11,25.. Niombom-piainana tamin’ ny mahantra i Jesoa, nanomboka tao an-tranonomby ka hatrany amin’ny Hazofijaliana ; fantany ny hanoanana²⁶⁹ jer. Mk 2,23-26; Mt 21,18., ny hetaheta²⁷⁰ jer. Jo 4,6-7; 19,28. sy ny fihafiana mbamin’ ny tsy fananana na inona na inona²⁷¹ jer. Lk 9,58.. Fa indrindra : naka ny endriky ny mahantra isan-karazany Izy ary nanao ny fitiavana arahina asa izay atao amin’izy ireny ho fepetra hidirana ao amin’ny Fanjakany²⁷² jer. Mt 25,31-46..

Manasa ny mpanota ho eo amin’ny latabatry ny Fanjakan’Andriamanitra i Jesoa : “Tsy tonga hiantso ny marina aho, fa ny mpanota” (Mk 2,17)²⁷³ jer. 1 Tim 1,15.. Taominy ho amin’ny fibebahana izy ireo, raha tsy izany tsy ho afaka miditra ao amin’ny Fanjakan’Andriamanitra, nefa asehony azy ireo amin’ny teny sy amin’ny asa ny famindram-po tsy misy fetran’ny Rainy ho azy ireo²⁷⁴ jer. Lk 15,11-32sy ny “hafaliam-be any an-danitra amin’ny mpanota iray mibebaka” (Lk 15,7). Ny porofo fara tampony mampiseho izany fitiavana izany, dia ny hanaovany sorona ny ainy mihitsy “ho famelana ny fahotana” (Mt 26,28).

Miantso ny olona hiditra ao amin’ny Fanjakan’Andriamanitra i Jesoa, amin’ny alalan’ny fanoharana, izay fomba fanehoan-kevitra miavaka amin’ ny fampianarany²⁷⁵ jer. Mk 4,33-34.. Amin’ny alalan’ireny Izy no manasa ny olona ho amin’ny fanasam-ben’ny Fanjakan’ny lanitra²⁷⁶ jer. Mt 22,1-14., nefa mitaky safidy hentitra koa : mba hahazoana ny Fanjakan’ny lanitra, tsy maintsy mahafoy ny zavatra rehetra²⁷⁷ jer. Mt 13,44-45. ; tsy ampy ny teny fotsiny, fa tsy maintsy arahina asa²⁷⁸ jer. Mt 21,28-32.. Toy ny fitaratra ho an’ny olona ny fanoharana : tahaka ny tany mafy sa sahala amin’ny tany tsara no andraisany ny teny²⁷⁹ jer. Mt 13,3-9. ? Inona no ataony ny amin’ny talenta noraisiny²⁸⁰ jer. Mt 25,14-30. ? I Jesoa sy ny fisian’ny Fanjakan’ny lanitra eto amin’ity izao tontolo izao ity, dia miafina eo anivon’ireny fanoharana ireny. Tsy maintsy miditra ao amin’ ny Fanjakan’ny lanitra, izany hoe tsy maintsy tonga mpianatr’i Kristy, mba “hahalala ny misterin’ny Fanjakan’ny lanitra” (Mt 13,11). Mijanona ho saro-pantarina ny zava-drehetra²⁸¹ jer. Mt 13,10-15., ho an’ireo izay mitoetra “any ivelany” (Mk 4, 11).

Ny tenin’i Jesoa dia arahiny “zava-mahagaga, zava-mahatalanjona ary famantarana” (Asa 2,22) maro be, izay mampiseho fa eo Aminy ny Fanjakan’ Andriamanitra. Manamarina izy ireny fa i Jesoa no ilay Mesia nambara²⁸² jer. Lk 7,18-23..

Porofoin’ireo famantarana notontosain’i Jesoa, fa ny Ray no naniraka Azy²⁸³ jer. Jo 5,36; 10,25.. Mitaona hino Azy ireny²⁸⁴ jer. Jo 10,38.. Ho an’ireo izay manatona Azy amim-pinoana, omeny izay zavatra angatahin’izy ireo²⁸⁵ jer. Mk 5,25-34; 10,52; sns.. Amin’izany ireo zava-mahagaga no mampahery ny finoana an’Ilay izay manao ny tsanganasan’ny Rainy : manaporofo ireny fa Izy no Zanak’Andriamanitra²⁸⁶ jer. Jo 10,31-38.. Kanefa mety koa ho tonga zava-manafintohina ireny²⁸⁷ jer. Mt 11,6.. Tsy hoe hanome fahafaham-po ny fahalianana sy ny faniriana mahazendana tsy akory ireny. Na marina tsy takona afenina aza ny zava-mahagaga nataon’i Jesoa, dia nolavin’ny olona sasany Izy²⁸⁸ jer. Jo 11,47-48. ; ampangaina aza Izy hoe manao asa amam-pihetsika amin’ny alalan’ny demony²⁸⁹ jer. Mk 3,22..

Tamin’ny nanafahana ny olona sasany tamin’ny ratsy misy eto an-tany, toy ny hanoanana²⁹⁰ jer. Jo 6,5-15., ny tsy fahamarinana²⁹¹ jer. Lk 19,8., ny aretina ary ny fahafatesana²⁹² jer. Mt 11,5., dia nametraka ny famantarana maha-Mesia Azy i Jesoa ; na izany aza, tsy tonga mba hanafoana ny ratsy rehetra eto an-tany Izy²⁹³ jer. Lk 12,13-14; Jo 18,36., fa mba hanafaka ny olona amin’ny fanandevozana faran’izay mahatsiravina, dia ny an’ny fahotana izany²⁹⁴ jer. Jo 8,34-36., izay manampontsampona amin’ny fiantsoana azy ireo ho zanak’ Andriamanitra sy mahatonga ny fanandevozana rehetra maha-olombelona ny olombelona.

Ny fahatongavan’ny Fanjakan’Andriamanitra no faharesen’ny fanjakan’i Satana²⁹⁵ jer. Mt 12,26. : “Raha amin’ny Fanahin’Andriamanitra no androahako ny demony, dia efa tonga ho anareo tokoa ny Fanjakan’Andriamanitra” (Mt 12,28). Ny fandroahan’i Jesoa ny demony no manafaka ny olona amin’ny fahefan’ny demony²⁹⁶ jer. Lk 8,26-39.. Ireny no misantatra mialoha ny fandresena miezinezin’i Jesoa amin’ilay “mpanapaka an’izao tontolo izao” (Jo 12,31). Amin’ny alalan’ny Hazofijalian’i Kristy ny Fanjakan’Andriamanitra no miorina mandrakizay : “Avy eo ambonin’ny hazofijaliana no nanjaka Andriamanitra”²⁹⁷ Antsa « Vexilla Regis »..

Vao nanomboka ny raharaham-pamonjeny ampahibemaso i Jesoa, dia nifidy lehilahy roa ambin’ny folo mba hiaraka Aminy sy mba handray anjara amin’ny fanirahana Azy²⁹⁸ jer. Mk 3,13-19.. Nomeny anjara amin’ny fahefany izy ireo “ary nirahany hitory ny Fanjakan’Andriamanitra sy hanasitrana ny marary” (Lk 9,2). Mijanona ho mpikambana mandrakizay ao amin’ny Fanjakan’i Kristy izy ireo satria amin’ny alalan’i Kristy no hitondran’izy ireo ny Fiangonana :

Izaho hanamboatra Fanjakana ho anareo, tahaka ny nanamboaran’ny Raiko Fanjakana ho Ahy ; mba hihinananareo sy hisotroanareo eo amin’ny latabatra any amin’ny Fanjakako, ary hipetrahanareo amin’ny seza fiandrianana hitsara ny foko roa ambin’ny folon’i Israely (Lk 22,29-30).

Amin’ny fiombonam-piadidian’ny Roa ambin’ny folo, i Simôna Piera no mitana ny toerana voalohany²⁹⁹ jer. Mk 3,16; 9,2; Lk 24,34; 1 Kôr 15,5.. Nanankinan’i Jesoa andraikitra tsy manam-paharoa izy. Noho ny fanambaràna avy amin’ny Ray no nahatonga an’i Piera niaiky hoe : “Ianao no Kristy Zanak’Andriamanitra velona”³⁰⁰ jer. Mt 16,16.. Tamin’izay, hoy ny nambaran’ny Tompontsika taminy : “Ianao no Piera (vatolampy), ary eo ambonin’izany vatolampy izany no hanorenako ny Fiangonako, ary ny Vavahadin’ny afobe tsy haharesy azy” (Mt 16,18). I Kristy, “Vato velona” (1 Pi 2,4), no miantoka ho an’ny Fiangonany miorina eo ambonin’i Piera, amin’ny fandresena ny hery amam-pahefan’ny fahafatesana. I Piera, noho ny finoana nekeny ampahibemaso, dia haharitra ho vatolampin’ny Fiangonana tsy voahozongozona. Hanana andraikitra hitahiry izany finoana izany tsy ho lefy izy sy hanamafy ny finoan’ireo rahalahiny³⁰¹ jer. Lk 22,32..

Nanankinan’i Jesoa fahefana manokana i Piera : “Homeko anao ny fanalahidin’ny Fanjakan’ny lanitra : na inona na inona hofehezinao ety an-tany dia ho voafehy any an-danitra, ary na inona na inona hovahanao ety an-tany dia ho voavaha any an-danitra” (Mt 16,19). Ilazana ny fanomezam-pahefana hitondra ny tranon’Andriamanitra, izay tsy inona fa ny Fiangonana, ny hoe : “fahefan’ny fanalahidy”. Nanamafy izany fiadidiana izany i Jesoa, “ilay Mpiandry ondry Tsara” (Jo 10,11), taorian’ny Fitsanganany ho velona : “Fahano ny ondriko” (Jo 21,15-17). Ny fahazoam-pahefana “hamehy sy hamaha” dia midika fahefana hamela ny fahotana, hamoaka hevitra voalanjalanja amin’ny fitambaram-pampianarana momba ny finoana sy ny lalàna ary handray fanapahan-kevitra momba ny fitsipi-pifehezana ao amin’ny Fiangonana. Nankinin’i Jesoa amin’ny Fiangonana io fahefana io, amin’ny alalan’ny andraiki-panompoan’ny apôstôly³⁰² jer. Mt 18,18., ary indrindra ny an’i Piera manokana, ilay izay hany nanankinany miharihary ny fanalahidin’ny Fanjakan’ny lanitra.

Hatramin’ny andro nieken’i Piera fa i Jesoa no Kristy, Zanak’ Andriamanitra velona, no “nanomboka namboraka tamin’ireto mpianany ilay Mpampianatra fa tsy maintsy ho any Jerosalema Izy, hijaly any (…) hovonoina, fa hitsangan-ko velona amin’ny andro fahatelo” (Mt 16,21) : nandà izany filazana izany i Piera³⁰³ jer. Mt 16,22-23., tsy nahazo loatra an’izany kosa ireo hafa³⁰⁴ jer. Mt 17,23; Lk 9,45.. Tao anatin’izany toe-javatra izany no nametrahana ny sombin-tantara mifono mistery momba ny Fiovàn-tarehin’i Jesoa³⁰⁵ jer. Mt 17,1-8 //; 2 Pi 1,16-18., tany an-tendrombohitra avo iray, teo anatrehan’ireo vavolombelona anankitelo nofidiny : i Piera, i Jakôba ary i Joany. Ny tarehin’i Jesoa sy ny fitafiany nanjary nanjelanjelatry ny fahazavana, i Môizy sy i Elia niseho, sy “nilaza ny hialan’i Jesoa eto an-tany izay tsy maintsy hotanteraka any Jerosalema” (Lk 9,31). Nisy rahona nanarona azy ireo sy feo avy any an-danitra nanambara hoe : “Ity no Zanako, ilay Nofidiko ; henoy Izy” (Lk 9,35).

Nasehon’i Jesoa tao anatin’ny fotoana fohy ny voninahitra maha-Andriamanitra Azy, izay nankaherezany ny fiekem-pinoan’i Piera. Nasehony koa fa mba “hidirana amin’ny voninahiny” (Lk 24,26), dia tsy maintsy mandalo amin’ny Hazofijaliana any Jerosalema Izy. Nahita maso ny Voninahitr’Andriamanitra teo an-Tendrombohitra, i Môizy sy i Elia ; nanambara ny fijalian’ny Mesia ny Lalàna sy ny Mpaminany³⁰⁶ jer. Lk 24,27.. Sitrapon’ny Ray tokoa ny fijalian’i Jesoa : nanao ny asan’ny Mpanompon’Andriamanitra ny Zanaka³⁰⁷ jer. Iz 42,1.. Manondro ny fisian’ny Fanahy Masina teo, ny rahona : “Niseho tamin’izany ny Trinite manontolo : ny Ray tamin’ny feo, ny Zanaka tamin’ny maha-Olombelona Azy, ny Fanahy Masina tamin’ny rahona mazava”³⁰⁸ Md Thomas d’A., s.th. 3,45, 4,ad 2. :

Ry Kristy Andriamanitra, niova tarehy teo an-tendrombohitra Ianao, ary nibanjina ny Voninahitrao araka izay azony natao ny mpianatrao, mba hahazoan’izy ireo an-tsaina, rahefa hahita Anao hofantsihana amin’ny Hazofijaliana, fa an-tsitrapo no nijalianao, ary mba hitorian’izy ireo amin’izao tontolo izao fa Ianao marina no famirapiratan’ny Ray³⁰⁹ Litorzia bizantinina, « Kontakion »’ny fetin’ny Fiovan-tarehy..

Ny Batemy no fiandohan’ny fiainana ampahibemaso; ny Fiovàn-tarehy kosa no fiandohan’ny Paka. Tamin’ny Batemin’i Jesoa “no naseho ny misterin’ny fanavaozana voalohany antsika” : ny Batemintsika ; ny Fiovàn-tarehy “no sakramentan’ny fanavaozana faharoa” : ny fananganana ny vatantsika ho velona³¹⁰ Md Thomas d’A. s.th. 3,45,4,ad 2.. Manomboka izao isika no mandray anjara amin’ny Fitsanganan’ny Tompo ho velona amin’ny alalan’ny Fanahy Masina izay miasa ao amin’ny sakramentan’ny Vatan’i Kristy. Ny Fiovàn-tarehy no manome antsika ny santatry ny fahatongavan’i Kristy amim-boninahitra “izay hanova ny vatantsika tsinontsinona mba hampitovy endrika izany amin’ny Vatany be voninahitra” (Filip 3,21). Kanefa mampahatsiaro antsika koa izany fa “amim-piaretana fahoriana betsaka no tsy maintsy idirantsika ao amin’ny Fanjakan’ Andriamanitra” (Asa 14,21) :

Tsy mbola fantatr’i Piera izany raha naniry hiara-mitoetra amin’i Kristy teo an-tendrombohitra izy³¹¹ jer. Lk 9,33.. Notahiriziny ho anao izany, ry Piera, ho amin’ny aorian’ny fahafatesana. Fa ankehitriny ny tenany ihany no milaza hoe : Midîna mba hiaritra fijaliana mafy eto an-tany, mba hanompo eto an-tany, mba hoesoina, hofantsihana amin’ny hazofijaliana eto an-tany. Nidina ilay Fiainana mba hovonoina ; nidina ilay Mofo mba ho noana ; nidina ilay Lalana mba ho sasatry ny dia ; nidina ilay Loharano mba hangetaheta ; ka ianao ve handà tsy hijaly³¹² Md Augustin, serm. 78,6. ?

“Ary nony antomotra ny andro tsy maintsy hanalana an’i Jesoa amin’izao tontolo izao, dia nanapa-kevitra hankany Jerosalema Izy” (Lk 9,51)³¹³ jer. Jo 13,1.. Nampahafantariny tamin’izany fanapahan-kevitra izany fa niakatra tany Jerosalema Izy, ary vonona ho faty tany. Intelo miantoana Izy no nanambara ny fijaliany sy ny Fitsanganany ho velona³¹⁴ jer. Mk 8,31-33; 9,31-32; 10,32-34.. Teny am-pizorana ho any Jerosalema, dia hoy Izy : “Tsy mety raha mpaminany ka dia hovonoina ivelan’i Jerosalema” (Lk 13,33).

Mahatsiaro ny mpaminany natao martiry izay novonoina tao Jerosalema i Jesoa³¹⁵ jer. Mt 23,37a.. Kanefa, nikiry niantso an’i Jerosalema Izy mba hiangona manodidina Azy : “Impiry no nitadiavako hanangona ny zanakao tahaka ny anangonan’ ny reniakoho ny zanany eo ambanin’ny elany (…) fa tsy nety ianao !” (Mt 23,37b). Rahefa nahita an’i Jerosalema i Jesoa dia nitomany azy³¹⁶ jer. Lk 19,41., ary mbola naneho indray mandeha ny fanirian’ny fony nanao hoe : “Endre! raha izay ianao no mba nahalala izay hafatra hampiadana anao, na dia amin’ity andro nomena anao ity ihany aza ! Saingy indrisy! takona ny masonao izany ankehitriny” (Lk 19,42).

Fomba ahoana no andraisan’i Jerosalema ny Mesiany ? Nodifian’i Jesoa hatrany aloha ny fitadiavan’ny vahoaka hanao Azy ho mpanjaka³¹⁷ jer. Jo 6,15., fa nifidy ny fotoana Izy ary nanomana tamin’ny an-tsipiriany ny fidirany amin’ny maha-Mesia Azy tao an-tanànan’i “Davida rainy” (Lk 1,32)³¹⁸ jer. Mt 21,1-11.. Nohobìna ho zanak’i Davida Izy, ilay mitondra ny famonjena (Hosanna dia midika hoe : “vonjeo re !”, “omeo ny famonjena !”). Ary niditra tao an-Tanànany ilay “Mpanjakan’ny Voninahitra” (Sal 24,7-10), “nitaingina zanak’ampondra” (Zak 9,9) : Tsy tamin’ny hafetsena na herisetra no nandreseny ny Zanakavavin’i Siôna, sary an’ohatra ny Fiangonany, fa tamin’ny fanetren-tena izay mampiseho ny Marina³¹⁹ jer. Jo 18,37.. Izany no nahatonga ny ankizy³²⁰ jer. Mt 21,15-16; Sal 8,3. sy ny “mahantran’Andriamanitra” tamin’izany andro izany, ho fototra iorenan’ny Fanjakany, izay nihoby Azy toy ny nanambaràn’ny anjely Azy tamin’ny mpiandry ondry³²¹ jer. Lk 19,38; 2,14.. Ny fihobian’izy ireo hoe : “Hosoavina anie ilay avy amin’ ny anaran’ny Tompo” (Sal 118,26), dia averin’ny Fiangonana amin’ny “Masina! Masina! Masina!” (Sanctus) amin’ny litorzian’ny Eokaristia, ho fanorenana ny tsangambato fahatsiarovana ny Pakan’ny Tompo.

Ny fidiran’i Jesoa tao Jerosalema dia mampiseho ny Fahatongavan’ny Fanjakan’ny lanitra izay hotanterahin’ilay Mesia-Mpanjaka amin’ny Pakan’ ny Fahafatesany sy ny Fitsanganany ho velona. Ny fankalazany izany amin’ ny alahadin’ny Sampan-kazo, no anombohan’ny litorzian’ny Fiangonana ny Herinandro Masina lehibe.

Ny misterin’ny Paka namantsihana an’i Kristy teo amin’ny Hazofijaliana sy ny Fitsanganany ho velona no votoatin’ny Vaovao Mahafaly, ka ireo apôstôly sy ny Fiangonana manara-dia azy ireo, no tsy maintsy mitory izany amin’izao tontolo izao. Tamin’ny alalan’ny fahafatesam-panavotan’i Jesoa-Kristy Zanany no nahatanteraka “indray mandeha dia ampy” (Heb 9,26) ny fandaharam-pamonjen’Andriamanitra.

Matoky lalandava ny Fiangonana, amin’ny “fanazavana ny Soratra Masina manontolo” nomen’ny Tenan’i Jesoa mihitsy, na taloha na taorian’ny Pakany³²⁸ jer. Lk 24,27.44-45.: “Moa tsy tokony ho niaritra ireny fijaliana ireny va ny Mesia mba hidirany amin’ny voninahiny ?” (Lk 24,26). Niverina toy ilay tena nitranga ireo fijalian’i Jesoa notantaraina, rahefa tamin’ny filazana ny “nanosehan’ny loholona sy ny lohandohan’ny mpisorona ary ny mpahay lalàna” (Mk 8,31) Azy, izay “nanolotra Azy tamin’ny jentily mba hoesoina, hokapohina ary hofantsihana amin’ny Hazofijaliana” (Mt 20,19).

Koa, azon’ny finoana atao ny miezaka manadihady ireo toe-javatra niseho momba ny nahafatesan’i Jesoa, ampitain’ny Evanjely araka ny tena izy³²⁹ jer. FA 19. ary hazavain’ny loharanon-tantara hafa, mba hahazoan’ny saina tsaratsara kokoa ny hevitra raketin’ny Fanavotana.

Vao nanomboka ny raharaham-pamonjena ampahibemaso i Jesoa, dia efa niray tsikombakomba amin’izay hahavoazana Azy ny Farisianina sy ny mpomba an’i Herôda, niaraka tamin’ny mpisorona sy ny mpahay lalàna³³⁰ jer. Mk 3,6.. Tamin’ireo asa sasantsasany nataony (fandroahana demony³³¹ jer. Mt 12,24., famelana ny fahotana³³² jer. Mk 2,7., fanasitranana amin’ny andro sabata³³³ jer. Mk 3,1-6., fanazavana hafahafa momba ireo fitsipiky ny fahadiovana voalazan’ny Lalàna³³⁴ jer. Mk 7,14-23. ; fifankahazoana amin’ny poblikanina sy ny mpanota fanta-poko fanta-pirenena³³⁵ jer. Mk 2,14-17.), dia noheverin’ny sasany ratsy eritreritra, fa misy demony i Jesoa³³⁶ jer. Mk 3,22; Jo 8,48; 10,20.. Fitenenan-dratsy an’ Andriamanitra³³⁷ jer. Mk 2,7; Jo 5,18; 10,33. sy faminaniana sandoka³³⁸ jer. Jo 7,12; 7,52. no niampangana Azy, izay heloka bevava ara-pivavahana, ka fanamelohana ho faty amin’ny fitoraham-bato no sazy ahatran’ny Lalàna amin’izany³³⁹ jer. Jo 8,59; 10,31..

Betsaka tokoa izany ny asa sy ny tenin’i Jesoa no “famantarana hotoherina”³⁴⁰ jer. Lk 2,34., ho an’ireo mpitondra ara-pivavahana tao Jerosalema, izay antsoin’ny Evanjelin’i Md Joany matetika hoe “ny Jody”³⁴¹ jer. Jo 1,19; 2,18; 5,10; 7,13; 9,22; 18,12; 19,38; 20,19., ary vao mainka ho an’ny fiombonamben’ny Vahoakan’Andriamanitra³⁴² jer. Jo 7,48-49.. Marina fa ny fifandraisany tamin’ny Farisianina tsy dia hoe fifandiran-kevitra fotsiny akory. Fa Farisianina no nampandre Azy rahefa nisy loza nananontanona³⁴³ jer. Lk 13,31.. Derain’i Jesoa ny sasany tamin’izy ireo, toy ilay mpahay lalàna voalazan’i Mk 12,34, ary imbetsaka nisakafo tany amin’ny Farisianina Izy³⁴⁴ jer. Lk 7,36; 14,1.. Namarinin’i Jesoa ny tena hevitry ny fitambaram-pampianarana niombonan’ireo sangan’olona ara-pivavahana teo amin’ny Vahoakan’Andriamanitra : ny fitsanganan’ ny maty ho velona³⁴⁵ jer. Mt 22,23-34; Lk 20,39., ny endriky ny fitiavana aseho an’asa (fiantrana, fifadian-kanina ary fivavahana)³⁴⁶ jer. Mt 6,2-18. sy ny fahazarana miteny amin’Andriamanitra ho toy ny Ray, ny votoaty mampiavaka ny didim-pitiavana an’Andriamanitra sy ny namana³⁴⁷ jer. Mk 12,28-34..

I Jesoa, teo imason’ny maro tao Israely, dia toa manao asa amam-pihetsika manohitra ny fototry iorenan’ny Vahoaka voafidy : - ny fankatoavana ny Lalàna mirakitra manontolo ireny didiny voasoratra ireny, ary ho an’ny Farisianina dia ny fankatoavana ny fanazavana ny lovantsofina nampitaina am-bava; - ny maha-ivon-toerana ny Tempolin’i Jerosalema, noho izy toerana masina izay onenan’Andriamanitra amin’ny fomba manokana; - ny finoana an’Andriamanitra tokana izay tsy misy na iza na iza mitovy voninahitra Aminy.

Fampitandremana ampahibemaso no nataon’i Jesoa tamin’ny fanombohana ny Toriteny teo an-Tendrombohitra, izay teo Izy no nanolotra ny Lalàna nomen’Andriamanitra teo Sinaia tamin’ny Fanekem-pihavanana Voalohany, teo ambany fitsilovan’ny fahasoavan’ny Fanekem-pihavanana Vaovao :

“Aza ataonareo fa tonga Aho hanafoana ny Lalàna na ny Mpaminany ; tsy tonga hanafoana Aho, fa hanatanteraka. Fa lazaiko marina aminareo, fa mandra-pahalevon’ny lanitra sy ny tany, dia tsy hisy foana akory ny amin’ny Lalàna na dia i iray na tendro amin’ny i iray akory aza, raha tsy tanteraka izy rehetra. Koa amin’izany, ilay izay handika ny anankiray amin’ireo didy madinika indrindra ireo, dia ho kely indrindra ao amin’ny Fanjakan’ny lanitra; fa ilay izay hanatanteraka sy hampianatra ireo kosa dia ho lehibe ao amin’ny Fanjakan’ny lanitra” (Mt 5,17-19).

I Jesoa, ilay Mesian’i Israely, ilay lehibe indrindra ao amin’ny Fanjakan’ny lanitra àry, dia tsy maintsy nanatanteraka ny Lalàna manontolo hatramin’ny didy madinika indrindra, araka ny teny naloakan’ny vavany ihany. Izy mihitsy aza no hany afaka nanao izany tamin’ny fomba lavorary³⁴⁸ jer. Jo 8,46.. Niaiky marimarina moa ny Jody, fa tsy vitan’izy ireo na oviana na oviana izany hanatanteraka ny Lalàna manontolo izany ka hoe tsy handika na dia ny didy faran’izay madinika aza³⁴⁹ jer. Jo 7,19; Asa 13,38-41; 15,10.. Izany no mahatonga ny zanak’i Israely isan-taona, amin’ny fetin’ny Fanonerana, hangata-pamelana amin’Andriamanitra noho ny fandikan’izy ireo ny Lalàna. Satria, iray tsy mivaky ny Lalàna, araka ny fampahatsiahivan’i Md Jakôba izany, fa “na zovy na zovy mitandrina ny Lalàna manontolo, nefa diso amin’ny anankiray monja, dia meloka amin’izy rehetra” (Jak 2,10)³⁵⁰ jer. Gal 3,10; 5,3..

Io fitsipika fototra mahakasika manontolo ny fitandremana ny Lalàna io, izay tsy ara-bakiteny ihany fa ara-panahy koa, dia sarobidy ho an’ny Farisianina. Ny fampisongadinana azy ity ho an’i Israely no nitarihan’ny Farisianina ireo Jody maro, tamin’ny andron’i Jesoa, ho an’ny zotom-pom-pivavahana mihoa-pampana³⁵¹ jer. Rôm 10,2.. Io zotom-po io, raha tsy mivadika ho fahaiza-manazava kônsiansy “feno fihatsarambelatsihy”³⁵² jer. Mt 15,3-7; Lk 11,39-54., dia afaka nanomana ny vahoaka amin’ilay firotsahan’ Andriamanitra an-tsehatra amin’ny fomba mahatalanjona, izay tsy inona fa ny fanatanterahana ny Lalàna an-tsakany sy an-davany ataon’Ilay hany Marina, eo amin’ny toeran’ny mpanota rehetra³⁵³ jer. Iz 53,11; Heb 9,15..

Tsy ho tanteraka an-tsakany sy an-davany ny Lalàna, afa-tsy amin’ny asan’ Izy Andriamanitra Mpanao lalàna ihany, ao amin’ny Tenan’ny Zanany izay nateraka teo ambanin’ny Lalàna³⁵⁴ jer. Gal 4,4.. Ao amin’i Jesoa, tsy voasokitra intsony amin’ny takela-bato ny Lalàna, fa “ao am-po lalin’ilay” (Jer 31,33) Mpanompo, izay manjary “fanekem-pihavanana ho an’ny vahoaka” (Iz 42,6), noho Izy “hamoaka amim-pahamarinana ny lalàna” (Iz 42,3). Nanatanteraka ny Lalàna i Jesoa hatramin’ny nandraisany ho an’ny Tenany “ny ozon’ny Lalàna” (Gal 3,13) setrain’ireo izay “tsy manatanteraka ny didy rehetra raketin’ny Lalàna³⁵⁵ jer. Gal 3,10., satria “nisy ny fahafatesan’i Kristy mba hanonerana ny fandikan-dalàna tamin’ny Fanekem-pihavanana Voalohany” (Heb 9,15).

Hita fa “Mpampianatra”³⁵⁶ jer. Jo 11,28; 3,2; Mt 22,23-24.34-36.i Jesoa, teo imason’ny Jody sy ireo filohan’izy ireo ara-panahy. Matetika Izy no mampiasa porofo avy amin’ny fanazavan’ny mpampianatra ny Lalàna³⁵⁷ jer. Mt 12,5; 9,12; Mk 2,23-27; Lk 6,6-9; Jo 7,22-23.. Miaraka amin’izany koa anefa, tsy afaka ny tsy hifandona tamin’ireo manam-pahaizana momba ny Lalàna Izy, satria tsy nianina fotsiny tamin’ny fanomezany fanazavana izay efa anisan’ny nananan’izy ireo, fa “nampianatra toy ny manana fahefana fa tsy mba tahaka ny mpahay lalàna” (Mt 7,28-29). Ao Aminy dia Tenin’Andriamanitra mitovy ihany ilay nanakoako teo Sinaia nanomezana an’i Môizy ny Lalàna voasoratra, sy ilay natao heno indray teo an-Tendrombohitry ny hasambarana³⁵⁸ jer. Mt 5,1.. Tsy nanafoana ny Lalàna ny Tenin’Andriamanitra fa manatanteraka izany amin’ny fanomezany ny fanazavana feno tanteraka araka ny fomban’ Andriamanitra : “Efa renareo fa voalaza tamin’ny Ntaolo hoe (…) fa izaho kosa milaza aminareo” (Mt 5,33-34). Dia mbola io fahefan’Andriamanitra io ihany koa no entiny mitsipaka ny sasany amin’ny “fomba amam-panao nampitain’olombelona”³⁵⁹ jer. Mk 7,8. tandreman’ireo Farisianina izay manafoana ny Tenin’Andriamanitra³⁶⁰ jer. Mk 7,13..

Lasa lavidavitra kokoa aza i Jesoa, fa nanatanteraka ny Lalàna momba ny fahadiovana ara-tsakafo, izay tena manan-danja tokoa teo amin’ny fiainana andavanandron’ny Jody, ka tamin’ny alalan’ny fanazavan’Andriamanitra no namborahany ny hevitra “ara-panabeazana”³⁶¹ jer. Gal 3,24. fonosiny : “Izay avy eo ivelany ka miditra ao anatin’ny olona dia tsy mahaloto azy (…) – izany no nanambaràny fa madio avokoa ny hanina rehetra. Izay mivoaka avy ao amin’ny olona, izany no mahaloto azy. Satria avy ao anaty, avy ao amin’ny fon’ny olona no iavian’ny sain-dratsy” (Mk 7,18-21). I Jesoa, amin’ny fanomezana tamin’ny fahefan’Andriamanitra ny fanazavana tanteraka ny Lalàna, dia nifandona tamin’ireo mpahay lalàna sasantsasany izay tsy nandray ny fanazavany momba ny Lalàna, nefa dia azo antoka izany noho ny fisian’ny famantarana avy amin’Andriamanitra nomba azy³⁶² jer. Jo 5,36; 10,25.37-38; 12,37.. Ny amin’ny sabata indrindra no voakasik’izany manokana : mampahatsiahy i Jesoa, matetika tamin’ny fandresen-dahatra fanaon’ny raby³⁶³ jer. Mk 2,25-27; Jo 7,22-24., fa ny fitsaharana amin’ny sabata, dia tsy voakorontan’ny fanompoana an’Andriamanitra³⁶⁴ jer. Mt 12,5; Fan 28,9. na ny namana³⁶⁵ jer. Lk 13,15-16; 14,3-4. izay tontosainy amin’ny fanasitranana.

I Jesoa, toy ireo mpaminany talohany, dia nampianatra ny amin’ny fanajana fatratra ny Tempolin’i Jerosalema. Tao no nanoloran’i Josefa sy i Maria Azy, efapolo andro taorian’ny nahaterahany³⁶⁶ jer. Lk 2,22-39.. Fony Izy roa ambin’ny folo taona, nanapa-kevitra Izy hijanona ao an-Tempoly mba hampahatsiahy ny ray aman-dreniny fa tsy maintsy manao ny raharahan’ny Rainy Izy³⁶⁷ jer. Lk 2,46-49.. Niakatra tany Izy, fara fahakeliny isan-taona, mba hamonjy ny fetin’ny Paka, nandritra ny fiainany miafina³⁶⁸ jer. Lk 2,41. ; tamin’ny raharaham-pamonjeny ampahibemaso ihany koa, niverimberina nanao fivahiniana masina tao Jerosalema Izy, namonjy ireo fety lehibe fanaon’ny Jody³⁶⁹ jer. Jo 2,13-14; 5,1.14; 7,1.10.14; 8,2; 10,22-23..

Niakatra tao an-Tempoly i Jesoa, satria io no toerana voatokana hihaonana amin’Andriamanitra. Ho Azy, ny Tempoly no fonenan’ny Rainy, trano fivavahana, ka nampisendaotra azy ny fahitana fa nanjary toeram-pivarotana ny kianja teo ivelany³⁷⁰ jer. Mt 21,13.. Matoa Izy nandroaka an’ireo mpivarotra tao an-Tempoly dia noho ny hasarotam-piarony an-dRainy : “Aza ataonareo trano fivarotana ny tranon’ny Raiko. Dia tsaroan’ny mpianany fa efa voasoratra hoe : "Ny fitiavako ny tranonao no maharîtra ny aiko" (Sal 69,10)” (Jo 2,16-17). Taorian’ny Fitsanganany ho velona, dia mbola notanan’ny apôstôly ny fanajana ny Tempoly amin’ny maha-trano fivavahana azy³⁷¹ jer. Asa 2,46; 3,1; 5,20.21; sns..

Teo an-katoky ny fotoana hijaliany anefa, dia nambaran’i Jesoa ny haharava io trano goavana sady marevaka io, izay tsy hisy vato havela hifanongoa eo aminy³⁷² jer. Mt 24,1-2.. Hita eto amin’izany ny filazana ny famantarana ny andro farany izay hanomboka miaraka amin’ny Pakany manokana³⁷³ jer. Mt 24,3; Lk 13,35.. Kanefa izany faminaniana izany no notaterin’ny vavolombelona tsy marina tamin’ny fomba niova endrika, rahefa nofotorana tao amin’ny mpisorombe i Jesoa³⁷⁴ jer. Mk 14,57-58., sy antony nanevatevana Azy nony voafantsika teo amin’ny Hazofijaliana Izy³⁷⁵ jer. Mt 27,39-40..

Tsy i Jesoa velively no nankahala ny Tempoly³⁷⁶ jer. Mt 8,4; 23,21; Lk 17,14; Jo 4,22., izay tao no nanomezany ny votoatin’ny fampianarany³⁷⁷ jer. Jo 18,20., ka an-tsitrapo no nandoavany ny hetran’ny Tempoly nampiarahany tamin’ny an’i Piera³⁷⁸ jer. Mt 17,24-27. izay vao avy napetrany ho vato fototry ny Fiangonany mbola hoavy³⁷⁹ jer. Mt 16,18.. Fanampin’izany, nampitovy ny Tenany amin’ny Tempoly Izy, amin’ny fisehoany fa fonenan’Andriamanitra mandrakizay eo anivon’ny olombelona³⁸⁰ jer. Jo 2,21; Mt 12,6.. Izany no antony nahatonga ny namonoana ny tenany³⁸¹ jer. Jo 2,18-22. ho fanambaràna ny faharavan’ny Tempoly izay hampiharihary ny fidirana ao anatin’ny vanim-potoana vaovao ny tantaram-pamonjena : “Tonga ny andro, ka tsy amin’io tendrombohitra io na any Jerosalema aza no hivavahanareo amin’ny Ray” (Jo 4, 21)³⁸² jer. Jo 4,23-24; Mt 27,51; Heb 9,11; Apôk 21,22..

Raha ny Lalàna sy ny Tempolin’i Jerosalema no nahatonga ny “fanoherana”³⁸³ jer. Lk 2,34. nataon’i Jesoa tamin’ireo mpitondra ara-pivavahana tany Israely, dia ny anjara asan’i Jesoa ao anatin’ny fanavotana amin’ny fahotana, ambony tokoa amin’ny tsanganasan’Andriamanitra kosa, no tena vato nanafintohina azy ireo³⁸⁴ jer. Lk 20,17-18; Sal 118,22..

Nanafintohina ny Farisianina i Jesoa izay sady nihinana niaraka tamin’ny poblikanina sy ny mpanota³⁸⁵ jer. Lk 5,30., no nifankahazo koa tamin’ny tenan’izy ireo³⁸⁶ jer. Lk 7,36; 11,37; 14,1.. Ho fanoherany an’ireo “izay natoky tena ho marina sy nanebaka ny namany” (Lk 18,9)³⁸⁷ jer. Jo 7,49; 9,34. amin’ny samy izy ireo, dia hoy i Jesoa nanamafy : “Tsy tonga hiantso ny marina Aho, fa ny mpanota hibebaka” (Lk 5,32). Mbola lasa lavidavitra kokoa noho izany Izy tamin’ny fanambaràna teo anatrehan’ny Farisianina fa manenika an’izao tontolo izao ny fahotana³⁸⁸ jer. Jo 8,33-36., ka izay mihambo ho tsy mila famonjena dia minia mikimpy amin’ny tenan’izy ireo ihany³⁸⁹ jer. Jo 9,40-41..

Ny nanafintohina indrindra tamin’i Jesoa, dia satria Izy nampitovy ny fihetsiny be indrafo amin’ny mpanota, amin’ny fihetsika ataon’ny Tenan’ Andriamanitra, teo anatrehan’izy ireny³⁹⁰ jer. Mt 9,13; Ôs 6,6.. Lasa hatramin’ny fampahafantarany an’izany fa ny fiarahany miray latabatra amin’ny mpanota³⁹¹ jer. Lk 15,1-2. dia efa fandraisany azy ireo amin’ny fanasam-ben’ny Mesia³⁹² jer. Lk 15,23-32.. Fa ny niavaka indrindra tamin’ireny dia ny famelan’i Jesoa ny fahotana izay tena nahavàka ny sain’ireo mpitondra ara-pivavahana teo amin’i Israely. Tsy marina ve raha tao anatin’ny fahasosorana no nilazan’izy ireo hoe : “Andriamanitra irery ihany no afaka mamela ny fahotana ?” (Mk 2,7). Amin’ny famelan’i Jesoa ny fahotana, na manevateva Izy satria olombelona tsotr’izao no milaza tena ho mitovy amin’Andriamanitra³⁹³ jer. Jo 5,18; 10,33., na milaza ny marina Izy ka ny Tenany no mampiseho sy manambara ny anaran’Andriananitra³⁹⁴ jer. Jo 17,6.26..

Ny maha-Andriamanitra ny Tenan’i Jesoa no hany afaka manamarina ny fitakiana sady fandidiana an’ireto lazainy manaraka ireto : “Izay tsy momba Ahy, manohitra Ahy” (Mt 12,30) ; toy izany koa rahefa nilaza Izy fa “lehibe noho i Jônasa, (...) lehibe noho i Salômôna” (Mt 12,41-42), “lehibe noho ny Tempoly”³⁹⁵ jer. Mt 12,6. ; rahefa nampahatsiahy ny Aminy Izy tamin’ny niantsoan’i Davida ho Tompony ny Mesia³⁹⁶ jer. Mt 12,36-37., rahefa nanizingizina Izy hoe : “Fony mbola tsy nisy i Abrahama, dia efa Izaho Aho” (Jo 8,58) ; ary hatramin’ny hoe : “Izaho sy ny Ray dia iray ihany” (Jo 10,30).

Niangavian’i Jesoa ireo mpitondra ara-pivavahana tao Jerosalema mba hino Azy noho ny tsanganasan’ny Rainy izay notanterahiny³⁹⁷ jer. Jo 10,36-38.. Kanefa, tsy maintsy mandalo amin’ny misterin’ny fahafatesan’ny tena mihitsy, ny asam-pinoana toy izany, mba ho amin’ny fahateraham-baovao avy any ambony³⁹⁸ jer. Jo 3,7. amin’ny fitarihan’ny fahasoavan’Andriamanitra³⁹⁹ jer. Jo 6,44.. Ny fitakiam-pibebahana toy izany, manoloana ny fomba mahagaga nahatanteraka ny fampanantenana⁴⁰⁰ jer. Iz 53,1., dia mety hahazoana an-tsaina ny loza avy amin’ny hadisoan-kevitry ny Sanedrìna izay nilaza fa mendrika ho faty i Jesoa noho Izy mpiteny ratsy an’Andriamanitra⁴⁰¹ jer. Mk 3,6; Mt 26,64-66.. Nanao toy izany koa ireo mpikambana tao aminy, noho ny tsy fahalalana⁴⁰² jer. Lk 23,34; Asa 3,17-18. sy noho ny hajambàna⁴⁰³ jer. Mk 3,5; Rôm 11,25. amin’ny tsy finoana⁴⁰⁴ jer. Rôm 11,20..

Teo anivon’ireo mpitondra ara-pivavahana tao Jerosalema, dia tsy i Nikôdema ilay Farisianina⁴¹² jer. Jo 7,50. na i Josefa ilay loholona avy any Arimatia ihany no miafinafina amin’ny maha-mpianatr’i Jesoa⁴¹³ jer. Jo 19,38-39., fa efa nisy fisarahan-tsaina hatry ny ela momba Azy io⁴¹⁴ jer. Jo 9,16-17; 10,19-21. teo amin’izy ireo, hany ka ny andro mialoha ny fijaliany, dia azon’i Md Joany nolazaina, fa “maro tamin’izy ireo no nino Azy”, na dia tamin’ny fomba tsy tena lavorary aza (Jo 12,42). Tsy misy tokony hahagaga izany raha dinihana fa ny ampitson’ny Pantekôty, dia “betsaka ny mpisorona nanaiky ny finoana” (Asa 6,7), ary “ny sasany tamin’ny tariky ny Farisianina dia nanjary mpino” (Asa 15,5) hany ka afaka nilaza tamin’i Md Paoly i Md Jakôba fa “an’arivony maro ny Jody nandray ny finoana, nefa mbola fatra-pitàna ny Lalàna izy rehetra” (Asa 21,20).

Tsy nitovy hevitra ireo mpitondra ara-pivavahana tao Jerosalema ny amin’ny fihetsika tokony hatao eo anatrehan’i Jesoa⁴¹⁵ jer. Jo 9,16; 10,19.. Ireo Farisianina nandrahona fa horoahina hiala ao amin’ny sinagôga ireo izay manaraka Azy⁴¹⁶ jer. Jo 9,22.. Tamin’ireo izay natahotra fa “hino an’i Jesoa ny olona rehetra ka ho avy ny Rômanina handrava ny Toerana Masintsika sy ny firenentsika” (Jo 11,48), no namoahan’i Kaifa mpisorombe hevitra tamin’ny faminaniana hoe : “Tsara ho anareo raha maty ho an’ny vahoaka ny lehilahy anankiray, mba tsy ho rava ny firenena manontolo” (Jo 11,50). Ny Sanedrìna dia nanambara fa “mendrika ho faty” i Jesoa⁴¹⁷ jer.Mt 26,66. amin’ny maha-mpiteny ratsy an’ Andriamanitra Azy, saingy noho ny tsy fananan’izy ireo fahefana hanameloka ho faty⁴¹⁸ jer. Jo 18,31., dia natolotr’izy ireo ny Rômanina i Jesoa tamin’ny niampangana Azy ho mpikomy ara-pôlitika⁴¹⁹ jer. Lk 23,2., mba hitovy laharana amin’i Barabasy voampanga fa “nitarika fikomiana” (Lk 23,19). Fandrahonana ara-pôlitika ihany koa no nampiasain’ireo lohandohan’ny mpisorona hanerena an’i Pilaty mba hanamelohany an’i Jesoa ho faty⁴²⁰ jer. Jo 19,12.15.21..

Raha heverina amin’ny fifangaroana ara-tantara momba ny fiampangana an’i Jesoa izay asehon’ny tantara araka ny Evanjely, ary na inona na inona mety ho fahotan’ny tsirairay tompon’antoka tamin’ny fiampangana (Jodasy, ny Sanedrina, Pilaty), izay Andriamanitra irery no mahalala, dia tsy azo lazaina ho tompon’andraikitra tamin’izany daholo ny Jody rehetra tao Jerosalema, na teo aza ny horakoraky ny vahoaka nanaraka am-bokony⁴²¹ jer. Mk 15,11., sy ny fanomezan-tsiny ankapobeny raketin’ny antso avo ho amin’ny fibebahana, taorian’ny Pantekôty⁴²² jer. Asa 2,23.36; 3,13-14; 4,10; 5,30; 7,52; 10,39; 13,27-28; 1 Tes 2,14-15.. I Jesoa rahateo ihany, tamin’Izy namela heloka teo amin’ny Hazofijaliana⁴²³ jer. Lk 23,34., sy i Piera, taty aoriany, dia nanambara fa tsy fahalalana⁴²⁴ jer. Asa 3,17. no nanaovan’ireo Jody tao Jerosalema an’izany, sy ny filohan’izy ireo koa. Tsy latsak’izany ny antsoantson’ny vahoaka hoe “Aoka ho aminay sy amin’ny zanakay ny rany” (Mt 27,25), izay midika ho fomba filaza manamafy⁴²⁵ jer. Asa 5,28; 18,6., dia tsy azo ilazana fa andraikitra mahakasika ireo Jody hafa amin’ny toerana sy ny fotoana rehetra izany :

Nanambara tahaka izany koa ny Fiangonana tamin’ny Kônsily faha-II tao Vatikana : “Izay rehetra natao nandritra ny fijalian’i Jesoa, dia tsy azo anomezan-tsiny ny Jody rehetra tsy an-kanavaka izay velona tamin’izany fotoana izany, na amin’izay Jody velona amin’izao androntsika izao (…). Tsy azo atao hoe narian’Andriamanitra ny Jody, na voaozony, toy ny hoe avy amin’ny Soratra Masina ery izany” ⁴²⁶ FFTK 4..

Tsy hadinon’ny Fiangonana na oviana na oviana, ao amin’ny Toniam-pampianaram-pinoany sy amin’ny filazan’ny Olomasiny, fa “ny tenan’ny mpanota rehetra ihany no tompon’antoka sy toy ny fitaovana nahatonga ny fijaliana rehetra niaretan’ilay Andriamanitra Mpanavotra”⁴²⁷ Kat. R. 1,5,11; jer. koa Heb 12,3.. Amin’ny fandraisana ny hevitra hoe nihatra tamin’ny Tenan’i Kristy mihitsy ny fahotantsika⁴²⁸ jer. Mt 25,45; Asa 9,4-5., tsy mihambahamba ny Fiangonana milaza fa ny kristianina dia manana andraikitra faran’izay lehibe indrindra amin’ny fampijaliana an’i Jesoa, andraikitra izay matetika loatra no ailika amin’ny Jody irery ihany :

Fa na dia ny demony aza, tsy namàntsika Azy teo amin’ny Hazofijaliana ; fa ianao niaraka tamin’izy ireo no namàntsika Azy ary mbola mamàntsika Azy amin’ny Hazofijaliana, amin’ny fankafizanao ny faharatsian-toetra sy ny fahotana⁴³⁰ Md François d’Assise, admon. 5,3..

Tsy vokatry ny kisendrasendra tamin’ny fifanojoana trangan-javatra ratsy ny fahafatesana mahatsiravina nanjo an’i Jesoa. Anisan’ny misterin’ny fandaharan’Andriamanitra izany, araka ny nanazavan’i Piera azy tamin’ireo Jody tao Jerosalema, tamin’ny fitoriana voalohany nataony ny andron’ny Pantekôty : “Natolotra araka ny fandaharana tsy miovaova sy ny fahalalan’ Andriamanitra mialoha Izy” (Asa 2,23). Tsy midika anefa izany fiteny ara-baiboly izany, fa izay rehetra nanolotra an’i Jesoa⁴³¹ jer. Asa 3,13. dia mpanatanteraka tsy araka ny nahim-pony, ny tantara nosoritan’Andriamanitra mialoha.

Amin’Andriamanitra, ny fotoana rehetra amin’ny andro dia miseho amin’ ny ankehitrinin’izy ireny avokoa. Naoriny àry ny fandaharany mandrakizay momba ny “tendry mialoha”, amin’ny fampidirana ao amin’izany ny valin-teny an-kalalahana ny olona tsirairay araka ny sitrany : “Eny tokoa, efa nikaon-doha marina teto amin’ity tanàna ity i Herôda sy i Pôntsy Pilaty ary ny jentily mbamin’ny vahoaka Israely⁴³² jer. Sal 2,1-2., hanohitra an’i Jesoa Mpanomponao masina voahosotrao, ka tamin’izany no nanatanterahan’izy ireo izay efa notendrenao mialoha rahateo, tamin’ny herinao sy ny fahendrenao” (Asa 4,27-28). Navelan’Andriamanitra ny asa avy amin’ny fahajamban’izy ireo⁴³³ jer. Mt 26,54; Jo 18,36; 19,11., mba hahatontosa ny fandaharam-pamonjeny⁴³⁴ jer. Asa 3,17-18..

Izany fandaharam-pamonjen’Andriamanitra tamin’ny famelana ho faty ny Mpanompo, ilay Marina izany⁴³⁵ jer. Iz 53,11; Asa 3,14., dia nambara mialoha ao amin’ny Soratra Masina ho misterin’ny fanavotana manenika an’izao tontolo izao, izany hoe fanavotana izay manafaka ny olombelona amin’ny fanandevozan’ny fahotana⁴³⁶ jer. Iz 53,11-12; Jo 8,34-36.. Nambaran’i Md Paoly tamin’ny fiekem-pinoana, nolazainy ho noraisiny⁴³⁷ jer. 1 Kôr 15,3., fa “maty noho ny fahotantsika i Kristy, araka ny Soratra Masina” (1 Kôr 15,3)⁴³⁸ jer. koa Asa 3,18; 7,52; 13,29; 26,22-23.. Ny fahafatesam-panavotan’i Jesoa dia nanatanteraka manokana ny faminaniana an’ilay Mpanompo nijaly⁴³⁹ jer. Iz 53,7-8 sy Asa 8,32-35.. Ny Tenan’i Jesoa rahateo ihany no nanome ny dikan’ny fiainany sy ny fahafatesany araka an’ilay Mpanompo nijaly⁴⁴⁰ jer. Mt 20,28.. Taorian’ny Fitsanganany ho velona, nomeny an’ireo mpianatra nankany Emaosy izany fanazavan-kevitry ny Soratra Masina izany⁴⁴¹ jer. Lk 24,25-27., avy eo tamin’ny tenan’ireo apôstôly mihitsy koa⁴⁴² jer. Lk 24,44-45..

Vokatr’izany, afaka nandrafitra tamin’ny rijan-teny izao finoana apôstôlika momba ny fandaharam-pamonjen’Andriamanitra izao i Piera : “Navotana ho afaka tamin’ny fitondran-tena adala nentim-paharazana ianareo, tamin’ny ra sarobidin’i Kristy, ilay Zanak’ondry tsy manan-tsiny aman-kilema, efa voatendry talohan’ny nahariana an’izao tontolo izao, sy naseho tamin’izao andro farany izao, noho ny aminareo” (1 Pi 1,18-20). Ny tambin’ny fahotana nataon’ny olombelona, avy amin’ny fahotana tamin’ny fototra, dia ny fahafatesana⁴⁴³ jer. Rôm 5,12; 1 Kôr 15,56.. Tamin’ny nanirahany ny Zanany naka ny fomban’ny mpanompo⁴⁴⁴ jer. Filip 2,7., dia ny an’ny olombelona voaongana sy voatokana ho faty noho ny fahotana⁴⁴⁵ jer. Rôm 8,3., no “nanaovan’Andriamanitra Azy ho otantsika, Ilay tsy nahalala ota, mba ho tonga fahamarinan’Andriamanitra ao Aminy isika” (2 Kôr 5,21).

Tsy nahalala ny fanomezan-tsiny i Jesoa noho ny Tenany mihitsy natao ota⁴⁴⁶ jer. Jo 8,46.. Kanefa tao anatin’ny fitiavam-panavotana izay nampiray Azy lalandava tamin’ny Ray⁴⁴⁷ jer. Jo 8,29., no nizakany antsika tao Aminy tamin’ny faniasiavana noho ny fahotantsika tamin’Andriamanitra ka nahatonga Azy afaka niteny tamin’ny anarantsika teo amin’ny Hazofijaliana hoe : “Ry Andriamanitro ô ! Ry Andriamanitro ô ! nahoana no dia nilaozanao Aho ?” (Mk 15,34)⁴⁴⁸ jer. Sal 22,1.. Toy izany koa, noho Izy tonga miombona amintsika mpanota, dia “tsy nandala ny Zanany Andriamanitra, fa nahafoy Azy ho antsika rehetra” (Rôm 8,32) mba “ho tafahavana Aminy noho ny nahafatesan’ny Zanany isika” (Rôm 5,10).

Tamin’ny nanolorany ny Zanany noho ny fahotantsika no nampisehoan’ Andriamanitra, fa ny fandaharany momba antsika dia fandaharam-pitiavana izay mialoha ny fahamendrehana rehetra ahazoantsika valisoa: “Toy izao izany fitiavana izany : tsy isika no tia an’Andriamanitra rahateo, fa Izy no tia antsika mialoha, sy naniraka ny Zanany ho sorom-panavotana antsika noho ny fahotantsika” (1 Jo 4,10)⁴⁴⁹ jer. 1 Jo 4,19.. “Ny porofo fa tia antsika Andriamanitra, dia i Kristy maty ho antsika, fony mbola mpanota isika” (Rôm 5,8).

Tsy manavakavaka io fitiavana io ; nampahatsiahivin’i Jesoa izany raha namarana ny fanoharana momba ilay ondry very Izy hoe : “Toy izany koa, tsy tian’ny Rainareo izay any an-danitra hisy very na dia ny anankiray amin’ireo madinika ireo aza” (Mt 18,14). Hizingizininy ny hoe “mahafoy ny ainy Izy, ho fanavotana ny be sy ny maro” (Mt 20,28) ; tsy misy famerana io teny farany io : ny fitambaran’ny olombelona no ampifanoheriny amin’ny singan’olona Mpanavotra izay nanolotra ny tenany hamonjena azy ireo⁴⁵⁰ jer. Rôm 5,18-19.. Ny Fiangonana, eo am-panarahan-dia ny apôstôly⁴⁵¹ jer. 2 Kôr 5,15; 1 Jo 2,2., dia mampianatra fa maty ho an’ny olombelona rehetra tsy an-kanavaka i Kristy. “Tsy nisy, tsy misy ary tsy hisy olona na dia iray aza, izay tsy nijalian’i Kristy mba hanavotana azy”⁴⁵² Kôns. Quiercy tamin’ny 853: DS 624DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

Ilay Zanak’Andriamanitra, nidina avy tany an-danitra tsy hanao ny sitrapony fa ny an’ny Rainy izay naniraka Azy⁴⁵³ jer. Jo 6,38., “tamin’ny nidirany teto amin’izao tontolo izao, dia nilaza hoe : (...) Inty aho tonga (...) hanao ny sitraponao, Andriamanitra ô. (...) Noho ny herin’io sitrapo io no nanamasina antsika tamin’ny fanolorana ny Tenan’i Jesoa-Kristy, indray mandeha monja” (Heb 10,5-10). Hatramin’ny fotoana voalohany Nahatongavany ho nofo, no niandany tamin’ny fandaharam-pamonjen’Andriamanitra amin’ny maha-iraka mpanavotra Azy ny Zanaka : “Ny haniko dia ny manao ny sitrapon’Izay naniraka Ahy, sy ny manatanteraka ny tsanganasany” (Jo 4,34). Ny soron’i Jesoa “noho ny fahotan’izao tontolo izao” (l Jo 2,2) no fanehoana ny fiombonam-pitiavany amin’ny Ray : “Tia Ahy ny Ray satria mahafoy ny aiko Aho” (Jo 10,17). “Mba ho fantatr’izao tontolo izao fa tiako ny Ray ka araka izay nandidian’ny Ray Ahy no ataoko”(Jo 14,31).

Izany faniriana hiandany amin’ny fandaharan’ny Rainy ombam-pitiavana hanavotra izany no manentana ny fiainan’i Jesoa manontolo⁴⁵⁴ jer. Lk 12,50; 22,15; Mt 16,21-23., satria ny fijaliam-panavotany no anton’ny Fahatongavany ho nofo : “Raiko ô, vonjeo Aho ho afaka amin’ity ora ity ! Nefa izao indrindra no nahatongavako ho amin’izao ora izao” (Jo 12,27). “Tsy hosotroiko va ny kapoaka nomen’ny Ray Ahy ?” (Jo 18,11). Ary koa teo amin’ny Hazofijaliana, talohan’ny “hahatanteraka ny zavatra rehetra” (Jo 19,30), dia hoy Izy : “Mangetaheta Aho” (Jo 19,28).

Rahefa avy nanaiky hanao Batemy an’i Jesoa taorian’ireo mpanota i Joany-Batista⁴⁵⁵ jer. Lk 3,21; Mt 3,14-15., dia nahafantatra sy nanondro Azy ho Zanak’Ondrin’Andriamanitra, izay manala ny fahotan’izao tontolo izao⁴⁵⁶ jer. Jo 1,29.36.. Nabaribariny tamin’izany fa i Jesoa dia sady ilay Mpanompo mijaly, tsy miloa-bava, manaiky hoentina amin’ny toeram-pamonoana⁴⁵⁷ jer. Iz 53,7; Jer 11,19. ary mivesatra ny fahotan’ny be sy ny maro⁴⁵⁸ jer. Iz 53,12., no ilay zanak’ondrin’ny Paka fanehoana an’ohatra ny fanavotana an’i Israely tamin’ny Paka voalohany⁴⁵⁹ jer. Eks 12,3-14; Jo 19,36; 1 Kôr 5,7. Ny fiainan’i Kristy manontolo dia manambara ny iraka nampanaovina Azy : hanompo sy hahafoy ny ainy ho fanavotana ny be sy ny maro⁴⁶⁰ jer. Mk 10,45..

Tamin’ny fiandanian’i Jesoa tao am-pony maha-olombelona Azy ny fitiavan’ny Ray ny olombelona, no “nitiavany azy ireo hatramin’ny farany” (Jo 13,1) “satria tsy misy manam-pitiavana lehibe kokoa noho ny mahafoy ny ainy ho an’ireo izay tiany” (Jo 15,13). Araka izany, tamin’ny fijaliana sy tamin’ny fahafatesana, ny maha-olombelona Azy dia nanjary fitaovana tsy voafatopatotra sy lavorary amin’ny fitiavana maha-Andriamanitra Azy izay mankasitraka ny famonjena ny olombelona⁴⁶¹ jer. Heb 2,10.17-18; 4,15; 5,7-9.. Satria, nanaiky tamin-kalalahana hijaly sy ho faty Izy noho ny fitiavana ny Rainy sy ny olombelona izay sitraky ny Rainy hovonjena : “Tsy misy maka ny aiko Amiko, fa ny Tenako ihany no mahafoy azy” (Jo 10,18). Avy amin’izany ny fahafahana ambony indrindra ny Zanak’Andriamanitra raha nandroso ho amin’ny fahafatesana ny Tenany⁴⁶² jer. Jo 18,4-6; Mt 26,53..

Nasehon’i Jesoa ny fara tampon’ny fanolorany an-kalalahana ny Tenany, teo am-pisakafoana niaraka tamin’ny apôstôly roa ambin’ny folo⁴⁶³ jer. Mt 26,20., “tamin’ ilay alina nanolorana Azy” (1 Kôr 11,23). Ny andro mialoha ny fijaliany, mbola afaka Izy tamin’izay, no nanaovan’i Jesoa tamin’io Sakafo farany niaraka tamin’ny apôstôliny io ny tsangambato fahatsiarovana ny fanoloran-tenany an-tsitrapo amin’ny Ray⁴⁶⁴ jer. 1 Kôr 5,7. ho famonjena ny olombelona : “Ity no Vatako atolotra ho anareo” (Lk 22,19). “Ity no Rako, dia ny ran’ny fanekem-pihavanana, izay halatsaka ho an’ny be sy ny maro ho famelana ny fahotana” (Mt 26,28).

Ny Eokaristia izay naoriny tamin’io fotoana io no ho tsangambato fahatsiarovana⁴⁶⁵ jer. 1 Kôr 11,25. ny nanolorany ny Tenany ho sorona. Natsofok’i Jesoa tao anatin’ny fanoloran-tenany ny apôstôly ary nangatahiny izy ireo mba hanohy hatrany izay nataony⁴⁶⁶ jer. Lk 22,19.. Tamin’izany i Jesoa no nanangana ny apôstôliny ho mpisoron’ny Fanekem-pihavanana Vaovao : “Manamasina ny tenako ho azy ireo Aho, mba hohamasinina amin’ny fahamarinana koa izy ireo” (Jo 17,19)⁴⁶⁷ jer. Kôns. Trente: DS 1752DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; 1764..

Ny kalisin’ny Fanekem-pihavanana Vaovao, izay natolotr’i Jesoa mialoha tamin’ny Sakafo farany, nanolorany ny Tenany⁴⁶⁸ jer. Lk 22,20., dia noraisiny teo an-tanan’ny Ray, avy eo, tao Getsemania niadiany aina⁴⁶⁹ jer. Mt 26,42., ho “fanekeny hatramin’ ny fahafatesana” (Filip 2,8)⁴⁷⁰ jer. Heb 5,7-8.. Nivavaka i Jesoa nanao hoe : “Raiko ô, raha azo atao, aoka hesorina amiko ity kapaoka ity...” (Mt 26,39). Izany no nanehoany ny fomba aman-toetra maha-olombelona Azy, nahatahotra ny fahafatesana. Satria, ny fomba aman-toetra maha-olombelona Azy, toy ny antsika, dia natao ho amin’ny fiainana mandrakizay ; fanampin’izany, ny tsy itoviany amin’ny antsika, dia ny Azy lavorary tsy manam-pahotana⁴⁷¹ jer. Ibid. 4,15., dia ny fahotana mahatonga ny fahafatesana⁴⁷² jer. Rôm 5,12. ; fa indrindra, nozakainy tao amin’ny maha-Olona-Andriamanitry ny “Tompon’ny Aina” (Asa 3,15), "Ilay Velona" (Apôk 1,17)⁴⁷³ jer. Jo 1,4; 5,26., ny toetra amam-pomba maha-olombelona Azy. Ny fanekeny tamin-tsitrapo maha-olombelona Azy, mba hahatanteraka ny sitrapon’ny Ray⁴⁷⁴ jer. Mt 26,42., no nanekeny ny fahafatesany amin’ny maha-mpanavotra azy, mba “hitondrany ny fahotantsika ao amin’ny Vatany teo amin’ny hazo” (1 Pi 2, 24).

Ny fahafatesan’i Kristy dia sady soron’ny Paka, nahatanteraka ny fanavotana ny olombelona indray mandeha ihany dia ampy⁴⁷⁵ jer. 1 Kôr 5,7; Jo 8,34-36., tamin’ny alalan’ ilay Zanak’Ondry izay nizaka ny fahotan’izao tontolo izao⁴⁷⁶ jer. Jo 1,29; 1 Pi 1,19., no soron’ny Fanekem-pihavanana Vaovao⁴⁷⁷ jer. 1 Kôr 11,25., mampiombona indray ny olombelona amin’ Andriamanitra⁴⁷⁸ jer. Eks 24,8., izay tafahavana Taminy, noho ilay ra nalatsaka ho an’ny be sy ny maro ho famelana ny fahotana⁴⁷⁹ jer. Mt 26,28; Lev 16,15-16..

Tsy manam-paharoa io soron’i Kristy io, ary manatanteraka sy mihoatra ny sorona rehetra⁴⁸⁰ jer. Heb 10,10.. Fanomezan’Andriamanitra Ray rahateo ihany io sorona io : ny Ray no manolotra ny Zanany mba hampihavana antsika Aminy indray⁴⁸¹ jer. 1 Jo 4,10.. Fanatitr’ilay Zanak’Andriamanitra tonga olombelona ihany koa anefa, io sorona io, izay nanolorany ny ainy⁴⁸² jer. Jo 10,17-18. an-kalalahana sy am-pitiavana⁴⁸³ jer. Jo 15,13. tamin-dRainy tamin’ny alalan’ny Fanahy Masina⁴⁸⁴ jer. Heb 9,14., mba hanonerana ny tsy fanekentsika.

”Tahaka ny nahatongavan’ny be sy ny maro ho mpanota noho ny tsy faneken’ny olona iray, no hahatongavan’ny be sy ny maro ho marina kosa noho ny faneken’ny olona iray” (Rôm 5,19). Ny fanekeny hatramin’ny fahafatesana no nanatanterahan’i Jesoa ny fisoloana an’ilay Mpanompo mijaly, izay “nanolotra ny ainy ho sorom-panonerana”, tamin’ny nizakàny ny fahotan’ny be sy ny maro izay namarininy tamin’ny nivesaran’ny Tenany ny fahadisoan’izy ireo⁴⁸⁵ jer. Iz 53,10-12.. I Jesoa no nanonitra ny fahotantsika ary nampitony ny Ray noho ny fahotantsika⁴⁸⁶ jer. Kôns Trente: DS 1529DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum..

”Ny fitiavana hatramin’ny farany”⁴⁸⁷ jer. Jo 13,1. no manome ny hasin’ny fanavotana sy ny fanoneram-panarenana, ny fanoneram-pandiovana sy ny fanoneram-pihavanana amin’ny soron’i Kristy. Nahalala antsika rehetra Izy ary nitia tao anatin’ny fanolorany ny ainy⁴⁸⁸ jer. Gal 2,20; Efez 5,2.25.. “Ny fitiavan’i Kristy no manery anay, satria fantatray fa maty ho an’ny olona rehetra ny olona iray, ka maty avokoa izany izy rehetra” (2 Kôr 5,14). Tsy misy olombelona na iray aza, na izy aza no masina indrindra, nahavita nizaka tao aminy ny fahotan’ny olombelona rehetra sy nanolo-tena hatao sorona ho azy rehetra. Ny fisian’ny maha-Olona-Andriamanitra ny Zanaka ao amin’i Kristy, izay sady mihoatra no manambatra ny olombelona rehetra tsy an-kanavaka, ary koa sady mahatonga Azy ho Lohan’ny olombelona rehetra, no mahatonga ny soron’ny Tenany ho mpanavotra ny rehetra.

“Tamin’ny fijaliany masina, teo amin’ny hazon’ny Lakroà, no nanaovany antsika ho mendrika ny fanamarinana”, izany no ampianarin’ny Kônsily tao Trente⁴⁸⁹ DS 1529DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., amin’ny fanoritana ny toetra tsy manam-paharoa ny soron’i Kristy ho “foto-pamonjena mandrakizay”⁴⁹⁰ jer. Heb 5,9.. Koa, manaja ny Lakroà ny Fiangonana amin’ny fihiràny hoe : “Arahaba, ry Hazofijaliana, ry hany fanantenanay ! ”⁴⁹¹ Antsa « Vexilla Regis ».

Ny Hazofijaliana no sorona tokan’i Kristy “hany mpanelanelana amin’ Andriamanitra sy ny olombelona”⁴⁹² jer. 1 Tim 2,5.. Fa satria, ao amin’ny maha-Olona-Andriamanitra tonga Nofo Azy, dia “mova tsy mikambana amin’ny olona rehetra ny Tenany”⁴⁹³ FAA 22, §2., ary “nomeny ny olombelona rehetra, amin’ny fomba izay fantatr’Andriamanitra, ny fahazoana mikambana amin’ny misterin’ny Paka”⁴⁹⁴ FAA 22, §5.. Miantso ireo mpianany Izy hitondra ny Hazofijalian’izy ireo sy hanaraka Azy⁴⁹⁵ jer. Mt 16,24., satria nijaly ho antsika Izy, nanoritra ny lalan-kizorantsika, mba hanarahantsika ny diany⁴⁹⁶ jer. 1 Pi 2,21.. Araka izany, tiany hiombona amin’ny sorom-panavotany, ireo izay voalohany mahazo tombon-tsoa amin’izany⁴⁹⁷ jer. Mk 10,39; Jo 21,18-19; Kôl 1,24.. Tanteraka tamin’ny fara tampony tokoa izany tamin’ny tenan’ny Reniny, izay nandray anjara akaiky dia akaiky mihoatra noho ny hafa rehetra, tamin’ny misterin’ny fijaliam-panavotany⁴⁹⁸ jer. Lk 2,35..

Ivelan’ny Hazofijaliana, tsy misy tohatra hafa izay hiakarana any an-danitra⁴⁹⁹ Mb Rose de Lima, vita..

”Noho ny fahasoavan’Andriamanitra, dia niaritra ny fahafatesana Izy mba hamonjy ny olombelona rehetra” (Heb 2,9). Tao anatin’ny fandaharam-pamonjeny Andriamanitra no nandamina fa tsy hoe “ho faty noho ny fahotantsika” (1 Kor 15,3) ihany ny Zanany, fa “hiaritra ny fahafatesana” ihany koa, izany hoe hahalala ny toe-pahafatesana, ny toe-pisarahana eo amin’ny fanahiny sy ny vatany, nandritra ny fotoana anelanelan’ny nialany aina teo amin’ny Hazofijaliana sy ny fotoana nitsanganany ho velona. Io toetran’i Kristy maty io no misterin’ny fasana sy ny fidinana tany ambanin’ ny tany. Io no misterin’ny Sabotsy Masina, fotoana nilevenan’i Kristy tao am-pasana⁵⁰³ jer. Jo 19,42., nampiseho ny fitsaharan-dehibe nataon’Andriamanitra tamin’ny sabata⁵⁰⁴ jer. Heb 4,4-9., aorian’ny fahatanterahan’ny⁵⁰⁵ jer. Jo 19,30. famonjena ny olombelona, ka mampisy ny fandriampahaleman’izao tontolon’ny zava-drehetra izao⁵⁰⁶ jer. Kôl 1,18-20..

Ny fitoeran’i Kristy tao am-pasana no maha-fatotra mampiray tokoa ny toetran’i Kristy nijaly talohan’ny Paka, sy ny toetrany be voninahitry ny Fitsanganan-ko velona ankehitriny. Ny tenan’Izy “Velona” ihany no afa-miteny hoe : “Efa maty aho, nefa indro velona mandrakizay mandrakizay” (Apôk 1,18) :

Tsy nosakanan’Andriamanitra (Zanaka) ny fahafatesana mampisaraka ny fanahy amin’ny vatana, araka ny lahatra tsy afaka ialan’ny voary miaina, kanefa nampiraisiny indray ireo tamin’ny Fitsanganan-ko velona, mba ho ny Vatan-tenany mihitsy amin’ny maha-Olona Azy no ho toeram-pihaonan’ny fahafatesana sy ny fiainana, tamin’ny nampitsaharany tao Aminy ny faharavan’ny toe-tenan’ny voary miaina ho lo, vokatry ny fahafatesana, sy tamin’ny nahatongavan’ny Tenany mihitsy ho foto-piraisan’ireo ampahany roa nisaraka⁵⁰⁷ Md Grégoire de Nysse, or. Catech. 16..

Satria ilay “Tompon’ny aina” izay novonoina ho faty⁵⁰⁸ jer. Asa 3,15. ihany no ilay Velona tokoa izay nitsangan-ko velona⁵⁰⁹ jer. Lk 24,5-6., ka tsy maintsy tohizin’ny maha-Olona-Andriamanitra ny Zanak’Andriamanitra ny mizaka ny fanahiny sy ny vatany nosarahin’ny fahafatesana :

Noho ny nahafatesan’i Kristy dia tafasaraka tamin’ny nofo ny fanahy, nefa tsy nizara ho olona roa tsy akory ilay olona tokana ; satria ny vatana sy ny fanahin’i Kristy dia fototra iray ihany no nisiany hatrany am-piandohana tao amin’ny tenan’ilay Teny ; ary tamin’ny fahafatesana, na dia nisaraka aza izy roa, samy nijanona tao amin’ny tenan’io Teny io ihany sy tokana izy ireo⁵¹⁰ Md Jean Damascène, f.o. 3,27..

Tena fahafatesana tokoa ny fahafatesan’i Kristy noho io namarana ny fisiana maha-olombelona Azy teto an-tany. Kanefa noho ny firaisana izay voatanan’ ny maha-olona ny Zanaka amin’ny Vatany, dia tsy lasan-ko razana toy ny hafa rehetra Izy, satria “tsy azo atao ny nitanan’ny fahefan’[ny fahafatesana] izany Azy (Asa 2,24). Izany no antony “niarovan’ny herin’Andriamanitra ny Vatan’i Kristy tsy ho tratran’ny fahalòvana”⁵¹¹ Md Thomas d’A.,s.th. 3,51,3.. Izao avy no azo lazaina ny amin’i Kristy : “Nofongorana teo amin’ny tanin’ny velona Izy” (Iz 53,8) ; sy hoe : “Ny nofoko hiorina amin’ny fanantenana fa tsy hanary ny fanahiko ao amin’ny fonenan’ny maty Ianao ary tsy havelanao ho tratran’ny fahalòvana ny Masinao” (Asa 2,26-27)⁵¹² jer. Sal 16,9-10.. Ny Fitsanganan’i Jesoa ho velona “tamin’ny andro fahatelo” (l Kôr 15,4 ; Lk 24,46)⁵¹³ jer. Mt 12,40; Jo 2,1; Ôs 6,2. no famantarana an’izany, ary izany koa satria ny fahalòvana dia noheverina fa miseho manomboka amin’ny andro fahefatra⁵¹⁴ jer. Jo 11,39..

Ny Batemy, izay ny fanatsobohana no famantarana hatrany am-piandohana sy feno, dia midika amin’ny fomba manan-kery ny fidinan’ny kristianina izay maty amin’ny fahotana, ao am-pasana, miaraka amin’i Kristy, mba ho amin’ ny fiainam-baovao : “Niara-nalevina tamin’i Kristy tamin’ny Batemy amin’ ny fahafatesana isika mba ho tahaka an’i Kristy izay natsangana tamin’ny maty tamin’ny alalan’ny Voninahitry ny Ray, no ivelomantsika koa ao amin’ ny fiainam-baovao” (Rôm 6,4)⁵¹⁵ jer. Kôl 2,12; Efez 5,26..

“Nidina tany amin’ny faritra ambanin’ny tany i Jesoa. Izy ilay nidina ihany no Ilay niakatra”. (Efez 4,9-10). Ny Sembolin’ny apôstôly dia manambara ampahibemaso amin’andalan-tenim-pinoana iray ihany ny fidinan’i Kristy tany ambanin’ny tany sy ny Fitsanganany tamin’ny maty tamin’ny andro fahatelo, satria tamin’ny Pakany, dia avy ao amin’ny fanambanin’ny fahafatesana no nataony miboiboika ny fiainana. I Kristy, Zanakao, rahefa tafakatra avy tao amin’ny Fonenan’ny maty, no nanapariaka tamin’ny olombelona rehetra tsy an-kanavaka ny hazavany tony, ary velona sy manjaka amin’ny taona mandrakizay. Amen⁵¹⁷ MR, Vigile Pascale 18: Exsultet..

Ireo filazana marina miverimberimberina ao amin’ny Testamenta Vaovao izay anehoana fa “nitsangana tamin’ny maty” i Jesoa (1 Kôr 15,20)⁵¹⁸ jer. Asa 3,15; Rôm 8,11., dia azo heverina marina fa nitoetra tao amin’ny fonenan’ny maty Izy, talohan’ny fitsanganany ho velona⁵¹⁹ jer. Heb 13,20.. Izany no hevi-teny voalohany nomen’ny toritenin’ ny apôstôly, momba ny fidinan’i Jesoa tany ambanin’ny tany : Nahalala ny fahafatesana toy ny olombelona rehetra i Jesoa, ary tamin’ny fanahiny no nihaonany tamin’ireo tao amin’ny fonenan’ny maty. Kanefa amin’ny maha-Mpamonjy Azy no nidinany tany, nitory ny Evanjely tamin’ireo fanahy voatana tao⁵²⁰ jer. 1 Pi 3,18-19..

Ny fonenan’ny maty izay nidinan’i Kristy maty, dia antsoin’ny Soratra Masina hoe : ambanin’ny tany, Seoly na Hadesy⁵²¹ jer. Filip 2,10; Asa 2,24; Apôk 1,18; Efez 4,9., satria izay rehetra mitoetra ao dia tsy afaka mahita an’Andriamanitra⁵²² jer. Sal 6,6; 88,11-13.. Toy izany, eo am-piandrasana ny Mpanavotra, no toe-javatra misy amin’ireo maty rehetra, na olon-dratsy na olo-marina⁵²³ jer. Sal 89,49; 1 Sam 28,19; Ezek 32,17-32., izay tsy midika fa mitovy anjara izy ireo, araka ny nasehon’i Jesoa tamin’ny fanoharana momba an’i Lazara mahantra noraisina teo “an-tratran’i Abrahama”⁵²⁴ jer. Lk 16,22-26.. “Soritana mazava izany, fa ireo nanana toe-panahy masina, izay niandry, teo an-tratran’i Abrahama, ny Mpanafaka azy ireo, no nahafahan’i Jesoa-Kristy, fony Izy nidina tany ambanin’ny tany”⁵²⁵ Kat. R. 1,6,3.. Tsy nidina tany ambanin’ny tany tsy akory i Jesoa, mba hanafaka ao an’ireo olom-bery⁵²⁶ jer. Kôns. Rôma tamin’ny 745: DS 587DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum., na handrava ny afoben’ny fahaverezana mandrakizay⁵²⁷ jer. DS 1011DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; 1077., fa mba hanafaka ny olo-marina izay nialoha Azy⁵²⁸ jer. Kôns. Tolède IV tamin’ny 633: DS 485DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; Mt 27,52-53..

“Notorìna tamin’ny maty koa ny Vaovao Mahafaly…” (1 Pi 4,6). Ny fidinana tany ambanin’ny tany no fanatanterahana, hatramin’ny hafenoany, ny fitoriana momba ny evanjelim-pamonjena. Izany no ambaratonga farany amin’ny iraka maha-Mesia an’i Jesoa, ambaratonga voafintina amin’ny fotoana kanefa midadasika tokoa amin’ny tena dikany marina eo amin’ny fiitaran’ny tsanganasam-panavotana ny olombelona rehetra amin’ny fotoana rehetra sy amin’ny toerana rehetra, satria izay rehetra voavonjy dia natao hiombona anjara amin’ny Fanavotana.

Nidina tany amin’ny hantsan’ny fahafatesana àry i Kristy⁵²⁹ jer. Mt 12,40; Rôm 10,7; Efez 4,9., mba “handrenesan’ny maty ny feon’ny Zanak’Andriamanitra, ka ireo izay handre izany dia ho velona” (Jo 5,25). I Jesoa “ilay Tompon’ny aina” (Asa 3,15), dia “nahatonga ho tsy manan-kery tamin’ny fahafatesany, ilay manana ny fanjakan’ny fahafatesana, izany hoe ny devoly, sy nanafaka an’izay rehetra niharan’ny fanandevozana, nandritra ny andro rehetra niainany, noho ny tahotra ny fahafatesana” (Heb 2,14-15). Nanomboka tamin’izay, i Kristy nitsangan-ko velona “no mitana ny fanalahidin’ny fahafatesana sy ny Hadesy” (Apôk 1,18) ary “handohalika amin’ny Anaran’i Jesoa avokoa ny lohalika rehetra, ny any an-danitra, ny ety an-tany, ary ny any ambanin’ny tany” (Filip 2,10). Fahanginana lehibe no manjaka eto an-tany anio, fahanginana lehibe sy toera-mangina lehibe. Fahanginana lehibe satria matory ny Mpanjaka. Nihorohoro ny tany ary nitony satria matory ao amin’ny nofo Andriamanitra sy nandeha namoha an’ireo izay natory hatramin’ny taonjato maro (…) Lasa nitady an’i Adama Izy, ilay voalohany Raintsika, ilay ondry very. Tiany ny handeha hamangy an’ireo izay nipetraka tao anatin’ny maizina sy ny aloky ny fahafatesana. Lasa Izy mba hanafaka ny fahorian’i Adama amin’ny fatorana, sy ny fahorian’i Eva, babo miaraka aminy. Izy Ilay sady Andriamanitr’izy ireo no Zanak’izy ireo (…) “Izaho no Andriamanitrao, ary noho ianao, dia tonga Zanakao Aho. Mifohaza ianao, ianao izay natory, satria Izaho tsy nahary anao mba hitoeranao voafatotra aty amin’ny afobe. Mitsangàna amin’ny maty ianao, fa Izaho no Fiainan’ireo maty”⁵³⁰ Toriteny fahiny fanao tamin’ny Sabotsy Masina..

“Mitory aminareo ny Vaovao Mahafaly izahay : notanterahin’ Andriamanitra tamintsika zanak’izy ireo ny fampanantenana nataony tamin’ny razantsika : nanangana an’i Jesoa ho velona Izy” (Asa 13,32-33). Ny Fitsanganan’i Jesoa ho velona no tampon’ny fahamarinam-pinoantsika ao amin’i Kristy, ninoan’ny ankohonam-piangonana kristianina voalohany sy nivelomany ho fahamarinana ivon’ny finoana, nampitaina tamin’ny Lovam-pampianarana ho fototry ny fahamarinam-pinoana, naraikitra tamin’ireo tahirin-kevitry ny Testamenta Vaovao, notorìna ho anisan’ny votoatin’ny misterin’ny Paka miaraka amin’ny Hazofijaliana :

Nitsangana tamin’ny maty i Kristy. Tamin’ny nahafatesany no nandreseny ny fahafatesana. Tamin’ireo maty no nanomezany ny fiainana⁵³¹ Litorzia bizantinina, Tononkalom-pivavahana amin’ny Paka..

Ny misterin’ny fitsanganan’i Kristy ho velona, dia zava-niseho tokoa izay voamarina ara-tantara ny fisehoany, araka ny fanaporofoan’ny Testamenta Vaovao izany. Efa afaka nanoratra toy izao ho an’ireo Kôrintianina i Md Paoly, sahabo ho tamin’ny taona 56 : “Izao no zavatra ampitaiko aminareo, araka ny nandraisako izany koa : maty noho ny fahotantsika i Kristy, araka ny Soratra Masina, dia nalevina Izy, sy nitsangan-ko velona tamin’ny andro fahatelo, araka ny Soratra Masina, niseho tamin’i Sefasy Izy, vao tamin’ny Roa ambin’ny folo” (1 Kôr 15,3-4). Eto i Paoly, dia miteny ny lovam-pampianarana velona momba ny Fitsanganan-ko velona izay noraisiny taorian’ny fibebahany teo ambavahadin’i Damasa⁵³² jer. Asa 9,3-18..

“Nahoana no aty amin’ny maty no itadiavanareo ny Velona ? Tsy eto intsony Izy fa efa nitsangan-ko velona” (Lk 24,5-6). Ao anatin’ny zava-miseho manodidina ny Paka, ny singafototra voalohany tojo dia ny fasana foana. Tsy azo heverina ho porofo mivantana anefa izany, raha amin’izany fotsiny. Ny tsy naha-tao am-pasana ny vatan’i Kristy dia azo hazavaina amin’ny fomba hafa⁵³³ jer. Jo 20,13; Mt 28,11-15.. Na izany aza, ny fasana foana, ho an’ny rehetra, dia famantarana ilaina. Ny fahitan’ireo mpianatra an’izany no dingana voalohany mankamin’ny fanekena ny zava-niseho ny amin’ny Fitsanganan-ko velona. Izany no toe-javatra hitan’ireo vehivavy masina aloha⁵³⁴ jer. Lk 24,3.22-23., avy eo i Piera⁵³⁵ jer. Lk 24,12.. “Ilay mpianatra tian’i Jesoa” (Jo 20,2) dia nilaza marina fa tamin’ny nidirany tao am-pasana foana sy tamin’ny nahitana ny “lambam-paty nipetraka tamin’ny tany” (Jo 20,6) dia “nahita izy ary nino” (Jo 20,8). Tsapa amin’izany, araka ny toetran’ny fasana foana⁵³⁶ jer. Jo 20,5-7., fa ny tsy naha-tao ny vatan’i Jesoa dia tsy mety ho tsanganasan’olombelona, ary i Jesoa tsy hoe niverina fotsiny tamin’ny fahavelomana teto an-tany toy ny an’i Lazara⁵³⁷ jer. Jo 11,44..

I Maria Madelenina sy ireo vehivavy masina, izay tonga hamita ny fanosorana zava-manitra ny vatan’i Jesoa⁵³⁸ jer. Mk 16,1; Lk 24,1. nalevina maimaika noho ny fahatongavan’ny Sabata ny harivan’ny Zomà Masina⁵³⁹ jer. Jo 19,31.42., no voalohany nihaona tamin’ilay Nitsangan-ko velona⁵⁴⁰ jer. Mt 28,9-10; Jo 20,11-18.. Araka izany, ny vehivavy no voalohany mpampita ny hafatry ny Fitsanganan’i Kristy ho velona ho an’ny tenan’ireo apôstôly⁵⁴¹ jer. Lk 24,9-10.. Nanaraka izany, niseho tamin’izy ireo i Jesoa, ka i Piera aloha, avy eo ny Roa ambin’ny folo lahy⁵⁴² jer. 1 Kôr 15,5.. I Piera, voantso hanamafy ny finoan’ny rahalahiny⁵⁴³ jer. Lk 22,31-32. àry, no nahita talohan’izy ireo an’ilay Nitsangan-ko velona, ary tamin’ny fijoroany vavolombelona no nahatonga ny ankohonan’ny mpianatra niantsoantso hoe : “Efa nitsangan-ko velona tokoa ny Tompo, ary efa niseho tamin’i Simôna Izy” (Lk 24,34).

Izay rehetra niseho tamin’ny tontolo andron’ny Paka, dia mampiditra ny tsirairay amin’ny apôstôly – singanina manokana i Piera - amin’ny fanorenana ny fotoam-baovao izay nanomboka ny marainan’ny Paka. Noho izy ireo vavolombelon’ilay Nitsangan-ko velona, dia nitoetra ho vato fototra iorenan’ny Fiangonany izy ireo. Ny finoan’ireo ankohonam-piangonan’ny mpino voalohany dia miorina amin’ny filazan’ireo olona vavolombelona nahita maso, fantatry ny kristianina, ary ny ankamaroany dia mbola velona teo anivon’izy ireo. Amin’ireo “vavolombelon’ny Fitsanganan’i Kristy ho velona ireo”⁵⁴⁴ jer. Asa 1,22. , i Piera no voalohany, ary ireo Roa ambin’ny folo lahy, kanefa tsy izy ireo ihany : i Paoly dia niteny mazava fa olona mihoatra ny dimanjato no indray nisehoan’i Jesoa, ankoatra an’i Jakôba sy ny apôstôly rehetra⁵⁴⁵ jer. 1 Kôr 15,4-8..

Manoloana an’ireo filazan’ny vavolombelona ireo, dia tsy mety ho vita ny manazava ny Fitsanganan’i Kristy ho velona ivelan’ny zavatra ara-batana, sy ny tsy manaiky izany ho zava-niseho marina ara-tantara. Izany antony izany no nahatonga ny finoan’ireo mpianatra ho nandalo fitsapan-toetra mahery vaika tamin’ny fijaliana sy ny fahafatesan’ny mpampianatr’izy ireo teo amin’ny Hazofijaliana voalazan’Izy io mialoha⁵⁴⁶ jer. Lk 22,31-32.. Ny fikorontanan-tsaina avy amin’ny fijaliana izay mafy loatra no nahatonga an’ireo mpianatra (na fara faha keliny ny sasantsasany tamin’izy ireo) ho tsy nino avy hatrany ny vaovao momba ny Fitsanganan-ko velona. Ny Evanjely dia tsy mampiseho amintsika velively ankohonana mpianatra entanim-piderana ho miray amin’Andriamanitra, fa ny haneho amintsika ny mpianatra kivy (“endrika maloka” : Lk 24,17) sy raiki-tahotra⁵⁴⁷ jer. Jo 20,19.. Izany no antony tsy ninoan’izy ireo an’ireo vehivavy masina niverina avy tany amin’ny fasana sy “niheveran’izy ireo ho arirarira foana ny tenin’iretsy” (Lk 24,11)⁵⁴⁸ jer. Mk 16,11.13.. Rahefa nisehoan’i Jesoa izy iraika ambin’ny folo lahy ny harivan’ny Paka, “dia nomeny tsiny noho ny tsy finoan’izy ireo sy ny hamafin’ny fon’izy ireo satria tsy nety nino an’ireo izay nahita maso Azy nitsangan-ko velona” (Mk 16,14).

Na teo anatrehan’ny fisiana tena izy an’i Jesoa nitsangan-ko velona aza, dia mbola azon’ny fisalasalana ihany ireo mpianatra⁵⁴⁹ jer. Lk 24,38., satria ny zavatra toy izany ho azy ireo dia toa tsy mety ho tanteraka : noheverin’izy ireo fa matoatoa no hitany⁵⁵⁰ jer. Lk 24,39.. “Tao anatin’ny hafaliany izy ireo dia mbola tsy nino ihany, fa talanjona fotsiny” (Lk 24,41) I Tomà dia hahafantatra an’izany fitsapam-pisalasalana izany koa⁵⁵¹ jer. Jo 20,24-27., ary tamin’ny fisehoana farany tany Galilea tantarain’i Matio, “ny sasany mbola nisalasala ihany” (Mt 28,17). Izany no nahatonga ny vinavinan-kevitra hoe ny Fitsanganan-ko velona izay “vokatry” ny finoan’ (na ny finoanoan’) ny apôstôly dia tsy marim-pototra. Tsy izany mihitsy anefa, fa ny finoan’izy ireo ny Fitsanganan-ko velona dia teraka - teo ambany asan’ny fahasoavan’Andriamanitra - avy amin’ny fahalalana azo tamim-pahazarana mivantana ny tena fisian’i Jesoa nitsangan-ko velona tokoa.

Nampiseho fifandraisana mivantana tamin’ireo mpianany, tamin’ny alalan’ ny fitsapana amin’ny tanana⁵⁵² jer. Lk 24,39; Jo 20,27. sy ny fiaraha-misakafo⁵⁵³ jer. Lk 24,30.41-43; Jo 21,9.13-15. i Jesoa nitsangan-ko velona. Tamin’izany no nanasany azy ireo mba hiaiky fa tsy matoatoa Izy⁵⁵⁴ jer. Lk 24,39., fa indrindra hanamarina fa ny vatana tafatsangan-ko velona izay miaraka amin’izany no isehoany amin’izy ireo dia tsy hafa fa ilay vatana nampijaliana sy nofantsihana teo amin’ny hazofijaliana ihany, satria mbola mitondra ny mariky ny fijaliany Izy⁵⁵⁵ jer. Lk 24,40; Jo 20,20.27.. Amin’izany koa anefa io vatana tena izy sy marina io dia manana ny toetra vaovao ny vatana be voninahitra : tsy voafetran’ny elanelana sy ny fotoana intsony Izy, fa afaka miseho na aiza na aiza araka ny nahim-pony sy na rahoviana na rahoviana araka izay tiany⁵⁵⁶ jer. Mt 28,9.16-17; Lk 24,15.36; Jo 20,14.19.26; 21,4., satria ny maha-olombelona Azy tsy voasakan’ny eto an-tany intsony fa efa anisan’ny any amin’ny fonenan’Andriamanitra Ray⁵⁵⁷ jer. Jo 20,17.. Noho izany antony izany koa, i Jesoa nitsangan-ko velona, dia malalaka tokoa miseho araka izay tiany : maka endriky ny mpiandry saha⁵⁵⁸ jer. Jo 20,14-15. na “amin’ny endrika hafa” (Mk 16,12) izay nahazatra ny mpianatra, mba hamelombelona indrindra ny finoan’izy ireo⁵⁵⁹ jer. Jo 20,14.16; 21,4.7..

Ny Fitsanganan’i Kristy ho velona dia tsy hoe fiverenana indray amin’ny fiainana eto an-tany, tahaka an’ireo fananganan-ko velona notanterahiny talohan’ny Paka : ny zanakavavin’i Zaïra, ilay zatovolahy tao Naïma, i Lazara. Ireo zava-nisy ireo dia zava-niseho mahatalanjona, nefa ireo olona nanaovana zava-mahagaga ireo, dia nahita indray, tamin’ny fahefan’i Jesoa, ny fiainana “mahazatra” eto an-tany. Any andro any volana, mbola ho faty indray izy ireo. Hafa dia hafa noho izany ny Fitsanganan’i Kristy ho velona. Ao amin’ny vatany nitsangan-ko velona, dia mandalo amin’ny toe-pahafatesana ho any amin’ny fiainana hafa any ankoatra ny fotoana sy ny elanelana Izy. Ny vatan’i Jesoa, ao anatin’ny Fitsanganan-ko velona, dia feno ny herin’ny Fanahy Masina ; mandray anjara amin’ny fiainan’Andriamanitra ao amin’ny toetran’ny voninahiny Izy, ka nafahan’i Md Paoly milaza ny amin’i Kristy fa Izy no “olon’ny lanitra”⁵⁶⁰ jer. 1 Kôr 15,35-50..

“Ô Ry alina !, hoy ny Hira fihobiana (“Exultet”) ny Paka, ianao irery no afaka mahalala ny fotoana izay nivoahan’i Kristy velona avy tao amin’ny fonenan’ny maty”⁵⁶¹ Vigilia Paschalis, Praeconium Paschale (« Exsultet »).. Satria, tsy nisy na iray aza vavolombelona nanatri-maso ny zava-niseho tamin’ny Fitsanganan-ko velona ary tsy nisy na iray aza mpanoratra Evanjely nilazalaza momba izany. Tsy misy olona afaka milaza hoe : Ahoana no nahatonga izany ara-batana ? Vao mainka koa tsy ho tsapan’ny fandrenesana samihafa ny foto-pisiana lalina indrindra ao aminy, dia ny fandalovana mankamin’ny fiainan-kafa izany. Ny Fitsanganan-ko velona, amin’ny maha-zava-niseho ara-tantara azo tsapain-tanana avy amin’ ny famantarana ny fasana foana sy ny zava-misy ny amin’ny fihaonan’ireo apôstôly tamin’i Kristy nitsangan-ko velona, dia tsy nijanona amin’izany fotsiny, fa amin’izany no ihoarany ambony dia ambony sy isongonany ny tantara, eo anivon’ny misterin’ny finoana. Izany no antony nahatonga an’i Kristy nitsangan-ko velona ho tsy niseho tamin’izao tontolo izao⁵⁶² jer. Jo 14,22. fa tamin’ireo mpianany, “tamin’izy ireo niara-niakatra Taminy avy tany Galilea ho any Jerosalema, ny tenan’izy ireo ihany izay vavolombelony amin’ny vahoaka ankehitriny”(Asa 13,31).

Ny Fitsanganan’i Kristy ho velona dia votoatim-pinoana noho izy fidiran’ ny Tenan’Izy Andriamanitra amin’ny fomba mihoatra ny tsapa sy ny hita eo amin’ny fahariana sy eo amin’ny tantara. Ao amin’izany, ireo Olona telo- Andriamanitra dia sady miasa miaraka no maneho ny maha-Izy Azy avy. Tanteraka ny Fitsanganan-ko velona noho ny herin’ny Ray izay “nanangana ho velona” (Asa 2,24) an’i Kristy, Zanany, ary amin’io endrika io no ampidirany amin’ny fomba lavorary ny maha-olombelona Azy – miaraka amin’ny vatany – ao amin’ny Trinite. I Jesoa dia niseho tanteraka ho “Zanak’Andriamanitra omban-kery araka ny Fanahy, tamin’ny Fitsanganany ho velona avy amin’ny maty” (Rôm 1,4). Antitranterin’i Md Paoly ny fisehoan’ny herin’Andriamanitra⁵⁶³ jer. Rôm 6,4; 2 Kôr 13,4; Filip 3,10; Efez 1,19-22; Heb 7,16. amin’ny tsanganasan’ny Fanahy izay namelona ny maha-olombelona maty an’i Jesoa sy nanendry izany ho amin’ ny toetra be voninahitry ny Tompo.

Raha ny amin’ny Zanaka, Izy ihany no nanatanteraka ny Fitsanganany ho velona noho ny herin’Andriamanitra ananany. Nilaza i Jesoa fa ny Zanak’ olona dia tsy maintsy hijaly mafy, hovonoina ho faty, fa hitsangan-ko velona indray (araka ny hevi-teny manao ny asa⁵⁶⁴ jer. Mk 8,31; 9,9.31; 10,34.). Any an-kafa, nilaza marina mazava Izy : “Mahafoy ny aiko Aho, mba handraisako azy indray. (…) Manam-pahefana hahafoy azy Aho ary manam-pahefana handray azy indray” (Jo 10,17-18). “Mino isika (…) fa i Jesoa dia maty, avy eo nitsangan-ko velona” (1 Tes 4,14).

Ny Aban’ny Fiangonana dia mibanjina ny Fitsanganan-ko velona miainga avy amin’ny maha-Olona-Andriamanitra an’i Kristy izay mbola mijanona miray amin’ny fanahiny sy amin’ny vatany nosarahin’ny fahafatesana : “Amin’ny firaisan’ny fomba aman-toetra maha-Andriamanitra izay maharitra misy ao amin’ny fanahy amam-batana maha-olombelona, ireo no mikambana indray. Araka izany, ny fahafatesana dia miseho amin’ny alalan’ny fisarahan’ ny vatana sy ny fanahy maha-olombelona, ary ny Fitsanganan-ko velona dia avy amin’ny firaisan’ireo zavatra roa tafasaraka ireo”⁵⁶⁵ Md Grégoire de Nysse, res.1; jer. koa DS 325DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum; 359; 369; 539..

“Raha tsy nitsangan-ko velona i Kristy, dia foana ny toriteninay ary foana koa ny finoanareo” (1 Kôr 15,14). Ny Fitsanganan-ko velona, alohan’ny zavatra rehetra, no anisan’ny fanamarinana izay rehetra nataon’ny Tenan’Izy Kristy sy nampianariny. Ny marina rehetra, na dia izay tsy takatry ny sain’ olombelona aza, dia voaporofo tanteraka ny fahamarinany tamin’ny nitsanganan’i Kristy ho velona, araka ny nampanantenainy, ary voaporofo tamin’izany koa ny maha-fahefan’Andriamanitra ny fahefany.

Ny Fitsanganan’i Kristy ho velona dia fahatanterahan’ny fampanantenana ao amin’ny Testamenta Taloha⁵⁶⁶ jer. Lk 24,26-27.44-48. sy avy amin’i Jesoa rahateo ihany nandritra ny fiainany teto an-tany⁵⁶⁷ jer. Mt 28,6; Mk 16,7; Lk 24,6-7.. Ny fomba fiteny hoe “araka ny Soratra Masina”⁵⁶⁸ jer. 1 Kôr 15,3-4 sy ny Sembolin’i Nicée-Constantinople, DS 150DS — Denzinger–Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. dia ilazana fa ny Fitsanganan’i Kristy ho velona no manatanteraka an’ireny faminaniana ireny.

Ny fahamarinan’ny maha-Andriamanitra an’i Jesoa no hamafisin’ny Fitsanganany ho velona. Hoy Izy : “Rahefa voasandratrareo ny Zanak’olona vao ho fantatrareo fa Izaho Ilay Misy” (Jo 8,28). Ny Fitsanganan-ko velon’ ilay Nofantsihana teo amin’ny hazofijaliana dia nampiharihary fa Izy tokoa no “Izaho ilay Misy”, ilay Zanak’Andriamanitra ary Andriamanitra rahateo ihany. Afaka nanambara tamin’ny Jody i Md Paoly hoe : “Ny fampanante-nana natao tamin’ny razantsika, dia notanterahin’Andriamanitra tamintsika (…) ; natsangany tamin’ny maty i Jesoa, araka izay voasoratra ao amin’ny salamo faharoa hoe : Zanako Ianao, Izaho no niteraka Anao androany” (Asa 13,32-33)⁵⁶⁹ jer. Sal 2,7.. Ny Fitsanganan’i Kristy ho velona dia mifamatotra mafy amin’ny misterin’ny Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo. Ao amin’izany no fahatanterahana araka ny fandaharana mandrakizain’Andriamanitra.

Misy endrika roa sosona ny misterin’ny Pakan’i Jesoa : tamin’ny alalan’ny fahafatesany Izy no manafaka antsika amin’ny fahotana, ary tamin’ny alalan’ny Fitsanganany ho velona Izy no manokatra ho antsika ny fidirana ho amin’ny fiainam-baovao. Io fitsanganan-ko velona io aloha no fanamarinana izay mamerina antsika amin’ny fahasoavan’Andriamanitra⁵⁷⁰ jer. Rôm 4,25. “mba ho tahaka ny nananganana an’i Kristy tamin’ny maty, no hahavelomantsika amin’ny fiainam-baovao koa” (Rôm 6,4). Io no fototry ny fandresena ny fahafatesana vokatry ny fahotana sy amin’ny fandraisana anjara indray amin’ny fahasoavana⁵⁷¹ jer. Efez 2,4-5; 1 Pi 1,3.. Io no manatanteraka ny fananganan-janaka, satria manjary rahalahin’i Kristy ny olombelona rehetra, araka ny iantsoan’ny Tenan’Izy Jesoa ny mpianany taorian’ny Fitsanganany ho velona hoe : “Mandehana milaza amin’ny rahalahiko” (Mt 28,10)⁵⁷² jer. Jo 20,17.. Rahalahy tsy hoe noho ny maha-mpiray kibo tsy akory, fa noho ny fanomezam-pahasoavana, satria izany fananganan-janaka izany no mahatonga ny fandraisana anjara marina amin’ ny fiainan’ny Zanaka Lahitokana, izay voaseho miharihary manontolo tamin’ ny Fitsanganany ho velona.